مازندران-جشن امضای دو کتاب «پایداری ایرانی» و «انسان و پیامدهایش» در ساری، فرصتی برای طرح دوباره پرسش‌هایی درباره نسبت انسان و طبیعت، ظرفیت‌های فرهنگی ایران برای همزیستی با محیط زیست و نقش امید و مشارکت اجتماعی در مواجهه با بحران‌های امروز بود؛ نشستی که در آن نویسندگان و صاحب‌نظران، از ضرورت بازخوانی میراث تاریخی تا شکل‌گیری شبکه‌های همکاری میان کنش‌گران سخن گفتند.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در ساری، مراسم رونمایی و جشن امضای کتاب‌های «پایداری ایرانی» نوشته محمد درویش و «انسان و پیامدهایش» اثر حنیف‌رضا گلزار، شامگاه پنجشنبه با حضور نویسندگان، دانشگاهیان، کنش‌گران و علاقه‌مندان به محیط زیست در شهر کتاب ساری برگزار شد. در این نشست، علاوه بر معرفی و بررسی دو اثر، دیدگاه‌هایی درباره چالش‌های محیط زیستی، مسئولیت اجتماعی انسان در قبال طبیعت و ضرورت تقویت امید برای ایجاد تغییر در جامعه مطرح شد.
میراث فرهنگی ایران، گنجینه‌ای از آموزه‌های زیست‌محیطی
درویش در این مراسم بر ضرورت بازشناسی میراث فرهنگی و تمدنی ایران به‌عنوان یکی از منابع ارزشمند برای ترویج سازگاری با طبیعت تاکید کرد.
وی با اشاره به دانش و ظرفیت‌های تاریخی ایرانیان در همزیستی با طبیعت اظهار کرد: ایرانیان در طول تاریخ از دانش و درایت ارزشمندی برای سازگاری با طبیعت برخوردار بوده‌اند و نمونه‌های این نگاه را می‌توان در آثار و اندیشه‌های بزرگان ادبی و فرهنگی کشور مشاهده کرد.
وی با اشاره به برخی آبادی‌های ایران که از پیشینه طولانی پایداری و استمرار حیات برخوردارند، گفت: در مناطق مختلف کشور نمونه‌هایی از تداوم حیات و پایداری وجود دارد که در جهان کم‌نظیر است؛ از جمله فریدون‌شهر که پیشینه ۴۱۱ ساله بدون وقوع قتل را دارد.
این پژوهشگر محیط زیست، معرفی اندیشه‌های سازگار با طبیعت به نسل جوان را ضروری دانست و با اشاره به آموزه‌های فردوسی و وحشی بافقی افزود: اگر توانسته بودیم اندیشه‌هایی مانند «به نیکی گرای و میازار کس» از فردوسی یا این بیت وحشی بافقی را که می‌گوید «ما درخت‌افکن نه‌ایم آنها گروهی دیگرند / با وجود صد تبر، یک شاخ بی‌بر نشکنیم» به‌درستی به جامعه معرفی کنیم، شاید امروز در مواجهه با سوداگران چوب و تخریب جنگل‌ها با دشواری کمتری روبه‌رو بودیم.
وی همچنین با اشاره به آثار نصرت‌الله صفاییان، از جمله کتاب «اکولوژی خودمانی»، بر ضرورت فاصله گرفتن از جریان‌ها و تفکراتی تاکید کرد که ممکن است خواسته یا ناخواسته انسان‌ها را به گروه‌های خودی و غیرخودی تقسیم کنند.
درویش با بیان اینکه بازشناسی این میراث فکری و فرهنگی می‌تواند نگاه مسئولانه‌تری نسبت به طبیعت در جامعه ایجاد کند، خاطرنشان کرد: ما فرزندان شایسته بزرگانی چون حسن خرقانی، فردوسی، نظامی و رودکی هستیم و این میراث فرهنگی و تمدنی شایسته شناخت و پاسداشت است.
تاریخ‌خوانی برای عبور از ناامیدی
درویش در بخش دیگری از سخنانش، تاریخ را منبعی برای تقویت تاب‌آوری اجتماعی دانست و گفت: هنر ما به‌عنوان کنشگر این است که بتوانیم زندگی خود را بهتر کنیم و از دل شکست‌ها به نتایج ناامیدکننده نرسیم. رمز تاب‌آوری ایرانیان و عبور از شرایط دشوار امروز را باید در همین نگاه جست‌وجو کرد.
او با اشاره به دیدگاهی از محمدعلی اسلامی ندوشن درباره اهمیت مطالعه تاریخ اظهار کرد: مهم‌ترین فایده تاریخ این است که به انسان وسعت دید می‌دهد تا تصور نکند زمان فقط متعلق به اوست و حق نیز همان چیزی است که خود از آن برخوردار است.
این کنشگر محیط زیست با اشاره به تجربه دوره‌های دشوار تاریخی در ایران و جهان افزود: نباید تصور کنیم در بدترین مقطع تاریخی یا گرفتارترین وضعیت سیاسی جهان قرار داریم. ایران در دوره‌هایی مانند روزگار ابن‌مقفع و عطار شرایط دشواری را تجربه کرده و در تاریخ جهان نیز دوره‌های تاریکی وجود داشته که دانشمندان به دلیل طرح اندیشه‌های علمی، زنده زنده سوزانده شده‌اند.
وی خاطرنشان‌کرد: امروز در چنین شرایطی قرار نداریم و باید افق نگاه خود را گسترده‌تر کنیم. وقتی جهان ذهنی‌مان را بزرگ‌تر ببینیم و تجربه پدران و مادران‌مان را به یاد آوریم، نقاط تیره و ناامیدکننده زندگی تمام افق پیش رو را نمی‌پوشانند و همچنان می‌توانیم مسیرمان را ادامه دهیم.
درویش همچنین با تاکید بر ضرورت احترام به حق حیات همه زیست‌مندان گفت: باید از مرحله‌ای که صرفا برای همه شهروندان حرمت قائل هستیم فراتر رویم و به جامعه‌ای برسیم که برای همه زیست‌مندان، اعم از انسان، گیاه و حیوان، حرمت حیات قائل باشد.
نقد مخاطبان به اصلاح و تکمیل اثر کمک می‌کند
نویسنده کتاب «انسان و پیامدهایش»، نیز در این مراسم با اشاره به روند نگارش و محتوای اثر خود گفت: تلاش کرده‌ام آنچه را در توان و دانشم بوده، به صورت فشرده در این کتاب ۶۰۰ صفحه‌ای ارائه کنم و امیدوارم مورد استفاده علاقه‌مندان قرار بگیرد.
حنیف رضا گلزار با دعوت از مخاطبان به مطالعه کتاب و مشارکت در گفت‌وگوهای تخصصی درباره موضوعات مطرح‌شده در آن افزود: امیدوارم علاقه‌مندان پس از مطالعه اثر، دیدگاه‌ها، انتقادها و حتی مخالفت‌های خود را با من در میان بگذارند تا بتوانم خطاهای احتمالی را شناسایی کنم، مطالعات بیشتری انجام دهم و در صورت نیاز آنها را اصلاح کنم.
گلزار همچنین با اشاره به موضوعاتی مانند فمینیسم و کارکردهای مثبت و منفی آن، ابراز امیدواری کرد در نشست‌های آینده فرصت طرح بحث‌های جدی‌تر و پربارتری درباره این موضوعات فراهم شود.
جامعه به رویکردی میان خوش‌بینی و ناامیدی نیاز دارد
جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران، در ادامه این نشست به بررسی رابطه امید اجتماعی و امکان تغییر در جامعه پرداخت و با اشاره به دو رویکرد متفاوت در مواجهه با مسائل ایران گفت: از یک سو جریانی وجود دارد که همواره بر خوب بودن شرایط تاکید می‌کند و از سوی دیگر، گفتمان منتقدی داریم که با برجسته کردن واقعیت‌های تلخ، گاهی به ناامیدی و کناره‌گیری افراد از عرصه اجتماعی منجر می‌شود.
محمود شارع‌پور شکل‌گیری رویکردی میان این دو دیدگاه را ضروری دانست و افزود: افرادی مانند محمد درویش و حنیف‌رضا گلزار جریان سومی را نمایندگی می‌کنند که می‌توان آن را نوعی بدبینی امیدوارانه نامید؛ نگاهی که ضمن پذیرش واقعیت‌های نامطلوب، بر امکان تغییر و نقش‌آفرینی افراد تاکید دارد.
این جامعه‌شناس با بیان اینکه نامطلوب بودن شرایط موجود به معنای ناتوانی در ایجاد تغییر نیست، اظهار کرد: هرکدام از ما در هر جایگاهی که قرار داریم می‌توانیم اقدامی انجام دهیم و به موفقیت‌های کوچکی برسیم. چنین رویکردی می‌تواند به گفتمان غالب جامعه تبدیل شود.
شارع‌پور با اشاره به گفت‌وگوهای خود با شماری از جوانان مهاجرت‌کرده از ایران گفت: بسیاری از این جوانان همچنان دل‌نگران سرزمین خود هستند و اگر روزنه‌ای از امید ببینند، ممکن است بازگردند و دانش و توانایی‌های خود را برای ایران به کار بگیرند.
شبکه‌سازی اجتماعی؛ راهی برای مقابله با فساد و تخریب محیط زیست
عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران در بخش دیگری از سخنانش به وضعیت مدیریت شهری و پیامدهای نگاه سوداگرانه به فضاهای شهری پرداخت و تصریح کرد: شهرهای ما دیگر در بسیاری از موارد محل مطلوبی برای زندگی نیستند و نگاه اقتصادی و سوداگرانه به فضا، کیفیت زندگی شهروندان را تحت تاثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، فساد و رانت نیز در حوزه مدیریت شهری گسترش می‌یابد.
وی با اشاره به ضرورت مقابله سازمان‌یافته با فساد در مدیریت شهری افزود: اگر فساد به شکل سیستماتیک گسترش یافته است، مبارزه با آن نیز باید سیستماتیک باشد. یکی از راهکارها این است که کنش‌گران برای دستیابی به اهداف مشترک، شبکه‌های همکاری تشکیل دهند.
شارع‌پور؛ دانشگاه، سازمان‌های مردم‌نهاد و رسانه را سه ظرفیت مهم برای این هم‌افزایی دانست و گفت: زمانی که کنش‌گران دانشگاهی، اجتماعی و رسانه‌ای در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، امکان مقابله موثرتر با جریان‌های مخرب فراهم می‌شود.
او با اشاره به تجربه همکاری در حوزه محیط زیست خاطرنشان کرد: هیچ‌کدام از کنش‌گران به‌تنهایی قادر به پیشبرد همه اهداف نیستند و همکاری میان افراد و مجموعه‌های مختلف می‌تواند به دستیابی به نتایج موثرتر منجر شود.
برای جلوگیری از آینده نامطلوب باید از آینده به امروز نگاه کرد
مسعود مولانا کنشگر محیط زیست، نیز در این مراسم با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوه مواجهه با آینده گفت: آینده‌نگری و ترسیم چشم‌اندازهای آینده به‌خودی‌خود فعالیتی بی‌اثر نیست، اما گاهی از این ابزار برای فریبکاری و ارائه تصویری غیرواقعی از آینده استفاده می‌شود.
وی با اشاره به سناریوهای علمی ترسیم‌شده از سوی دانشمندان در حوزه‌های مختلف افزود: برخی از این سناریوها می‌توانند آینده‌ای نگران‌کننده را پیش روی ما قرار دهند؛ بنابراین باید چارچوب نگاه خود را تغییر دهیم و به‌جای اینکه صرفا از امروز به آینده نگاه کنیم، از آینده محتمل به امروز بازگردیم و برای جلوگیری از تحقق سناریوهای نامطلوب اقدام کنیم.
این کنشگر محیط زیست با تاکید بر ضرورت حفظ امید و باور به امکان تغییر مناسبات قدرت اظهار کرد: مسائل محیط زیستی را نباید فقط از منظر محیط زیست بررسی کرد، بلکه لازم است نگاهی جامعه‌شناختی و جامع‌تر به این مسائل داشته باشیم. از همین رو در برخی نوشته‌های خود از مفهوم «کنش‌گری اکواجتماعی» استفاده می‌کنم.