دنیای اقتصاد: نشست سهجانبه ایران، عمان و ازبکستان در مسقط را نباید صرفا یک رایزنی دیپلماتیک درباره آزادی کشتیرانی در خلیج فارس دانست.
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد: نشست سهجانبه ایران، عمان و ازبکستان در مسقط را نباید صرفا یک رایزنی دیپلماتیک درباره آزادی کشتیرانی در خلیج فارس دانست. حضور تاشکند در این نشست، پیوندی میان امنیت دریایی در تنگه هرمز، کریدور شمال ـ جنوب و رقابت بر سر مسیرهای تجاری اوراسیا ایجاد میکند؛ پیوندی که میتواند به یکی از ابعاد مهم دیپلماسی اقتصادی ایران تبدیل شود.
در میانه تنشهای نظامی و دیپلماتیک در منطقه، مسقط میزبان نشستی با حضور عباس عراقچی، بدر البوسعیدی و بختیار سعیدوف، وزیران خارجه ایران، عمان و ازبکستان بود. محور اصلی گفتوگوها توسعه همکاریهای ترانزیتی، حملونقل و لجستیک، اتصال آسیای مرکزی به آبهای آزاد و ضرورت احیای آزادی کشتیرانی در منطقه بود. اما چرا ازبکستان در این مقطع به این معادله وارد شده است؟
تاشکند؛ بازیگر محوری آسیای مرکزی
حضور ازبکستان را باید با توجه به جایگاه این کشور در معادلات ژئوپلیتیک و اقتصادی آسیای مرکزی بررسی کرد. تاشکند به دلیل موقعیت جغرافیایی، جمعیت، ظرفیت اقتصادی و روابط گسترده با قدرتهای منطقهای، یکی از بازیگران محوری در معماری ترانزیتی این منطقه محسوب میشود. ازبکستان کشوری محصور در خشکی است و برای دسترسی به بازارهای جهانی به شبکهای از مسیرهای ریلی، جادهای و بندری وابستگی دارد. از همین رو، تنوعبخشی به مسیرهای ترانزیتی برای تاشکند صرفا یک انتخاب اقتصادی نیست، بلکه بخشی از راهبرد این کشور برای کاهش وابستگی به مسیرهای محدود و افزایش قدرت مانور ژئوپلیتیک است.
در این میان، ایران میتواند یکی از مهمترین مسیرهای دسترسی ازبکستان به خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند باشد. بنادر چابهار و شهید رجایی در این محاسبات جایگاه ویژهای دارند؛ بهویژه آنکه اتصال شبکه حملونقل آسیای مرکزی به بنادر جنوبی ایران میتواند ظرفیت تجارت منطقهای را افزایش دهد.
فرصت راهبردی کریدور شمال ـ جنوب
یکی از مهمترین ابعاد این همکاری، ارتباط آن با کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب است؛ مسیری که با هدف اتصال روسیه و کشورهای شمالی اوراسیا به بنادر جنوبی ایران و بازارهای هند و اقیانوس هند دنبال میشود. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میتواند حلقه اتصال شبکه ریلی و جادهای آسیای مرکزی به آبهای آزاد باشد. ازبکستان نیز با پیوند دادن ظرفیتهای اقتصادی و ترانزیتی منطقه به این مسیر، میتواند به افزایش بار و توجیه اقتصادی کریدور کمک کند. اهمیت ازبکستان تنها در حجم تجارت دوجانبه با تهران نیست؛ بلکه در ظرفیت آن برای ایفای نقش به عنوان گره ارتباطی میان چین، آسیای مرکزی، ایران و بازارهای جنوبی قرار دارد. البته این همکاری به کریدور شمال ـ جنوب محدود نمیشود. مسیرهای شرقی ـ غربی، از جمله اتصال چین و آسیای مرکزی به ایران و سپس ترکیه و اروپا، ظرفیت مکمل دیگری برای توسعه ترانزیت فراهم میکنند. اهمیت نشست مسقط در این است که میتواند زمینه همافزایی این مسیرها را ایجاد کند.
عمان؛ حلقه اتصال مسیرهای زمینی و دریایی
در این معادله، عمان نقش مکملی دارد. موقعیت جغرافیایی این کشور در جنوب تنگه هرمز و دسترسی به دریای عمان و اقیانوس هند، ظرفیت مهمی برای اتصال مسیرهای زمینی آسیای مرکزی به شبکه تجارت دریایی بینالمللی ایجاد میکند. همزمانی نشست سهجانبه با سفر شوکت میرضیایف، رئیسجمهور ازبکستان، به عمان نیز قابل توجه است. دو کشور در جریان این سفر روابط خود را به سطح مشارکت راهبردی ارتقا دادند و توافقهایی در حوزه گمرک، ترانزیت، حملونقل و مناطق آزاد اقتصادی امضا کردند. این تحولات نشان میدهد مسقط و تاشکند در حال تعریف رابطهای فراتر از همکاری دوجانبه هستند؛ رابطهای که با مشارکت ایران میتواند به شبکهای مکمل از مسیرهای زمینی و دریایی تبدیل شود.
امنیت هرمز؛ پیششرط توسعه کریدورها
با این حال، تحقق چنین چشماندازی به یک پیششرط اساسی وابسته است: ثبات در آبراههای منطقه. هرگونه اختلال پایدار در تنگه هرمز، نهفقط صادرات انرژی، بلکه زنجیره تامین کالا و جذابیت مسیرهای ترانزیتی متصل به خلیج فارس را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. از همین رو، مذاکرات ایران و عمان درباره ترتیبات مشترک دریانوردی و مدیریت ترافیک کشتیها اهمیت مضاعف پیدا میکند. حضور ازبکستان در این نشست نشان میدهد امنیت کشتیرانی دیگر صرفا دغدغه کشورهای ساحلی یا صادرکنندگان انرژی نیست؛ بلکه به منافع اقتصادی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی نیز گره خورده است. البته همراهی تاشکند با اصل آزادی کشتیرانی لزوما به معنای حمایت از تمام جزئیات ترتیبات امنیتی ایران و عمان نیست. برای تبدیل این تفاهمها به یک سازوکار منطقهای، همراهی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و دیگر بازیگران ذینفع نیز ضروری است
فراتر از یک نشست سهجانبه
در شرایطی که سیاستهای متناقض ترامپ در قبال ایران، چشمانداز توافق سیاسی را با ابهام مواجه کرده، تهران تلاش میکند در کنار حفظ مسیر دیپلماسی با واشنگتن، ظرفیت همکاریهای منطقهای را نیز فعال نگه دارد. برای ایران، همکاری با ازبکستان به معنای تقویت جایگاه در شبکه ترانزیت اوراسیاست؛ برای تاشکند، دسترسی متنوعتر به آبهای آزاد و برای عمان، گسترش نقش از میانجی سیاسی به بازیگری مؤثر در معماری اقتصادی و لجستیکی منطقه.
اهمیت نشست مسقط را باید در پیوند سه موضوع امنیت تنگه هرمز، اتصال آسیای مرکزی به آبهای آزاد و آینده کریدورهای شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب جستوجو کرد. اگر این سه محور به یکدیگر متصل شوند، آزادی کشتیرانی از یک مطالبه امنیتی به منفعتی مشترک برای مجموعهای از کشورهای منطقه تبدیل خواهد شد. در این میان، ازبکستان میتواند حلقه اتصال منافع کشورهای آسیای مرکزی به ترتیبات جدید ترانزیتی ایران و عمان باشد؛ ظرفیتی که تحقق آن به ثبات سیاسی، رفع موانع اجرایی و همراهی سایر بازیگران منطقهای وابسته است./
