مازندران- در نشست «عصری با هومند تبرستان»؛ از جایگاه نصرالله هومند در عرصه پژوهش تجلیل شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در ساری، به مناسبت هفته مازندران، سومین نشست از سلسله‌نشست‌های «نام‌آوران فرهنگ» با حضور نصرالله هومند، به عنوان «عصری با هومند تبرستان» شاعر و پژوهشگر زبان و گاه‌شماری تبرستان، برگزار شد. «تقویم مردم مازندران»، «پژوهشی در زبان تبری» و «گاه‌شماری باستانی مازندران و گیلان» از آثار اوست.
در این نشست، روح‌الله ساری‌نوایی درباره ضرورت پاسداشت مفاخر زنده مازندران، محمدصالح ذاکری درباره ویژگی‌های آثار هومند در حوزه زبان تبری و نادعلی فلاح درباره اهمیت آثار او در مطالعات مازندران‌شناسی سخن گفت.
این برنامه به همت مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران و با همکاری دانشگاه ملی مهارت استان و انجمن فرهنگی تبرستان برگزار شد.
سپاه فرهنگ و هنر، شکست‌ناپذیرترین پشتوانه استقلال و هویت ایران است
نخستین سخنران این مراسم روح‌الله نوایی، شاعر و نویسنده، بود. وی با اشاره به نقش فرهنگ، هنر و اندیشه در حفظ استقلال و هویت ملی کشورها، گفت: در مسیر پاسداری از استقلال هر سرزمین در برابر تهاجم بیگانگان، سرداران و فرماندهان نظامی به میدان نبرد می‌روند و با تلاش و فداکاری خود، توفیقات و گاه ناکامی‌هایی را تجربه می‌کنند؛ اما سپاه شکست‌ناپذیر هر ملت، سپاه فرهنگ و هنر آن سرزمین است.
رئیس انجمن فرهنگی تبرستان افزود: ستون‌های استوار و خلل‌ناپذیر استقلال هر مملکت بر شانه‌های دانشمندان، اندیشمندان و برجستگان آن قوم استوار است. آنچه در طول تاریخ موجب سربلندی، اعتبار و حفظ حیثیت ایران در عرصه جهانی شده، در کنار قدرت نظامی، میراث عظیم فرهنگی، ادبی و علمی این سرزمین است.
نوایی با اشاره به نام‌آوران تاریخ ایران تصریح کرد: از رودکی و فردوسی گرفته تا ابن‌سینا، رازی، مولانا، سعدی و حافظ و همچنین دانشمندانی همچون فارابی، ابوریحان بیرونی، خواجه نصیرالدین طوسی، جلیل تبری و دیگر بزرگان، همگی نقش ماندگاری در معرفی عظمت و اعتبار ایران به جهانیان داشته‌اند.
این شاعر و نویسنده با اشاره به ضرورت پاسداشت شخصیت‌های فرهنگی و علمی معاصر ادامه داد: امروز نیز وقتی شخصیت‌هایی همچون هومند را در میان خود داریم، باید تا زمانی که در قید حیات هستند، قدر و منزلت آنها را بدانیم و از دانش، تجربه، اندیشه و آثارشان بهره ببریم.
وی با تاکید بر پیوند عمیق ایرانیان با سرزمین مادری خاطرنشان کرد: ما به این آب‌وخاک وابسته‌ایم و حفظ عزت، استقلال و هویت آن، نیازمند پاسداشت فرهنگ، هنر، دانشمندان و سرمایه‌های انسانی ایران است.
کتاب دستور زبان تبری هومند؛ نقطه عطفی در مسیر معیارسازی زبان مازندرانی
نویسنده و پژوهشگر مازندران در این نشست با اشاره به جایگاه پیشرو و پیشگام استاد هومند در حوزه دستور زبان تبری گفت: کتابی که استاد هومند در دهه ۶۰ در زمینه دستور زبان تبری تالیف کرد، با گذشت چند دهه همچنان یکی از منابع معتبر و قابل استفاده در این حوزه است و اثری که امسال منتشر شده، نسخه‌ای کامل‌تر، جامع‌تر و تکامل‌یافته از پژوهش پیشین او به شمار می‌رود.
محمدصالح ذاکری با بیان اینکه تدوین دستور زبان از دشوارترین حوزه‌های پژوهش زبانی است، اظهار کرد: علت اصلی این دشواری، ماهیت ذهنی و انتزاعی دستور زبان است. قواعد زبان در ذهن گویش‌وران شکل می‌گیرد و کشف و توصیف آنها کار ساده‌ای نیست. ممکن است کاربرد زبان برای گویش‌وران امری طبیعی و آسان باشد، اما نوشتن و تدوین قواعد آن بسیار دشوار است؛ زیرا دستور زبان سرشار از جزئیات، استثنائات و ظرافت‌هایی است که باید با دقت شناسایی و توصیف شوند.
وی افزود: زبان پدیده‌ای سیال و متغیر است و نمی‌توان برای آن صورتی کاملا ثابت و مستقل از کاربرد در نظر گرفت. زبان زمانی نمود پیدا می‌کند که فردی آن را به کار ببرد. این پدیده در ظرف‌های مختلف، صورت‌های متفاوتی پیدا می‌کند؛ در ظرف مکان با لهجه‌ها و گویش‌ها مواجه هستیم و در ظرف زمان نیز زبان در دوره‌های مختلف تاریخی دستخوش تغییر می‌شود و برای توصیف این تحولات از مفاهیم و نام‌گذاری‌های گوناگون استفاده می‌کنیم.
این پژوهشگر با اشاره به دشواری دستیابی به یک دستور زبان کاملا جامع تصریح کرد: گاهی تصور می‌شود می‌توان برای یک جامعه، دستور زبانی نوشت که تمام ویژگی‌ها و تنوعات زبانی آن را پوشش دهد، اما چنین جامعیتی به معنای واقعی امکان‌پذیر نیست. دستورنویس تلاش می‌کند برداشت خود را از قواعد زبانی یک جامعه گردآوری و تدوین کند. این وضعیت را می‌توان به عکاسی پانوراما تشبیه کرد؛ تصویری که گستره وسیعی را نشان می‌دهد، اما الزاما جزئیات همه بخش‌ها را آشکار نمی‌کند. در دستورنویسی نیز همواره با چنین تناقضی میان گستردگی و نمایش جزئیات روبه‌رو هستیم.
ذاکری با اشاره به گونه‌های مختلف دستور زبان گفت: دستور زبان را می‌توان از منظرهای متفاوتی دسته‌بندی کرد؛ از نظر پشتوانه نظری و روش، دستور زبان‌شناختی و دستورهای تجویزی؛ از نظر رویکرد زمانی، دستور معاصر، تاریخی و تطبیقی؛ از نظر ابزار و قالب بیان، دستور ادبی و عامیانه و از نظر هدف و مخاطب نیز دستور آموزشی را می‌توان برشمرد. بنابراین، هر اثر دستوری باید با توجه به موضوع، رویکرد و هدفی که دنبال می‌کند ارزیابی شود.
وی تدوین دستور زبان را یکی از رویدادهای مهم در تاریخ تحول و تثبیت زبان‌ها دانست و گفت: زبان‌ها به‌صورت طبیعی و خودجوش رشد می‌کنند، اما در دنیای امروز ضرورت‌هایی به وجود آمده است که جوامع برای ارتباط گسترده‌تر، آموزش و حضور در رسانه‌ها به یک گونه زبانی مشترک و قابل فهم برای عموم نیاز دارند. از همین رو، استفاده از زبان معیار اهمیت پیدا می‌کند.
این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد: گسترش کاربرد زبان مازندرانی در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های جدید، ضرورت توجه به زبان معیار را دوچندان کرده است. همچنین اگر قرار باشد زبان مازندرانی در مدارس و دانشگاه‌ها آموزش داده شود، باید برای معیارسازی و تدوین اصول مشخص آن برنامه‌ریزی کرد. در برخی استان‌ها آموزش زبان‌های محلی در دستور کار قرار گرفته، اما موضوع آموزش زبان مازندرانی در مدارس نیز با وجود طرح و پیگیری در مقاطع مختلف، هنوز به مرحله اجرای فراگیر نرسیده است.
ذاکری با تشریح مراحل معیارسازی زبان گفت: این فرایند معمولا چهار مرحله دارد؛ انتخاب گونه معیار، تدوین، تثبیت و پذیرش. در این میان، مرحله تدوین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا هدف آن سامان‌دهی و کاهش پراکندگی و تنوعات زبانی در چارچوبی قابل استفاده است. تدوین واژه‌نامه و تعیین مدخل‌های واژگانی، نگارش دستور زبان و تدوین دستور خط، سه راهکار مهم برای رسیدن به گونه معیار محسوب می‌شوند.
وی درباره ویژگی‌های علمی کتاب دستور زبان تبری استاد هومند اظهار کرد: یک اثر دستوری معتبر باید از پشتوانه نظری، چارچوب مشخص و محدوده پژوهشی معین برخوردار باشد. کتاب استاد هومند از این منظر ویژگی‌های قابل توجهی داشته، با مباحث و رویکردهای زبان‌شناختی آشنایی دارد و در تدوین اثر خود از روش‌های علمی زبان‌شناسی، از جمله روش کشف کمینه، بهره گرفته است.
ذاکری افزود: توجه به منابع علمی نیز از ویژگی‌های این کتاب است. در مجموع ۵۳ منبع در آن مورد استفاده قرار گرفته که حدود ۳۰ مورد از آنها به کتاب‌های حوزه زبان‌شناسی اختصاص دارد. این موضوع نشان می‌دهد که استاد در تدوین اثر خود صرفا به مشاهدات شخصی بسنده نکرده، بلکه تلاش کرده است پژوهش را بر پایه منابع و مبانی علمی پیش ببرد.
وی با اشاره به نوآوری‌های اصطلاح‌شناختی کتاب گفت: در این اثر با اصطلاحات و تعبیرهای تازه‌ای مواجه می‌شویم که از دقت و توجه استاد به ساختارهای زبان تبری حکایت دارد. از جمله می‌توان به طرح موضوع وند آغازی در زبان تبری اشاره کرد که از مباحث قابل توجه این کتاب است.
این پژوهشگر، فراگیری و جامعیت نسبی را از دیگر ویژگی‌های اثر دانست و توضیح داد: در بسیاری از کتاب‌های دستور زبان، تمرکز اصلی بر صرف و نحو است، اما استاد هومند دامنه پژوهش را فراتر برده‌اند. او بحث را از نظام آوایی آغاز کرده و در کنار مباحث اصلی دستور، به موضوعات گفتمانی و کالبدشناسی زبان نیز توجه داشته‌است. این گستردگی موضوعی، کتاب را از بسیاری از آثار متداول دستور زبان متمایز می‌کند.
ذاکری همچنین پرهیز از پیچیده‌گویی را از امتیازات مهم کتاب برشمرد و گفت: دستور زبان ذاتا موضوعی پیچیده و انتزاعی است، اما هنر یک پژوهشگر و معلم توانمند این است که مسائل پیچیده را به زبانی روشن و قابل فهم برای مخاطبان بیان کند. گاهی در آثار علمی، مسائل ساده بی‌دلیل پیچیده می‌شوند، در حالی که توانایی توضیح روشن مفاهیم دشوار، یکی از ارزش‌های مهم در نگارش علمی است.
وی با تاکید بر دقت و امانت‌داری علمی استاد هومند خاطرنشان کرد: رعایت اصول ارجاع‌دهی و امانت در نقل مطالب، از ویژگی‌های مهم این اثر است. حتی در مواردی به ارجاعات شفاهی نیز اشاره شده که نشان‌دهنده حساسیت استاد نسبت به ثبت منشا اطلاعات و رعایت دقت پژوهشی است.
ذاکری در جمع‌بندی سخنان خود، کتاب دستور زبان تبری استاد هومند را اثری مهم در مسیر شناخت ساختار زبان مازندرانی و یکی از گام‌های موثر در فرایند معیارسازی این زبان دانست و خاطرنشان‌کرد: این اثر با تکیه بر تجربه چند دهه پژوهش، توجه به مبانی زبان‌شناختی، گستردگی موضوعی و دقت علمی، می‌تواند مبنایی ارزشمند برای پژوهش‌های بعدی در حوزه زبان تبری باشد.
پژوهش به مثابه وظیفه
نویسنده و پژوهشگر مازندرانی در این نشست با تاکید بر جایگاه علمی و فرهنگی استاد هومند در حوزه مازندران‌شناسی، استمرار، دقت و تعهد علمی را از مهم‌ترین ویژگی‌های پژوهشی وی دانست و گفت: آثاری که استاد هومند طی چند دهه منتشر کرده‌اند، جایگاه ویژه‌ای در مطالعات زبان، تاریخ و فرهنگ مازندران دارند.
نادعلی فلاح با اشاره به گستردگی و تنوع آثار استاد هومند اظهار کرد: استمرار، پیوستگی و جدیت در فعالیت‌های پژوهشی موجب شده است آثار او از گستردگی موضوعی، تنوع، دقت و اعتبار علمی برخوردار باشد. استاد هومند پژوهش را همچون یک وظیفه علمی دنبال کرده و همواره در مسیر پاسخ‌گویی به پرسش‌ها، کشف موضوعات تازه و یافتن راهکارها و رویکردهای جدید گام برداشته است.
وی افزود: هومند را می‌توان صدای فرهنگ مردم دانست؛ چراکه آثار او نقش مهمی در ثبت و انتقال جلوه‌های گوناگون فرهنگ و هنر بومی داشته است. وسواس در دقت علمی و حرفه‌ای، نشان‌دهنده انضباط کاری و تعهد جدی استاد هومند به پژوهش است.
این نویسنده و پژوهشگر با بیان اینکه مسئولیت‌پذیری فرهنگی استاد هومند می‌تواند الگویی ارزشمند برای بومی‌پژوهی باشد، تصریح کرد: این ویژگی‌ها صرفا یک روش کاری نیست، بلکه بخشی از منش و شیوه زندگی علمی او به شمار می‌رود.
فلاح با اشاره به فعالیت‌های تخصصی استاد هومند در حوزه فرهنگ و زبان تبری گفت: کتاب «پژوهش در زبان تبری» از آثار شناخته‌شده او در این حوزه است. همچنین توجه ویژه به تاریخ و فرهنگ شهرها و مناطق مختلف مازندران در آثار استاد بازتاب گسترده‌ای دارد و این پژوهش‌ها نقش موثری در حفظ و معرفی میراث تاریخی و فرهنگی استان ایفا می‌کنند.
وی، پژوهش در حوزه تقویم و گاه‌شماری تبری را از مهم‌ترین اقدامات تخصصی استاد هومند برشمرد و افزود: گاه‌شماری تبری حوزه‌ای تخصصی و کمتر مورد توجه پژوهشگران است و ورود جدی و عمیق استاد هومند به این عرصه، وی را به چهره‌ای شاخص و کم‌نظیر در این زمینه تبدیل کرده است.
فلاح خاطرنشان کرد: استاد هومند در بسیاری از زمینه‌های پژوهشی از پیشگامان بوده و در موضوعات متعددی جزو نخستین پژوهشگرانی است که به بررسی و ثبت ابعاد کمتر شناخته‌شده تاریخ و فرهنگ مازندران پرداخته‌است.
وی خاطرنشان‌کرد: آثار هومند را باید از منابع دست‌اول و ارزشمند در مطالعات مازندران‌شناسی دانست؛ آثاری که علاوه بر ارزش علمی و پژوهشی، نقشی ماندگار در صیانت از هویت، زبان و میراث فرهنگی مازندران برای نسل‌های آینده دارند.
مازندران می‌تواند دوره فرهیختگی تاریخی خود را دوباره احیا کند
در پایان این نشست نصرالله هومند، نویسنده و پژوهشگر مازندرانی با اشاره به پیشینه تاریخی و فرهنگی مازندران گفت: مازندران در گذشته از جایگاه علمی، فرهنگی و تمدنی برخوردار بوده و آثار تاریخی به‌جامانده، گواهی بر پیشینه فرهیختگی مردم این سرزمین است.
هومند با اشاره به کتابی «نوسده» اثر سیدعلی شیرازی اظهار کرد: سیدعلی شیرازی از دوستان نزدیک مرحوم صادق هدایت بود که در کتاب خود حدود ۱۰ نکته را به تبرستان اختصاص داده و به جنبه‌های مختلف دانش و فرهنگ این منطقه پرداخته است.
وی افزود: در بخش مربوط به تبرستان، موضوعات متنوعی از جمله شناخت داروهای گیاهی، پزشکی، زبان، مفاهیم فرهنگی و خط مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع نشان می‌دهد که تبرستان در گذشته از ظرفیت‌های علمی و فرهنگی قابل توجهی برخوردار بوده و در زمینه‌های گوناگون دانش و معرفت، پیشینه‌ای ارزشمند داشته است.
این نویسنده و پژوهشگر با تاکید بر ضرورت شناخت و بازخوانی این میراث تاریخی خطاب به نسل جوان گفت: جوانان عزیز و نونهالان مازندران باید بدانند که سرزمین ما تنها از یک پیشینه طبیعی و جغرافیایی برخوردار نیست، بلکه دارای سابقه‌ای درخشان در عرصه فرهنگ، دانش و فرهیختگی است.
هومند ابراز امیدواری کرد: نسل امروز با شناخت ریشه‌های تاریخی و فرهنگی خود و توجه به ظرفیت‌های علمی این سرزمین، بتواند زمینه احیای جایگاه فرهنگی مازندران را فراهم کند. مازندران از این ظرفیت برخوردار است که بار دیگر دوره فرهیختگی تاریخی خود را احیا کرده و در عرصه فرهنگ و دانش بدرخشد.
در پایان این مراسم با اهدای لوح تقدیر و تندیس از تلاش‌های نصرالله هومند قدردانی شد.