معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بر نقش تاریخی و هویتی کتاب در ایران تاکید و بیان کرد: افزایش چندبرابری هزینه کاغذ، فشار زیادی بر قیمت تمام‌شده کتاب وارد کرده است.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، گردهمایی اهالی نشر به‌مناسبت سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب با حضور محسن جوادی، معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران، محمود آموزگار، رئیس اسبق اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، محمد الهیاری، رئیس صندوق اعتباری هنر، مهدی فیروزان، از بنیان‌گذاران مجموعه فروشگاه‌های زنجیره‌ای «شهر کتاب» و کارشناس نشر سه‌شنبه (۲۶ آبان‌ماه) در فرهنگستان هنر برگزار شد.

معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با تأکید بر نقش تاریخی و هویتی کتاب در ایران، نوآوری و تحول را لازمه تداوم فعالیت صنعت نشر دانست و گفت: نهادهای ریشه‌دار و برخوردار از سرمایه اجتماعی بالا باید حفظ و تقویت شوند. ارزش و ثمره چنین تلاش‌هایی محدود به زمان حضور و حیات افراد نیست و ممکن است نسل‌های آینده از نتایج آن بهره‌مند شوند.

وی با اشاره به جایگاه کتاب در توسعه معرفت و آگاهی جامعه، به تعبیری دینی درباره ایمان آوردن نسل‌های بعد از طریق نوشته‌ها و متون مکتوب اشاره کرد و افزود: هرچه تأثیر کتاب در جامعه بیشتر باشد، می‌توان آن را نشانه‌ای از پیشرفت و رشد فرهنگی آن جامعه دانست. این پیشرفت نیز حاصل تلاش فعالان و بزرگان حوزه نشر است.

معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با قدردانی از نقش پیشکسوتان در توسعه نشر و چاپ کشور گفت: بخش مهمی از فعالیت‌های فرهنگی ایران، چه در حوزه‌های دینی و ادبی و چه در زمینه‌های علمی، مرهون تلاش همین بزرگان است. بسیاری از افرادی که امروز در این عرصه فعالیت می‌کنند، علاوه بر نقش‌آفرینی در شکل‌گیری و تقویت اتحادیه، در توسعه کلی صنعت نشر ایران نیز سهمی اساسی داشته‌اند.

جوادی، با اشاره به مشکلات و چالش‌های اقتصادی و اجتماعی حوزه نشر اظهار کرد: ما و همکارانمان تلاش می‌کنیم تا حد توان از مشکلات این حوزه بکاهیم، هرچند نمی‌توان انتظار داشت که همه مسائل به‌سرعت برطرف شوند؛ چراکه بخشی از این مشکلات ریشه‌های مزمن اقتصادی و اجتماعی دارند.

وی با تأکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به عرضه و تقاضای کتاب افزود: در کنار مشکلات تولید و انتشار، باید برای تقویت فرهنگ مطالعه و ایجاد تقاضای مؤثر در جامعه نیز سرمایه‌گذاری کنیم. تجربه خوانندگانی که برای خرید کتاب از هزینه‌های شخصی خود صرف‌نظر می‌کنند یا چندین ماه برای تهیه آثار موردعلاقه‌شان تلاش می‌کنند، نشان‌دهنده ظرفیت ارزشمند علاقه‌مندان به کتاب است و باید این فرهنگ را تقویت کرد.

جوادی، همچنین افزایش هزینه‌های تولید، به‌ویژه کاغذ، را از مشکلات جدی صنعت نشر برشمرد و گفت: افزایش چندبرابری هزینه کاغذ، فشار زیادی بر قیمت تمام‌شده کتاب وارد کرده و شرایطی ایجاد کرده است که توجه به حقوق مؤلفان و نویسندگان نیز دشوارتر شده است.

وی با ابراز نگرانی از وضعیت معیشتی نویسندگان و پژوهشگران تصریح کرد: در گذشته برخی از بزرگان ادبیات می‌توانستند از طریق تألیف و فروش آثار خود زندگی‌شان را اداره کنند، اما امروز به‌تدریج این خطر وجود دارد که نویسندگی به فعالیتی حاشیه‌ای تبدیل شود و افراد ناچار باشند از محل دیگری امرار معاش کنند تا بتوانند به نوشتن بپردازند. چنین وضعیتی می‌تواند به فعالیت‌های علمی، پژوهشی و ادبی کشور آسیب جدی وارد کند.

معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پایان با تأکید بر ضرورت حفظ نهادهای صنفی ریشه‌دار خاطرنشان کرد: تکثر تشکل‌ها، انجمن‌ها و گروه‌های مختلف در جامعه امری ارزشمند است و هرکدام می‌توانند دیدگاه‌ها و سلیقه‌های متفاوتی را نمایندگی کنند؛ اما نهادهایی که در طول سالیان شکل گرفته‌اند، از عمق و سابقه برخوردارند و سرمایه اجتماعی بالایی دارند، نباید آسیب ببینند. این نهادها باید همچنان حلقه اصلی فعالیت‌های صنفی باشند و در کنار آن‌ها زمینه طرح دیدگاه‌های مختلف نیز فراهم شود.

جوادی، ابراز امیدواری کرد که در ماه‌های آینده اخبار امیدوارکننده‌ای درباره وضعیت نشر ایران منتشر شود و گفت: شاید نتوانیم همه مشکلات را برطرف کنیم، اما دست‌کم باید تلاش کنیم شرایط را بدتر نکنیم و در مسیر بهبود وضعیت نشر کشور گام برداریم.

صنعت نشر برای بقا، نیازمند تغییر رویکرد و بهره‌گیری از داده است

مهدی فیروزان، نیز در بخش دیگر این نشست، پشت تریبون رفت و با اشاره به وضعیت صنعت نشر و تلاش فعالان این حوزه برای حفظ فعالیت‌های خود اظهار کرد: سال گذشته در اتحادیه درباره تاب‌آوری و فناوری صحبت کردم. آن‌قدر در این مدت از تاب‌آوری، صبوری و امید سخن گفته‌ایم که این مفاهیم به موضوعاتی پرتکرار تبدیل شده‌اند؛ اما اکنون باید برای عبور از این مرحله و یافتن راه‌حل‌های عملی فکر کنیم.

وی افزود: سال گذشته از تاب‌آوری صحبت می‌کردیم، اما امسال شما کاری کرده‌اید که باید از بقا سخن بگوییم. قفسه‌های کتاب‌فروشی‌ها را پر نگه داشتید، کتاب‌ها را منتشر کردید، حقوق نویسندگان و کارکنانتان را پرداخت کردید و توانستید وقار و استمرار فعالیت حرفه‌ای خود را حفظ کنید. اکنون که به مرحله بقا رسیده‌ایم، خلاقیت و نوآوری اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند و باید به دنبال راه‌های جدید باشیم.

فیروزان، با اشاره به اینکه دیدگاه‌های مطرح‌شده در سخنانش حاصل گفت‌وگوهای جمعی با صاحب‌نظران و کارشناسان است، گفت: برای بررسی وضعیت هر بنگاه اقتصادی و حتی هر کشور، می‌توان شش مؤلفه اساسی را در نظر گرفت: نیروی انسانی، روابط و ارتباطات، ابزارها، قواعد و مقررات، اهداف و رویکردها.

وی در توضیح این مؤلفه‌ها بیان کرد: نخستین مؤلفه، نیروی انسانی است. در یک بنگاه نشر، کارکنان و نیروهای تخصصی و در سطح کشور، جمعیت و مردم، نیروی انسانی را تشکیل می‌دهند. دومین مؤلفه، روابط و ارتباطات است؛ از ارتباط میان مدیران، ویراستاران، حروف‌چینان، مسئولان بازاریابی و سایر بخش‌های یک مجموعه گرفته تا روابط میان نهادهای مختلف، دولت، مردم و اصناف.

این فعال حوزه نشر ادامه داد: مؤلفه سوم، ابزارهاست؛ ابزارهایی مانند ماشین‌آلات چاپ، کاغذ، قلم، سیستم توزیع، بازاریابی و حتی هوش مصنوعی. چهارمین مؤلفه، قواعد و مقررات است که هر بنگاه و مجموعه‌ای بر اساس آن فعالیت می‌کند. پنجمین مؤلفه، اهداف و ششمین مؤلفه، رویکردها و مأموریت‌هایی است که در اساسنامه یا چشم‌انداز یک مجموعه تعریف می‌شوند.

فیروزان، با طرح این پرسش که در شرایط بحرانی کدام‌یک از این مؤلفه‌ها قابلیت تغییر دارند، تصریح کرد: باید با خودمان صادق باشیم. آیا می‌توانیم نیروی انسانی خود را تغییر دهیم؟ برای مثال، آیا می‌توانیم مردم ایران را با مردم کشور دیگری جایگزین کنیم؟ طبیعتاً چنین امکانی وجود ندارد. روابط و ارتباطات نیز بخشی از ساختار موجود ما هستند و نمی‌توان به‌سادگی آن‌ها را کنار گذاشت.

وی درباره ابزارها نیز گفت: ابزارها را می‌توان تغییر داد و به‌روزرسانی کرد. برای مثال، اگر در گذشته تبلیغات تلویزیونی ابزار اصلی معرفی کتاب بود، امروز شبکه‌های اجتماعی نیز به ابزارهای مهم تبلیغاتی تبدیل شده‌اند. اما باید توجه داشت که با وجود تغییر شکل ابزارها، کارکردهای اصلی همچنان پابرجاست.

این فعال حوزه نشر با اشاره به محدودیت تغییر در اهداف یک بنگاه افزود: یک ناشر نمی‌تواند هدف اصلی خود را کنار بگذارد و به تولید محصولی کاملاً متفاوت روی بیاورد. بنابراین، در میان این مؤلفه‌ها، دو بخش مهمی که امکان تغییر جدی‌تری دارند، قواعد و مقررات و رویکردها هستند.

فیروزان، برای توضیح اهمیت تغییر قواعد، به تحول قوانین بازی والیبال اشاره کرد و گفت: در گذشته شیوه امتیازگیری در والیبال به‌گونه‌ای بود که بازی ممکن بود مدت زیادی ادامه پیدا کند، اما با تغییر قواعد، شکل بازی و جذابیت آن برای مخاطبان نیز تغییر کرد. این مثال نشان می‌دهد که گاهی اصلاح قواعد می‌تواند زمینه‌ساز تحول در یک فعالیت شود.

وی با طرح این موضوع که آیا صنعت نشر نیز می‌تواند رویکردهای خود را متناسب با شرایط جدید تغییر دهد، اظهار کرد: ما در حوزه نشر مأموریت‌هایی مانند تولید علم، انتقال معرفت و دانش، گفت‌وگو درباره دانش و نقد معرفت داریم. پرسش این است که آیا می‌توانیم رویکردهای تازه‌ای به این مأموریت‌ها اضافه کنیم؟

فیروزان، بیان کرد: امروز که از مرحله تاب‌آوری عبور کرده‌ایم و به مرحله بقا رسیده‌ایم، لازم است هم در رویکردهای خود و هم در قواعد و مقررات بازنگری کنیم. البته این تغییرات کاری نیست که ناشر یا کتاب‌فروش به‌تنهایی بتواند انجام دهد؛ دولت نیز در این زمینه نقش بسیار مهمی دارد.

وی در ادامه با قدردانی از عملکرد محسن جوادی، معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، گفت: در تمام سال‌هایی که با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همکاری داشته‌ام، فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه کرده‌ام، اما در این دو دوره که آقای دکتر جوادی حضور داشته‌اند، علاوه بر تلاش برای حل مشکلات نشر، از ایشان اخلاق حرفه‌ای، انضباط و آداب مدیریت را نیز آموخته‌ام. کمتر دیده‌ام که ایشان در جایگاه بالادستی و با فاصله از فعالان این حوزه قرار بگیرند؛ بلکه همواره در کنار ما و در میان اهالی نشر بوده‌اند.

فیروزان، افزود: امیدوارم اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان بتواند در کنار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و با بهره‌گیری از ظرفیت کارشناسان و تجربه‌های داخلی و بین‌المللی، درباره تغییرات موردنیاز صنعت نشر به جمع‌بندی برسد. ممکن است در حال حاضر پاسخ روشنی برای همه تغییرات موردنیاز نداشته باشیم، اما باید بدانیم که ضرورت تحول انکارناپذیر است.

وی با اشاره به ضرورت تغییر در ابزارها و شیوه‌های فعالیت بنگاه‌های نشر، یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های مغفول‌مانده را داده‌ها و اطلاعات دانست و گفت: در کنار تغییر رویکردها و قواعد، باید ببینیم آیا در حوزه ابزارها و عملکردهای خود نیز امکان تحول داریم یا خیر. ما همچنان باید کتاب منتشر کنیم، اما آیا الزاماً باید همه کارها را با همان روش‌ها و ابزارهای گذشته انجام دهیم؟ اگر نتوانسته‌ایم به‌طور کامل از ظرفیت‌های دیجیتال استفاده کنیم، باید راه‌های دیگری برای بهبود فرآیند تولید، انتشار، معرفی و فروش کتاب پیدا کنیم.

فیروزان، با تأکید بر نقش داده در آینده صنعت نشر اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مسائلی که در سال‌های گذشته کمتر به آن توجه کرده‌ایم، داده است. درحالی‌که امروز داده می‌تواند کلید بقای کسب‌وکارها باشد.

وی با اشاره به ظرفیت موتورهای جست‌وجو برای هدایت مشتریان به سمت کالا و خدمات موردنیازشان گفت: روزانه حدود ۵۰ میلیون جست‌وجو در گوگل درباره این موضوع انجام می‌شود که یک محصول از کجا و با چه قیمتی قابل خریداری است. این نشان می‌دهد که موتورهای جست‌وجو صرفاً ابزار اطلاع‌رسانی نیستند، بلکه به بخشی از سازوکار خرید و فروش تبدیل شده‌اند.

این فعال حوزه نشر با اشاره به تغییر رفتار مشتریان کتاب‌فروشی‌ها افزود: ممکن است مشتری به شهر کتاب مراجعه کند، کتابی را انتخاب کند، آن را از نزدیک ببیند و سپس در فضای آنلاین جست‌وجو کند تا همان کتاب را با قیمت مناسب‌تری پیدا کند و به‌صورت اینترنتی سفارش دهد. در چنین شرایطی، کتاب‌فروشی برای او لزوماً محل نهایی خرید نیست. این تغییر رفتار نشان می‌دهد که فعالان نشر باید داده‌های مربوط به رفتار مشتریان و مسیر خرید آن‌ها را جدی بگیرند.

فیروزان، در ادامه به تجربه شرکت والمارت در استفاده از داده‌ها اشاره کرد و گفت: یکی از شرکت‌های بزرگ جهان توانسته است با تحلیل داده‌های مربوط به رفتار خرید مشتریان، میزان ماندگاری کالا در انبار و الگوی تقاضا، هزینه‌های خرید خود را حدود ۳۰ درصد کاهش دهد. چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که استفاده از اطلاعات دقیق می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری کمک کند.

وی همچنین با اشاره به تحولات اخیر هوش مصنوعی بیان کرد: در دو سال گذشته شاهد سه تحول مهم بوده‌ایم که یکی از آن‌ها ورود هوش مصنوعی از محیط آزمایشگاهی به عرصه کسب‌وکار بوده است. بااین‌حال، گزارش‌های جهانی نشان می‌دهد که بخش عمده شرکت‌هایی که برای استفاده از هوش مصنوعی اقدام کرده‌اند، نتوانسته‌اند به نتایج مورد انتظار برسند. یکی از دلایل مهم این مسئله، نداشتن داده‌های کافی، دقیق و استاندارد است.

فیروزان، برای توضیح این موضوع افزود: تصور کنید فردی بسیار باتجربه و توانمند را برای مدیریت یک مجموعه نشر انتخاب کنید، اما اطلاعات و داده‌های لازم را در اختیار او قرار ندهید. حتی بهترین مدیر نیز بدون دسترسی به اطلاعات درست، نمی‌تواند عملکرد مؤثری داشته باشد و زمان و توان او هدر خواهد رفت. در استفاده از فناوری‌های جدید نیز همین مسئله وجود دارد؛ فناوری بدون داده مناسب، نمی‌تواند تحول مورد انتظار را ایجاد کند.

وی بیان کرد: بنابراین، مشکل استفاده ناکارآمد از هوش مصنوعی صرفاً مختص ما نیست و در سطح جهانی نیز وجود دارد. آنچه اهمیت دارد، توجه به زیرساخت داده و فراهم کردن اطلاعات دقیق و قابل اتکاست.

این فعال حوزه نشر با بیان اینکه داده می‌تواند یکی از عوامل اصلی نجات و پایداری کسب‌وکارهای نشر باشد، اظهار کرد: اگر می‌خواهیم پس از عبور از مرحله تاب‌آوری به بقای پایدار برسیم، باید جمع‌آوری و تحلیل داده را به یکی از رویکردهای اصلی خود تبدیل کنیم. داده‌های مربوط به فرآیند تولید کتاب، زمان انتشار، چاپ نخست و چاپ‌های بعدی، میزان فروش و رفتار مخاطبان، همگی می‌توانند در تصمیم‌گیری‌های بهتر به ما کمک کنند.

فیروزان، با اشاره به ظرفیت‌های اتحادیه و تجربه نسل‌های مختلف فعالان نشر گفت: امیدوارم در فرصتی دیگر بتوانیم به‌صورت تخصصی‌تر درباره داده و کاربردهای آن در حوزه کتاب و نشر گفت‌وگو کنیم. خوشحالم که این فرصت فراهم شد تا بخشی از آموخته‌های خود را با شما در میان بگذارم. امیدوارم شما نیز تجربه‌ها و آموخته‌های خود را با دیگر فعالان این حوزه به اشتراک بگذارید.

وی همچنین حضور مدیران و مسئولان فرهنگی کشور در جمع فعالان نشر را فرصتی ارزشمند برای گفت‌وگو و تبادل تجربه دانست و از فراهم شدن این امکان، ابراز خرسندی کرد.

همگرایی اتحادیه ناشران و وزارت ارشاد برای رفع موانع صنعت نشر ضروری است

محمود آموزگار، رئیس اسبق اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران، در این گردهمایی، با اشاره به تفاهم‌نامه امضاشده در سال ۱۳۹۵ میان اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران و معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اظهار کرد: این تفاهم‌نامه با هدف تقویت همکاری و همبستگی میان دو مجموعه به امضا رسید و تجربه‌های حاصل از این تعامل نشان می‌دهد که همکاری میان تشکل‌های صنفی و دولت می‌تواند در حل مسائل حوزه نشر مؤثر باشد.

وی با اشاره به وضعیت اقتصادی صنعت نشر، برای نشان دادن فاصله میان گردش مالی این صنعت و ارقام مطرح‌شده در اقتصاد کشور، به آماری درباره ارزش پشت جلد کتاب‌های منتشرشده اشاره کرد و گفت: در مقطعی، ارزش پشت جلد مجموع کتاب‌های منتشرشده در کشور حدود ۲۸۰۰ میلیارد تومان برآورد شده بود؛ رقمی که در مقایسه با مبالغ کلان مطرح‌شده در پرونده‌های اقتصادی، ابعاد محدود بازار نشر را نشان می‌دهد.

آموزگار افزود: صنعت نشر تنها به ناشر و کتاب‌فروش محدود نیست، بلکه مجموعه گسترده‌ای از مشاغل، از جمله کاغذفروشان، توزیع‌کنندگان و سایر فعالان مرتبط را در بر می‌گیرد. بنابراین، توجه به وضعیت اقتصادی این صنعت و رفع موانع فعالیت آن، اهمیت زیادی دارد.

ضرورت اجرای ظرفیت‌های قانونی برای حمایت از صنعت نشر

رئیس اسبق اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران در ادامه به تلاش‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دهه ۱۳۹۰ برای حل مشکلات فعالان حوزه نشر اشاره کرد و گفت: در آن دوره، اقدامات قابل توجهی برای شناسایی مشکلات و ارائه راهکارهای اجرایی صورت گرفت.

وی یکی از نمونه‌های این اقدامات را ماده ۹۲ قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه عنوان کرد و توضیح داد: بر اساس این ماده، دولت و شهرداری‌ها مکلف شدند شرایط لازم را برای فعالیت مشاغل نشر، کتاب‌فروشی و مطبوعات در اماکن مسکونی، با رعایت ضوابط و شرایط مهندسی، فراهم کنند.

آموزگار با اشاره به زمان‌بندی اجرای این قانون گفت: اجرای تعرفه‌های مربوط از اول فروردین ۱۳۹۶ آغاز شد، اما تدوین آیین‌نامه اجرایی و تصویب آن در هیئت وزیران تا ۳۰ خرداد ۱۴۰۰ به طول انجامید.

وی با تأکید بر اهمیت این مصوبه افزود: در آیین‌نامه مذکور، جزئیات مختلفی برای تسهیل فعالیت صنوف مرتبط پیش‌بینی شده است و اجرای دقیق آن می‌تواند زمینه‌ساز بهبود شرایط فعالیت ناشران، کتاب‌فروشان و فعالان مطبوعاتی باشد.

همگرایی صنفی؛ ضرورتی برای عبور از موانع

آموزگار در بخش دیگری از سخنانش، همگرایی میان اتحادیه و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را ضرورتی جدی دانست و گفت: فعالان صنفی و اعضای هیئت‌مدیره اتحادیه باید با تقویت تعامل با دولت، موانع موجود در مسیر همکاری را برطرف کنند و زمینه همراهی بیشتر دستگاه‌های اجرایی را فراهم آورند.

وی تأکید کرد: تجربه‌های تاریخی روابط میان تشکل‌های صنفی و وزارتخانه‌ها نشان می‌دهد که گفت‌وگو و همکاری متقابل می‌تواند به بهبود شرایط فعالیت صنوف و حل مسائل موجود منجر شود.

شاهنامه و ادبیات فارسی؛ سرمایه فرهنگی ایران

رئیس اسبق اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران همچنین با اشاره به سخنان مطرح‌شده درباره جایگاه کتاب در معرفی هویت ملت‌ها، به خاطره‌ای از دیدار با یک ایران‌شناس در شهر زاگرب اشاره کرد.

به گفته آموزگار، این ایران‌شناس در گفت‌وگو با او، ایرانیان را از ثروتمندترین ملت‌های جهان دانسته بود؛ نه به دلیل برخورداری از منابع طبیعی و نفت، بلکه به واسطه میراث ادبی و فرهنگی ارزشمندی همچون شاهنامه فردوسی و آثار سعدی.

آموزگار این خاطره را یادآور اهمیت سرمایه فرهنگی و ادبی ایران دانست و بر ضرورت شناخت و بهره‌گیری از این میراث ارزشمند تأکید کرد.

پیشینه فعالیت صنفی ناشران به دوران مشروطه بازمی‌گردد

وی در پایان با اشاره به تاریخچه اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران گفت: این اتحادیه در سال ۱۳۳۷ تأسیس شده است، اما سابقه فعالیت‌های صنفی کتاب‌فروشان و شکل‌گیری تشکل‌های مرتبط با این حوزه به دوران انقلاب مشروطه بازمی‌گردد.

آموزگار، همچنین به کتابی درباره مذاکرات نخستین دوره مجلس شورای ملی اشاره کرد که به گفته او، در آن به حضور میرزا محمود کتاب‌فروش خوانساری در میان منتخبان مجلس اول پرداخته شده است. وی انتشار این کتاب از سوی انتشارات مازیار را فرصتی برای آشنایی بیشتر با پیشینه تاریخی فعالیت‌های صنفی در حوزه کتاب دانست.

برای تحول در اتحادیه باید از ذهن و باور خود آغاز کنیم

ابراهیم کریمی، رئیس اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران، در پایان این گردهمایی، با اشاره به فقدان چهره‌های تأثیرگذار صنعت نشر، یاد و خاطره ناشران و فعالان درگذشته این حوزه را گرامی داشت.

وی با یادآوری نام زنده‌یادان صنعتی‌زاده، عبدالرحیم جعفری، آقای بخشی و حسین‌خانی گفت: در سال‌های اخیر دوستان ارزشمند بسیاری را از دست داده‌ایم. روح همه آن‌ها شاد باد. زنده‌یاد حسین‌خانی نیز از جمله چهره‌هایی بود که یکی از دوستان به‌درستی از او با عنوان «شرف نشر ایران» یاد کرد.

رئیس اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران در ادامه با اشاره به ضرورت ایجاد تحول در شرایط کنونی صنعت نشر اظهار کرد: همان‌طور که در سخنان پیشین نیز مطرح شد، امروز بیش از هر زمان دیگری به تغییر و تحول نیاز داریم؛ اما این تغییر زمانی اتفاق می‌افتد که ابتدا در ذهن و باور خود بپذیریم که به آن نیاز داریم.

کریمی از حاضران و فعالان حوزه نشر دعوت کرد دیدگاه‌ها، پیشنهادها و ایده‌های خود را برای نوآوری و ایجاد تغییر با اتحادیه در میان بگذارند و افزود: اتحادیه خانه همه ماست و باید کمک کنیم این خانه همواره پرنور و پویا باقی بماند.

وی در پایان ضمن قدردانی از حضور و همراهی شرکت‌کنندگان در این گردهمایی گفت: می‌دانم همه شما گرفتار کارهای متعدد هستید و با وجود مشغله‌های فراوان در این برنامه حضور پیدا کردید. از این بابت صمیمانه سپاسگزارم. من نیز از سخنان دوستان و بزرگواران حاضر بسیار آموختم و امیدوارم بتوانم بیش از پیش از تجربیات و دیدگاه‌های شما بهره‌مند شوم.

کریمی همچنین از اعضا و فعالان صنف خواست اتحادیه را در مسیر فعالیت‌هایش تنها نگذارند و با مشارکت و همراهی خود به تقویت آن کمک کنند.

صندوق اعتباری هنر آماده حمایت از توسعه اقتصاد فرهنگ و صنعت نشر است

محمد الهیاری، مدیرعامل صندوق اعتباری هنر، در بخش دیگری از این نشست، با ابراز خرسندی از حضور در جمع فعالان حوزه کتاب و نشر، هفته کتاب را فرصتی برای گردهمایی اهالی این حوزه و تبادل تجربه و دیدگاه دانست و اظهار کرد: مهم‌ترین ویژگی هفته کتاب، فراهم کردن فرصت دیدار و گفت‌وگو میان فعالان حوزه کتاب و نشر است. من نیز دست‌کم طی ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته این فرصت را داشته‌ام که در کنار بسیاری از شما عزیزان حضور پیدا کنم و از تجربه‌ها و آموخته‌های این جمع بهره‌مند شوم.

وی با اشاره به تلاش‌ها و دشواری‌هایی که پیشکسوتان برای شکل‌گیری و توسعه صنعت نشر و اتحادیه ناشران پشت سر گذاشته‌اند، افزود: وقتی در این جمع ارزشمند حضور پیدا می‌کنیم و به سابقه چندین دهه فعالیت هر یک از حاضران نگاه می‌کنیم، به بزرگی تلاش‌هایی پی می‌بریم که برای رسیدن صنعت نشر، نویسندگی و فعالیت‌های صنفی به جایگاه امروز انجام شده است. این موضوع در عین حال امیدبخش است؛ چراکه حضور چنین سرمایه انسانی ارزشمندی نوید می‌دهد که نشر ایران می‌تواند در آینده قله‌های بلندتری را فتح کند.

الهیاری با تأکید بر ضرورت ثبت تجربه‌های پیشکسوتان حوزه نشر تصریح کرد: امیدوارم هرچه زودتر بتوانیم تاریخ شفاهی این حوزه را که در سینه تک‌تک ناشران و بزرگان حاضر در این جمع قرار دارد، ثبت و ضبط کنیم تا چراغ راه نسل‌های آینده و مسیر توسعه صنعت نشر باشد.

مدیرعامل صندوق اعتباری هنر، یکی دیگر از ویژگی‌های مهم هفته کتاب را ایجاد فرصت گفت‌وگوهای میان‌رشته‌ای و صنفی دانست و گفت: در نمایشگاه بین‌المللی کتاب، ناشران و نویسندگان به دلیل درگیری با فعالیت‌های اجرایی و غرفه‌داری، معمولاً فرصت کافی برای نشستن و گفت‌وگو ندارند؛ اما هفته کتاب این امکان را فراهم می‌کند که فعالان بخش‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار بگیرند، مسائل و مشکلات را مطرح کنند و برای یافتن راه‌حل‌های مشترک به گفت‌وگو بپردازند.

وی افزود: این گردهمایی فرصتی ایجاد می‌کند تا ظرفیت‌ها و توانمندی‌های افراد و مجموعه‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار گیرد و با هم‌افزایی بتوانیم متناسب با شرایط امروز، راهکارهای مؤثرتری برای پیشبرد اهداف حوزه کتاب و نشر پیدا کنیم.

الهیاری با اشاره به آغاز فعالیت خود در صندوق اعتباری هنر اظهار کرد: چند روزی است که مسئولیت صندوق را بر عهده گرفته‌ام و همین مسئولیت نیز انگیزه‌ای برای حضور در این جمع و گفت‌وگو با فعالان حوزه نشر بوده است. صندوق اعتباری هنر در کنار معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان، خود را همراه و پشتیبان اهالی این حوزه می‌داند.

وی با تشریح بخشی از مأموریت‌های صندوق اعتباری هنر گفت: این صندوق در حال حاضر بیش از ۱۰۰ هزار نفر از اهالی فرهنگ و هنر را تحت پوشش دارد و طرح‌های مختلف حمایتی آن عمدتاً در حوزه مسائل معیشتی، بیمه تأمین اجتماعی، بیمه تکمیلی، تکریم و حمایت‌های مستمری از فعالان فرهنگ و هنر متمرکز است.

مدیرعامل صندوق اعتباری هنر با اشاره به حضور گسترده فعالان حوزه کتاب در میان اعضای صندوق خاطرنشان کرد: بر اساس آماری که در اختیار دارم، بیش از ۱۴ هزار نفر از فعالان حوزه کتاب و نشر، از جمله پژوهشگران، شاعران، مترجمان، مصححان نسخ خطی، مؤلفان و ویراستاران، از مزایای عضویت در صندوق اعتباری هنر بهره‌مند هستند.

الهیاری، با اشاره به سخنان مهدی فیروزان درباره ضرورت توسعه ظرفیت‌های اقتصادی صنعت نشر گفت: حمایت‌های معیشتی و بیمه‌ای، حداقل وظیفه صندوق در قبال فعالان این حوزه است. امیدوارم با کمک بدنه اندیشمند و صاحب‌نظر حوزه نشر، بتوانیم حضور مؤثرتری در کنار این فعالان داشته باشیم و علاوه بر حمایت‌های موجود، در زمینه سرمایه‌گذاری در اقتصاد فرهنگ، توانمندسازی و افزایش ظرفیت تولید در حوزه کتاب و نشر نیز نقش‌آفرینی کنیم.

وی افزود: امیدوارم در مدت مسئولیت خود در صندوق اعتباری هنر بتوانم به توسعه این حمایت‌ها کمک کنم تا با هم‌افزایی میان صندوق، معاونت امور فرهنگی و اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان، فضای امیدبخش‌تری برای تداوم و توسعه فعالیت‌های نشر فراهم شود و مسیر رسیدن به بقای پایدار با سرعت بیشتری طی شود.

الهیاری در ادامه، با بیان خاطره‌ای از نخستین روزهای حضور خود در صندوق، به ضرورت توجه عملی به مشکلات تولید کتاب اشاره کرد و گفت: در نخستین نامه‌ای که روی میز کارم قرار گرفت، فردی خود را به‌عنوان آهنگساز معرفی کرده بود. در ابتدا تصور کردم درخواست او در حوزه موسیقی است، اما با مطالعه ادامه نامه متوجه شدم که این هنرمند، مؤلف یک کتاب نیز هست که سه نوبت تجدید چاپ شده و برای چاپ چهارم با مشکل تأمین نقدینگی مواجه شده است.

وی افزود: این موضوع برای من جالب بود؛ زیرا فردی که در حوزه موسیقی فعالیت می‌کرد، برای ادامه انتشار کتاب خود به حمایت نیاز داشت. با بررسی درخواست او تلاش کردم راهکاری پیدا کنیم تا کمک صندوق به‌صورت مستقیم به فرایند چاپ کتاب اختصاص پیدا کند و زمینه انتشار چاپ چهارم آن فراهم شود. خوشحال بودم که توانستیم به این شکل از ادامه انتشار یک اثر حمایت کنیم.

مدیرعامل صندوق اعتباری هنر در پایان با تأکید بر ضرورت تداوم ارتباط و همکاری با اتحادیه ناشران و معاونت امور فرهنگی گفت: امیدوارم در ادامه با برگزاری نشست‌های مشترک با معاونت امور فرهنگی و اتحادیه، بررسی کنیم که صندوق اعتباری هنر چگونه می‌تواند ظرفیت‌های بیشتری را در حوزه اقتصاد فرهنگی و صنعت نشر فعال کند و با ارتقای توانمندی‌های این بخش، گام‌های مؤثری برای توسعه تولید کتاب و نشر کشور برداریم.

کتاب‌فروشان باید به استقبال تغییر بروند

محسن رخشانی، مدیر نشر جیحون در این نشست، با اشاره به تجربه حدود ۳۰ سال فعالیت در حوزه کتاب‌فروشی، اظهار کرد: من پیش از ورود به این حوزه سابقه فعالیت فنی داشتم، اما به دلیل علاقه به کتاب وارد این حرفه شدم و امروز از انتخاب خود رضایت دارم. فراز و نشیب‌ها و اتفاقات این شغل را نیز بخشی از ماهیت آن می‌دانم.

وی یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت نشر و کتاب‌فروشی را پایین بودن میزان تغییرپذیری در این صنف دانست و افزود: یکی از موضوعاتی که از ابتدای فعالیت برای ما اهمیت داشت، تغییرپذیری بود. تلاش کردیم به‌جای اینکه منتظر بمانیم شرایط ما را به تغییر وادار کند، خودمان به استقبال تغییر برویم.

داده‌محوری؛ پیش‌نیاز تحول در کتاب‌فروشی‌ها

رخشانی با تأکید بر اینکه تغییر مؤثر بدون دسترسی به داده و اطلاعات دقیق امکان‌پذیر نیست، گفت: برای اینکه بدانیم چه تغییری باید ایجاد کنیم، به داده نیاز داریم. داده‌ها صرفاً اطلاعاتی نیستند که در نرم‌افزار ثبت می‌شوند، بلکه ابزاری برای شناخت وضعیت کسب‌وکار، ارزیابی عملکرد و تصمیم‌گیری دقیق‌تر هستند.

وی با اشاره به آغاز فعالیت خود در سال‌های ۱۳۷۵ و ۱۳۷۶ ادامه داد: در آن زمان نرم‌افزارهای مناسبی برای مدیریت کتاب‌فروشی وجود نداشت. به همین دلیل از همان ابتدا تلاش کردیم بستری برای توسعه نرم‌افزار فراهم کنیم. در واقع، خودمان را در مسیر آزمون و توسعه این نرم‌افزارها قرار دادیم و با وجود دشواری‌های این مسیر، امروز معتقدم این تصمیم برای ما زیان‌آور نبوده است.

مدیر نشر جیحون با اشاره به تحولات اخیر فناوری تصریح کرد: امروز با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که می‌توان آن را انفجار هوش مصنوعی نامید. نرم‌افزارهایی که قابلیت هماهنگی و ارتباط با هوش مصنوعی را داشته باشند، می‌توانند هر صنفی، از جمله کتاب‌فروشی‌ها را متحول کنند.

هوش مصنوعی؛ دستیار هوشمند مدیریت کتاب‌فروشی

رخشانی در تشریح تجربه استفاده از هوش مصنوعی در مدیریت کتاب‌فروشی گفت: ما این امکان را فراهم کرده‌ایم که هوش مصنوعی به نرم‌افزار کتاب‌فروشی متصل شود و بخشی از وظایف تحلیلی و مدیریتی را انجام دهد.

وی با بیان نمونه‌ای از این کاربرد افزود: برای جلسات هفتگی با مدیران کتاب‌فروشی، از یک دستیار هوشمند خواسته‌ایم پیش از آغاز جلسه، گزارش‌های نرم‌افزار را بررسی و خلاصه‌ای از وضعیت مجموعه ارائه کند. این گزارش‌ها حتی می‌توانند مشکلات مالی و مواردی را که نیازمند توجه حسابدار هستند، شناسایی کنند.

او به نمونه‌ای از تحلیل عملکرد باشگاه مشتریان اشاره کرد و گفت: در یکی از گزارش‌ها مشخص شد تعداد ثبت‌نام‌های جدید باشگاه مشتریان کمتر از هدف تعیین‌شده بوده است. در بررسی اولیه، کارکنان اعلام کردند به دلیل شلوغی بیش از حد فروشگاه در روز جمعه، فرصت ثبت شماره مشتریان را نداشته‌اند. اما بررسی اطلاعات فروش و گزارش‌های نرم‌افزاری امکان ارزیابی دقیق‌تر این ادعا را فراهم می‌کرد.

رخشانی این تجربه را نمونه‌ای از ظرفیت هوش مصنوعی برای تحلیل عملکرد روزانه، شناسایی مشکلات و کمک به تصمیم‌گیری مدیریتی دانست و از فعالان حوزه کتاب‌فروشی خواست استفاده از نرم‌افزارهای مناسب و سازگار با هوش مصنوعی را جدی بگیرند.

ضرورت مقایسه شاخص‌های عملکرد کتاب‌فروشی‌ها

وی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به اهمیت شاخص‌های اقتصادی در مدیریت کتاب‌فروشی‌ها اظهار کرد: اطلاعاتی مانند سهم اجاره از فروش، حاشیه سود ناخالص و سود خالص می‌توانند تصویری دقیق از وضعیت اقتصادی یک کتاب‌فروشی ارائه دهند. برای مثال، در برخی برآوردها سهم اجاره حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد، حاشیه سود ناخالص ۳۰ تا ۳۵ درصد و سود خالص حدود ۳ تا ۵ درصد عنوان می‌شود.

رخشانی همچنین به تفاوت عملکرد کانال‌های فروش اشاره کرد و گفت: در یکی از نمونه‌های آماری ما، فروش تعدادی کتاب در کتاب‌فروشی چتر نسبت به سال گذشته ۸ درصد کاهش داشته، اما فروش در مجموع کانال‌ها حدود ۱۸ درصد افزایش نشان داده است. چنین اطلاعاتی کمک می‌کند متوجه شویم کدام بخش از کسب‌وکار عملکرد بهتری دارد و منابع خود را چگونه مدیریت کنیم.

وی افزود: شاخص‌هایی مانند هزینه نیروی انسانی نسبت به میزان فروش، فروش به ازای هر مترمربع و تعداد عناوین موجود در کتاب‌فروشی، می‌توانند مبنای مناسبی برای مقایسه عملکرد مجموعه‌ها باشند.

مدیر نشر جیحون، همچنین با اشاره به وضعیت موجودی کتاب‌فروشی‌ها گفت: در بررسی‌های ما مشخص شده است که حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد ارزش موجودی برخی مجموعه‌ها مربوط به کالاهایی است که بیش از یک سال در انبار یا فروشگاه باقی مانده‌اند. این شاخص می‌تواند به کتاب‌فروشان کمک کند تا برای مدیریت موجودی و کاهش کالاهای کم‌گردش برنامه‌ریزی کنند.

کتاب‌فروشی‌ها رقیب یکدیگر نیستند؛ همکاری صنفی راه توسعه است

رخشانی، در ادامه با اشاره به ضرورت هم‌افزایی میان کتاب‌فروشان گفت: در چارچوب شعار وفاق اتحادیه، می‌توانیم با مشارکت و به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات، به توسعه این صنف کمک کنیم. کتاب‌فروشی‌های ایران و به‌ویژه تهران لزوماً رقیب یکدیگر نیستند. تجربه ما نشان داده است که حتی فروش آنلاین نیز در مواردی به‌جای ایجاد رقابت مخرب، زمینه توسعه بازار را فراهم کرده است.

وی با اشاره به تجربه برخی کشورهای دیگر در زمینه فعالیت کتاب‌فروشی‌های مستقل افزود: تجربه کشورهایی مانند آمریکا و ایرلند می‌تواند برای ما آموزنده باشد. بر اساس آماری که در سخنان خود به آن اشاره کرد، تعداد کتاب‌فروشی‌های مستقل ایرلند از ۸۶۷ واحد در سال ۲۰۱۶ به ۱۸۶ واحد کاهش یافته است. بررسی تجربه این کشورها و مطالعه راهکارهای توسعه کتاب‌فروشی‌های مستقل می‌تواند به تعریف مسیرهای تازه برای صنعت نشر ایران کمک کند.

رخشانی، بیان کرد: اگر کتاب‌فروشان اطلاعات و تجربه‌های خود را به اشتراک بگذارند و از ابزارهای نوین فناوری برای شناخت بهتر کسب‌وکارشان استفاده کنند، می‌توانند با همکاری یکدیگر مسیر تازه‌ای برای توسعه این حرفه ترسیم کنند.