اعدام سوئیتی اختر و نذرالاسلام عبدالبصیر در عربستان سوالات زیادی را در افکار عمومی جهان ایجاد کرده است. پرونده ای که به تنش دیپلماتیک هم دامن زده است.
رویداد۲۴ | فضل میا، درحالی‌که عکسی از دخترش را در دست گرفته، هنوز از این موضوع شوکه است که هیچ‌کس به او اطلاع نداده بود دخترش، سوئیتی اختر، قرار است در عربستان سعودی اعدام شود.
اختر پس از ترک بنگلادش برای کار در عربستان سعودی، در پنج ماه نخست برای خانواده‌اش پول می‌فرستاد؛ تا اینکه روزی با آن‌ها تماس گرفت و گفت زندانی شده است.
خانواده او بعداً از طریق گزارش‌های خبری متوجه شدند که دخترشان، همراه با یک شهروند بنگلادشی دیگر به نام نذرالاسلام عبدالبصیر، به اعدام محکوم شده است.
خبر اعدام این دو نفر در شرایطی منتشر شد که سریلانکا پیش‌تر موفق شده بود با مداخله دیپلماتیک، حکم اعدام یکی از شهروندان خود در عربستان سعودی را لغو کند؛ فردی که به اتهام توهین به پیامبر اسلام محکوم شده بود.
این تحولات پرسش‌های دشواری را مطرح کرده است: چرا داکا از صدور احکام اعدام مطلع نشده بود و دولت بنگلادش تا چه اندازه حاضر است برای حمایت از نیروی کار مهاجر و آسیب‌پذیر خود در خارج از کشور اقدام کند؟
ماجرا از کجا آغاز شد؟
در ۱۴ اکتبر، عربستان سعودی سوئیتی اختر و نذرالاسلام عبدالبصیر را در مکه اعدام کرد.
عبدالبصیر، ۲۲ ساله، بزرگ‌ترین فرزند خانواده‌ای با چهار فرزند بود و اهل شهر برهمن‌بریا در بنگلادش بود.
اختر که سن او به‌صورت عمومی اعلام نشده، اهل شهر تانگایل بنگلادش و کوچک‌ترین فرزند از میان چهار دختر خانواده بود. او یک دختر چهارساله از خود به جا گذاشته است.
عبدالبصیر و اختر هر دو به‌عنوان نیروی خدماتی و نظافتچی در شرکت «المجال» عربستان سعودی کار می‌کردند.
وزارت کشور عربستان سعودی با انتشار بیانیه‌ای در خبرگزاری رسمی این کشور، اجرای حکم اعدام آن‌ها را تأیید کرد.
در این بیانیه که تنها به زبان عربی منتشر شد، ادعا شده بود که این دو تبعه بنگلادشی در داخل یک مسجد مرتکب عملی «خلاف عفت» شده‌اند؛ اما ماهیت این عمل مشخص نشده بود.
وزارت کشور عربستان اعلام کرد احکام اعدام در چارچوب «تعزیر» صادر شده‌اند؛ مجازات‌هایی که در فقه اسلامی تعیین نوع و میزان آن‌ها به تشخیص مرجع قضایی واگذار می‌شود. به گفته این وزارتخانه، احکام پس از بررسی قضایی و صدور فرمان سلطنتی اجرا شدند.
این دو شهروند بنگلادشی به چه جرائمی متهم بودند؟
مقام‌های سعودی جزئیات مشخصی درباره جرائم ادعایی این دو نفر، محل مسجدی که گفته می‌شود جرائم در آن رخ داده، تاریخ بازداشت‌ها یا اینکه متهمان در جریان محاکمه به وکیل واجد صلاحیت و مترجم دسترسی داشته‌اند یا خیر، منتشر نکرده‌اند.
اما یک یادداشت محرمانه دیپلماتیک که به روزنامه بنگلادشی «دیلی استار» درز کرده، نشان می‌دهد این دو نفر جداگانه بازداشت شده و با اتهاماتی متفاوت روبه‌رو بوده‌اند.
فهرستی از زندانیان که کنسولگری بنگلادش در جده در ۳۰ سپتامبر دریافت کرده بود، نشان می‌دهد عبدالبصیر در اول اوت ۲۰۲۳، بر اساس قانون جرائم سایبری عربستان سعودی بازداشت شده بود.
اختر نیز روز بعد، به اتهام زنا بازداشت شد.
پدر اختر گفته است دخترش به خانواده اطلاع داده بود که پس از مشاجره با همکارانش، سایر کارگران برای او «پاپوش دوخته‌اند». خانواده پس از آن، نزدیک به یک سال ارتباط خود را با اختر از دست دادند.
هر دو نفر پیش از اجرای حکم اعدام، سه سال را در زندان گذرانده بودند.
در فهرست زندانیانی که در اختیار کنسولگری قرار گرفته بود، در آن زمان هیچ اشاره‌ای به حکم اعدام نشده بود.
بااین‌حال، یادداشت کنسولی توضیح نمی‌دهد که اتهامات ثبت‌شده در ماه سپتامبر چه ارتباطی با جرائمی داشته‌اند که این دو نفر به‌دلیل آن‌ها اعدام شدند.
آیا ویدئوی عاشقانه یک زوج در کنار مسجدالحرام، مربوط به اعدام شدگان بنگلادشی است؟
به تازگی پست هایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که ادعا می‌کند به اعدام اخیر دو شهروند بنگلادشی به نام‌های نذرالاسلام عبدالبشیر و سیتی (سوئیتی) اختر مرتبط است. این پست به‌سرعت در فضای مجازی دست‌به‌دست شده است.
در یکی از این ویدیوها، یک مرد و یک زن در نزدیکی حجرالاسود در کعبه دیده می‌شوند؛ در این ویدئو زن در حال اعلام بارداری خود به مرد است و مرد از شادی خبر بارداری، پیشانی او را می بوسد. حساب کاربری منتشرکننده اخبار و تحولات مساجد مقدس اسلام توضیح داده است که این ویدیو هیچ مدرکی در ارتباط با پرونده اعدام این دو تبعه بنگلادشی محسوب نمی‌شود.
ویدئوی دیگری هم به اعدام دو شهروند بنگلادشی نسبت داده می شود. در این ویدئو، یک مرد در تلاش برای نزدیک کردن زنی به حجرالاسود است. کاربران شبکه های اجتماعی مدعی شده اند زن و مردی که در این ویدئو دیده می شوند، همان بنگلادشی های اعدام شده اند.
بررسی‌های مختلف رسانه‌های جهان نشان داد که این ادعا گمراه‌کننده است. ویدئوهای وایرال‌شده ارتباطی با اعدام اخیر این دو شهروند بنگلادشی ندارند.
تاکنون هیچ تصویر تایید شده ای از شهروندان بنگلادشی اعدام شده در عربستان منتشر نشده و همه عکس‌هایی که به طور رندوم در اینترنت مشاهده می کنید، ساخته هوش مصنوعی است و هیچ یک از ویدئوهای مرتبط با این حادثه، تایید شده نیست.
چرا دولت بنگلادش با انتقاد روبه‌رو شده است؟
دولت بنگلادش اعلام کرده که تنها پس از اجرای احکام از اعدام این دو شهروند مطلع شده است.
اما یادداشت محرمانه‌ای که در اختیار روزنامه دیلی استار قرار گرفته، نشان می‌دهد سرکنسولگری بنگلادش در جده فهرستی شامل اسامی ۹۷ زندانی بنگلادشی در عربستان سعودی را دریافت کرده بود.
انتقادها زمانی شدت گرفت که شاما عبید اسلام، وزیر مشاور امور خارجه بنگلادش، در اظهارنظری عمومی گفت شهروندان باید قوانین کشورهای خارجی را رعایت کنند و افزود: «وقتی قانونی نقض می‌شود، کار زیادی از دست من برای یک شهروند بنگلادشی برنمی‌آید.»
فعالان حقوق بشر و تحلیلگران چند نگرانی اساسی را درباره واکنش دولت داکا مطرح کرده‌اند:
-
نبود پیگیری فعالانه: مقام‌های بنگلادشی در دوران بازداشت متهمان، درخواست دسترسی به پرونده‌های قضایی را مطرح نکردند، برای روشن شدن اتهامات اقدامی انجام ندادند و برای متهمان وکیل فراهم نکردند.
-
تعهدات کنسولی: ماده ۳۶ کنوانسیون وین درباره روابط کنسولی، کشورهای میزبان را موظف می‌کند حقوق کنسولی اتباع خارجی بازداشت‌شده را به آن‌ها اطلاع دهند. در مقابل، انتظار می‌رود کشورهای مبدأ نیز سازوکاری منظم برای پیگیری وضعیت شهروندان خود که با اتهامات کیفری سنگین مواجه‌اند، داشته باشند.
مقایسه با سریلانکا؛ نتیجه پیگیری دیپلماتیک چه بود؟
اعدام این دو شهروند بنگلادشی هم‌زمان با پرونده آنوجان سیواراسا، کارگر سریلانکایی، رخ داد که او نیز در عربستان سعودی به اعدام محکوم شده بود.
اتهام او انتشار مطلبی در فیس‌بوک بود که توهین به مقدسات تلقی شده بود. اما برخلاف بنگلادش، سریلانکا یک تلاش هماهنگ دیپلماتیک و حقوقی را آغاز کرد.
وزارت خارجه سریلانکا اندکی پس از صدور حکم اعدام در ماه سپتامبر، به‌صورت عمومی تأیید کرد که پیگیری‌های دیپلماتیک را آغاز کرده است.
سریلانکا سپس سفیر خود را به محل نگهداری سیواراسا در زندان عربستان فرستاد تا با او دیدار کند و حمایت‌های لازم را هماهنگ سازد. پس از آن، دولت سریلانکا یک تیم حقوقی متخصص را برای پیگیری درخواست تجدیدنظر اعزام کرد.
در ۱۳ اکتبر، تنها یک روز پیش از اعدام دو شهروند بنگلادشی، دیوان عالی عربستان سعودی حکم اعدام سیواراسا را نقض کرد.
ابعاد گسترده‌تر ماجرا؛ سرنوشت میلیون‌ها کارگر مهاجر
بیش از سه میلیون شهروند بنگلادشی در عربستان سعودی زندگی می‌کنند. به همین دلیل، این کشور یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد بنگلادش از نظر ارز ارسالی کارگران مهاجر و بزرگ‌ترین مقصد اعزام نیروی کار برای این کشور جنوب آسیا به شمار می‌رود.
داده‌های بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد حواله‌های ارزی کارگران بنگلادشی شاغل در خارج از کشور، حدود ۷.۴ درصد از کل تولید ناخالص داخلی بنگلادش را تشکیل می‌دهد.
نتیجه این پرونده‌ها نشان‌دهنده چالش‌های جدی پیش روی کارگران مهاجر خارجی در نظام‌های قضایی کشورهای حاشیه خلیج فارس است.
همچنین این پرونده‌ها بر نقش حیاتی مداخله فعالانه کنسولی در دفاع از حقوق شهروندان شاغل در خارج از کشور تأکید می‌کنند.