بازداشت دو روحانی شیعه در هرات و تعطیلی بیمارستان خاتمالنبیین(ص) در کابل، بار دیگر انتقادها از محدودیتهای طالبان علیه جامعه شیعه افغانستان را برانگیخته است.
بر اساس گزارش خبرگزاری صدای افغان (آوا)، حجتالاسلام والمسلمین محمدآقا روحانی، مسئول مدرسه علمیه صادقیه هرات، و حجتالاسلام محمدجواد رجبزاده، پس از برگزاری مراسم عزاداری در مسجد جامع صادقیه این شهر، روز جمعه ۲۲ آبان از سوی نیروهای اطلاعات طالبان بازداشت شدند. منابع محلی در ابتدا از نامشخص بودن وضعیت این دو روحانی خبر داده بودند.
این دو روحانی پس از سه روز، روز دوشنبه ۲۵ آبان آزاد شدند. به گزارش آوا، آزادی آنان پس از پیگیری و رایزنی شماری از شخصیتهای مذهبی، بزرگان و مجموعههای شیعی افغانستان صورت گرفت. با این حال، مقامهای محلی هرات جزئیاتی درباره علت رسمی بازداشت و روند آزادی آنان منتشر نکردهاند.
بر اساس اطلاعات مطرحشده از سوی منابع محلی، برگزاری مراسم عزاداری و ذکر مصیبت حضرت فاطمه زهرا(س) علت اصلی بازداشت این دو روحانی بوده است. گزارشهایی نیز از ممانعت و اعمال محدودیت بر برگزاری مراسم سوگواری در برخی مناطق افغانستان منتشر شده است.
تکرار بازداشت علمای شیعه در مناسبتهای مذهبی
بازداشت محمدآقا روحانی نخستین مورد برخورد با او در یک سال گذشته نبوده است. او پیشتر نیز در پی اختلاف بر سر زمان برگزاری نماز عید فطر بازداشت شده بود. گزارشها حاکی است که این روحانی به دلیل خودداری از امضای تعهدنامه مربوط به برگزاری نماز عید در تاریخ اعلامشده از سوی طالبان، بازداشت شده بود.
این موارد در کنار گزارشهای مربوط به بازداشت علمای شیعه در هرات و بلخ، از تکرار برخوردها در مناسبتهای مذهبی حکایت دارد؛ برخوردهایی که بنا بر گزارشهای منتشرشده، در برخی موارد با اختلاف بر سر نحوه برگزاری مناسک دینی یا مخالفت روحانیون با محدودیتهای اعمالشده ارتباط داشته است.
حجتالاسلام والمسلمین سیدعیسی حسینی مزاری، رئیس مرکز فعالیتهای فرهنگی اجتماعی تبیان افغانستان، در واکنش به بازداشت دو روحانی هرات، این اقدام را «خودسرانه و توهینآمیز» خواند و خواستار آزادی فوری آنان شد.
وی در پیامی که در صفحه خود در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد، حکومت طالبان را به تعرض به اعتقادات مذهبی مردم متهم کرد و هشدار داد که چنین اقداماتی به جای تقویت پایههای حاکمیت، موجب تضعیف آن خواهد شد. حسینی مزاری با اشاره به تجربه حکومت کمونیستی افغانستان در برخورد با علمای شیعه و سنی، تأکید کرد که بازداشت و حتی شهادت علمای دینی نیز نتوانست پایههای آن حکومت را مستحکم کند.
تعطیلی مراکز متعلق به جامعه شیعه
محدودیتها علیه جامعه شیعه افغانستان تنها به برگزاری مراسم مذهبی و فعالیت روحانیون محدود نمانده و گزارشهایی نیز از برخورد با برخی مراکز آموزشی، فرهنگی، رسانهای و درمانی متعلق به این جامعه منتشر شده است.
یکی از تازهترین موارد، تعطیلی بیمارستان خاتمالنبیین(ص) در کابل به دستور وزیر دادگستری طالبان است. محمدجواد محسنی، صاحبامتیاز این مرکز درمانی، در بیانیهای اعلام کرد که بیمارستان به دستور عبدالحکیم شرعی، وزیر دادگستری طالبان، پلمب و تعطیل شده است.
به گفته محسنی، وزیر دادگستری در هفته پیش از تعطیلی بیمارستان به مسئولان آن اعلام کرده بود که مدیریت و اداره این مرکز باید به وی واگذار شود یا فعالیت آن متوقف خواهد شد. صاحبامتیاز بیمارستان تأکید کرده است که این درخواست را به دلیل نداشتن مبنای قانونی نپذیرفته است.
محسنی تعطیلی این مرکز را در ادامه برخوردهای تبعیضآمیز و مذهبی با مراکز متعلق به جامعه شیعه افغانستان توصیف کرده و گفته است که بیمارستان خاتمالنبیین(ص) بیش از ۱۵ سال در بخشهای تخصصی، بهویژه بیماریهای کلیوی و اورولوژی، به مردم خدمات درمانی ارائه کرده است.
وی با اشاره به اینکه این مرکز در ملک استیجاری فعالیت میکرد و از فعالیت سیاسی و وابستگی حزبی به دور بود، اظهار داشت که ظاهراً انتساب بیمارستان به یک صاحبامتیاز شیعه برای تعطیلی آن کافی بوده است. محسنی همچنین هشدار داد که محروم کردن مردم از خدمات درمانی به دلیل تعلق مذهبی صاحبان یک مرکز، اعتماد عمومی را تضعیف میکند و فاصله میان مردم و حاکمیت را افزایش میدهد.
در ماههای گذشته نیز گزارشهایی درباره مسدود شدن یا محدودیت فعالیت برخی مراکز متعلق به جامعه شیعه افغانستان، از جمله حوزه علمیه خاتمالنبیین(ص)، تلویزیون تمدن و مرکز فعالیتهای فرهنگی اجتماعی تبیان منتشر شده بود. این گزارشها از گسترش دامنه محدودیتها از نهادهای مذهبی به مراکز آموزشی، فرهنگی و رسانهای حکایت دارد.
واکنش تهران به محدودیتها علیه مراکز شیعی
محدودیت فعالیت مراکز فرهنگی و درمانی و فشارها بر شیعیان افغانستان با واکنش وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران نیز همراه شده است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز یکشنبه ۱۲ مهر ۱۴۰۵ در نشست خبری هفتگی این وزارتخانه، در پاسخ به پرسشی درباره عملکرد طالبان در افغانستان، تعطیلی برخی مراکز فرهنگی و بهداشتی و فشارها بر شیعیان گفت: «این گزارشها و اخبار را ما هم دریافت کردیم و موضوع برای ما بسیار مهم است.»
وی با اشاره به طرح این مسائل در گفتوگو با مقامهای طالبان در کابل تأکید کرد: «ما در تعامل با مقامهای طالبان در کابل این موضوعات را مطرح کردیم و حتماً در ادامه هم این بحث را با جدیت طرح خواهیم کرد.»
بقایی با تأکید بر حساسیت همیشگی ایران نسبت به وضعیت فرهنگی و اجتماعی مردم افغانستان افزود که تهران در چارچوب روابط دوجانبه و مسئولیتهای انسانی، فرهنگی و تاریخی خود، این موضوع را از مسیر گفتوگوهای رسمی دنبال میکند. وی ابراز امیدواری کرد فعالیت مراکز فرهنگی، آموزشی و درمانی که سالها به مردم افغانستان خدمت کردهاند، بدون مانع ادامه یابد.
اظهارات سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نشان میدهد که موضوع محدودیت فعالیت این مراکز در گفتوگوهای رسمی تهران و طالبان مطرح شده است؛ با این حال، در اظهارات بقایی جزئیاتی درباره پاسخ مقامهای طالبان یا نتیجه رایزنیهای انجامشده ارائه نشده است.
نگرانی از تداوم محدودیتها
تکرار بازداشت روحانیون در مناسبتهای مذهبی، گزارشهای مربوط به محدودیت برگزاری مراسم عزاداری و تعطیلی مراکز درمانی و فرهنگی، نگرانیهایی را درباره وضعیت حقوق مذهبی و اجتماعی جامعه شیعه افغانستان ایجاد کرده است.
در این میان، آزادی دو روحانی بازداشتشده در هرات، اگرچه به پایان بازداشت سهروزه آنان منجر شد، اما پرسشها درباره علت بازداشت و حدود مداخله مقامهای طالبان در برگزاری مناسک مذهبی همچنان باقی است.
همچنین تعطیلی بیمارستان خاتمالنبیین(ص)، با توجه به سابقه فعالیت و خدمات درمانی این مرکز، موضوعی فراتر از اختلاف میان مسئولان یک نهاد و وزارت دادگستری به شمار میرود؛ چرا که ادامه تعطیلی آن میتواند دسترسی بخشی از مردم به خدمات تخصصی درمانی را تحت تأثیر قرار دهد. تاکنون توضیح رسمی و مستقلی از سوی مقامهای طالبان درباره بازداشت دو روحانی هرات، محدودیتهای گزارششده علیه مراسم مذهبی جامعه شیعه یا اظهارات صاحبامتیاز بیمارستان خاتمالنبیین(ص) ارائه نشده است.
