صرفه‌جویی در مصرف گاز علاوه بر کمک به تأمین پایدار انرژی صنایع، می‌تواند با کاهش نیاز نیروگاه‌ها به سوخت‌های مایع، در کاهش آلودگی هوا نیز نقش مؤثری داشته باشد.
خبرگزاری مهر، گروه اقتصاد - طیبه بیات: افزایش مصرف گاز در بخش خانگی با آغاز فصل سرما، در شرایطی که ظرفیت تولید این سوخت نیز تحت تأثیر محدودیت‌های اخیر کاهش یافته، تأمین انرژی نیروگاه‌ها و صنایع را با چالش جدی مواجه می‌کند؛ چالشی که پیامد آن تنها به کاهش تولید یا احتمال خاموشی محدود نمی‌شود، بلکه با افزایش استفاده از سوخت‌های مایع در نیروگاه‌ها، می‌تواند بر کیفیت هوای شهرها نیز اثر بگذارد. از این رو، صرفه‌جویی در مصرف گاز دیگر صرفاً توصیه‌ای برای کاهش هزینه خانوار نیست، بلکه به ضرورتی برای حمایت از تولید، حفظ پایداری شبکه برق و کاهش فشارهای زیست‌محیطی تبدیل شده است.
گاز طبیعی سهم قابل توجهی در سبد انرژی کشور دارد و بخش عمده تولید برق ایران نیز به نیروگاه‌های حرارتی گازسوز وابسته است. با این حال، افزایش مصرف خانگی و تجاری در روزهای سرد سال، هم‌زمان با محدودیت تولید و ناترازی موجود، موجب می‌شود تأمین سوخت نیروگاه‌ها و صنایع با دشواری بیشتری همراه شود.
در چنین شرایطی، نیروگاه‌ها برای استمرار تولید برق به استفاده از سوخت دوم، از جمله گازوئیل و مازوت، روی می‌آورند؛ سوخت‌هایی که اگرچه می‌توانند بخشی از کمبود گاز را جبران کنند، اما به‌ویژه در مورد مازوت، هزینه‌های زیست‌محیطی قابل توجهی به همراه دارند.
بر اساس آمارهای ارائه‌شده از سوی فعالان صنعت برق، از مجموع ۱۴۹ نیروگاه کشور، تنها ۱۶ نیروگاه امکان استفاده از مازوت را دارند و در فصل سرد سال نیز حدود ۱۴ نیروگاه از این سوخت استفاده می‌کنند. بنابراین، مازوت‌سوزی اگرچه یکی از راهکارهای اضطراری عبور از محدودیت گاز است، اما نه امکان جایگزینی کامل گاز را دارد و نه می‌توان پیامدهای زیست‌محیطی آن را نادیده گرفت.
کاهش ۱۳۰ میلیون مترمکعبی ظرفیت تولید گاز و فشار بیشتر بر شبکه انرژی
یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی صنعت انرژی کشور، کاهش ظرفیت تولید گاز در پی آسیب به بخشی از تأسیسات فرآورش و تولید این سوخت است. در حالی که ظرفیت تولید روزانه گاز کشور در بهترین شرایط سال گذشته حدود ۸۳۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شد، اکنون حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت در دسترس نیست و تولید به حدود ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز رسیده است.
این کاهش ظرفیت در شرایطی رخ داده که مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری با آغاز فصل سرما افزایش پیدا می‌کند و همین مسئله، رقابت میان بخش‌های مختلف مصرف‌کننده را برای دسترسی به گاز تشدید خواهد کرد.
هاشم اورعی کارشناس انرژی، در تشریح وضعیت تولید و مصرف گاز کشور با اشاره به محدودیت‌های موجود، افزایش مصرف خانگی در زمستان را یکی از عوامل اصلی فشار بر تأمین سوخت نیروگاه‌ها و صنایع می‌داند.
به گفته وی، مصرف گاز در بخش صنعت و نیروگاه‌ها در مقایسه با بخش خانگی، وابستگی کمتری به تغییرات دما دارد؛ اما مصرف خانگی و تجاری به‌ویژه در بخش گرمایش، به‌شدت تحت تأثیر سرد شدن هوا قرار می‌گیرد.
اورعی با اشاره به اینکه به‌طور متوسط به ازای هر یک درجه کاهش دما، حدود ۲۵ میلیون مترمکعب به مصرف روزانه گاز بخش خانگی اضافه می‌شود، اظهار کرد: در زمستان سال ۱۴۰۳ مصرف گاز خانگی کشور به حدود ۶۵۰ میلیون مترمکعب در روز رسید.
وی توضیح داد: اگر در زمستان پیش رو مصرف خانگی و تجاری به حدود ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد، از مجموع ۷۰۰ میلیون مترمکعب تولید روزانه گاز، تنها ۱۰۰ میلیون مترمکعب برای تأمین نیاز سایر بخش‌ها باقی خواهد ماند.
این کارشناس انرژی با اشاره به درخواست صنایع برای دریافت روزانه ۱۶۱ میلیون مترمکعب گاز در زمستان تصریح کرد: حتی اگر تمام ۱۰۰ میلیون مترمکعب باقی‌مانده به صنایع اختصاص پیدا کند، باز هم پاسخگوی نیاز آنها نخواهد بود و عملاً سهمی برای نیروگاه‌ها باقی نمی‌ماند.
از مصرف خانگی تا مازوت‌سوزی؛ زنجیره‌ای که به آلودگی هوا می‌رسد
پیامد ناترازی گاز تنها به محدودیت فعالیت صنایع یا کاهش ظرفیت تولید برق ختم نمی‌شود. هنگامی که مصرف خانگی در روزهای سرد افزایش پیدا می‌کند و امکان تأمین کامل نیاز همه بخش‌ها وجود ندارد، نیروگاه‌ها برای ادامه فعالیت ناچار به استفاده از سوخت‌های جایگزین می‌شوند.
در این میان، تفاوت میان گاز طبیعی و سوخت‌های مایع از منظر زیست‌محیطی اهمیت زیادی دارد. گاز طبیعی در مقایسه با مازوت، آلاینده‌های گوگردی و ذرات معلق بسیار کمتری تولید می‌کند؛ در حالی که احتراق مازوت، به‌ویژه در نیروگاه‌های فاقد تجهیزات مناسب کنترل آلایندگی، می‌تواند انتشار دی‌اکسید گوگرد و ذرات معلق را افزایش دهد.
از این منظر، افزایش مصرف گاز در بخش خانگی می‌تواند از مسیر محدود کردن سهم نیروگاه‌ها و افزایش احتمال استفاده از سوخت‌های مایع، به یکی از عوامل تشدیدکننده آلودگی هوا در فصل سرد تبدیل شود.
البته باید توجه داشت که این ارتباط به معنای تأثیر مستقیم و یکسان صرفه‌جویی در هر نقطه از کشور بر کیفیت هوای تهران نیست؛ چراکه محل استقرار نیروگاه‌ها، نوع سوخت مصرفی، میزان آلایندگی تجهیزات و شرایط جوی نیز در انتقال و انتشار آلاینده‌ها نقش دارند.
با این حال، کاهش مصرف غیرضروری گاز می‌تواند فشار بر شبکه تأمین را کاهش دهد و امکان تخصیص بیشتر این سوخت به نیروگاه‌ها را فراهم کند؛ اقدامی که در صورت کاهش مصرف سوخت‌های مایع، آثار مثبت زیست‌محیطی نیز به دنبال خواهد داشت.
آلودگی هوا فقط به بنزین و خودروهای فرسوده محدود نمی‌شود
در تحلیل آلودگی هوای کلانشهرها معمولاً کیفیت بنزین، تردد خودروهای فرسوده و موتورسیکلت‌ها در کانون توجه قرار می‌گیرد؛ اما منابع ثابت آلایندگی، از جمله نیروگاه‌ها و صنایع نیز در این معادله سهم دارند.
قاسم فدوی مدیرکل استاندارد استان تهران، در گفتگویی، درباره نقش سازمان استاندارد در ارزیابی کیفیت بنزین و تأثیر احتمالی کیفیت سوخت بر آلودگی هوای تهران اظهار کرد: اداره کل استاندارد استان تهران مانند سایر ادارات کل استانی، به دستور ستاد سازمان ملی استاندارد، نمونه‌برداری‌های فصلی از بنزین را انجام می‌دهد و نمونه‌ها برای بررسی و ارزیابی به ستاد ارسال می‌شوند.
وی با بیان اینکه کیفیت بنزین تنها عامل مؤثر در آلودگی هوای تهران نیست، تردد موتورسیکلت‌های فرسوده و خودروهای فرسوده و بنزینی را از دیگر عوامل اثرگذار بر آلودگی هوا دانست.
این اظهارات نشان می‌دهد مقابله با آلودگی هوا نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های مکمل است و نمی‌توان با تمرکز صرف بر کیفیت سوخت خودروها، سایر منابع آلایندگی را نادیده گرفت.
در واقع، همان‌طور که نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و ارتقای کیفیت بنزین در کاهش آلایندگی مؤثر است، مدیریت مصرف گاز و جلوگیری از افزایش استفاده از سوخت‌های مایع در نیروگاه‌ها نیز باید به‌عنوان بخشی از سیاست‌های کنترل آلودگی هوا مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه از نظر فنی و اقتصادی نیز هزینه‌هایی برای صنعت برق به همراه دارد.
اورعی با اشاره به محدودیت‌های استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها، سه مانع اصلی فنی، لجستیکی و زیست‌محیطی را در این زمینه برشمرده است.
به گفته وی، همه نیروگاه‌های کشور امکان استفاده از مازوت را ندارند و حتی در صورت وجود ذخایر کافی، انتقال حجم بالای سوخت مایع به نیروگاه‌ها با محدودیت‌های جدی مواجه است. همچنین ذخایر گازوئیل نیروگاه‌ها نیز محدود بوده و در برخی شرایط تنها برای حدود سه هفته کفایت می‌کند.
از سوی دیگر، استفاده از مازوت در نیروگاه‌های واقع در مجاورت کلانشهرها می‌تواند آلودگی هوا را تشدید کند و سلامت ساکنان مناطق اطراف را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین، اگرچه سوخت مایع در شرایط اضطراری می‌تواند از کاهش بیشتر تولید برق جلوگیری کند، اما نمی‌توان آن را جایگزینی پایدار و کم‌هزینه برای گاز طبیعی دانست.
چهار درجه کاهش دما فرصتی برای تأمین گاز نیروگاه‌ها و صنایع
در چنین شرایطی، مدیریت مصرف خانگی یکی از در دسترس‌ترین راهکارها برای کاهش فشار بر شبکه گاز کشور است. بخش ساختمان سهم قابل توجهی از مصرف گاز را به خود اختصاص می‌دهد و اصلاح الگوی گرمایش در این بخش می‌تواند در مقیاس ملی به صرفه‌جویی قابل توجهی منجر شود.
در سال‌های گذشته، طرح‌ها و پویش‌های مختلفی با هدف کاهش مصرف گاز و ترویج فرهنگ صرفه‌جویی اجرا شده است؛ از پویش‌های کاهش چند درجه‌ای دمای محیط خانه‌ها گرفته تا توصیه به استفاده از لباس گرم در فضای داخلی، عایق‌کاری ساختمان‌ها، سرویس تجهیزات گرمایشی و جلوگیری از هدررفت انرژی.
کاهش چهار درجه‌ای دمای خانه‌ها یکی از محورهای مطرح‌شده در برنامه‌های مدیریت مصرف است که در صورت مشارکت گسترده خانوارها می‌تواند از افزایش بی‌رویه مصرف در روزهای اوج سرما جلوگیری کند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم به گفته کارشناسان، هر یک درجه کاهش دمای هوا می‌تواند حدود ۲۵ میلیون مترمکعب به مصرف روزانه گاز بخش خانگی اضافه کند. بنابراین، حتی تغییرات محدود در رفتار مصرف‌کنندگان و بهبود بهره‌وری تجهیزات گرمایشی می‌تواند در مدیریت تقاضای زمستانی اثرگذار باشد.
البته صرفه‌جویی در مصرف گاز نباید به معنای کاهش دمای آسایش و به خطر افتادن سلامت خانوارها باشد، بلکه هدف اصلی، جلوگیری از اتلاف انرژی و استفاده بهینه از منابع موجود است.
صرفه‌جویی؛ حمایت از تولید و سرمایه‌گذاری برای هوای پاک
موضوع بهینه‌سازی مصرف انرژی در سیاست‌های کلان کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است. ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، سازوکارهایی برای توسعه طرح‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی و استفاده از ظرفیت بخش خصوصی در کاهش شدت مصرف پیش‌بینی کرده است.
توسعه طرح‌های عایق‌کاری ساختمان‌ها، اصلاح تجهیزات گرمایشی، اجرای قراردادهای بهینه‌سازی مصرف و مشارکت شرکت‌های خدمات انرژی می‌تواند به کاهش مصرف گاز بدون ایجاد اختلال در سطح آسایش خانوارها کمک کند.
در کنار این اقدامات، گسترش فرهنگ صرفه‌جویی و همراهی مشترکان خانگی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در شرایطی که ظرفیت تولید گاز با محدودیت مواجه است، مدیریت تقاضا می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر شبکه را کاهش دهد.
از سوی دیگر، اختصاص گاز بیشتر به نیروگاه‌ها و صنایع، علاوه بر کمک به استمرار تولید برق و جلوگیری از توقف فعالیت واحدهای صنعتی، می‌تواند نیاز به استفاده از سوخت‌های مایع را نیز کاهش دهد.
بر این اساس، صرفه‌جویی در مصرف گاز را نباید تنها اقدامی برای عبور از زمستان یا کاهش هزینه قبوض دانست؛ بلکه این اقدام بخشی از زنجیره مدیریت انرژی کشور است که آثار آن از خانه‌ها به نیروگاه‌ها و صنایع و در نهایت به محیط زیست و سلامت عمومی می‌رسد.
در شرایطی که ناترازی گاز، تأمین انرژی بخش‌های مختلف اقتصاد را با محدودیت روبه‌رو کرده و استفاده از سوخت‌های مایع نیز هزینه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی به همراه دارد، اصلاح الگوی مصرف می‌تواند یکی از کم‌هزینه‌ترین راهکارهای مدیریت این وضعیت باشد.
به بیان دیگر، هر میزان کاهش در مصرف غیرضروری گاز، فرصتی برای حفظ تولید، تأمین پایدار برق و کاهش فشار بر نیروگاه‌ها ایجاد می‌کند؛ فرصتی که در صورت مدیریت صحیح منابع و تخصیص مناسب سوخت، می‌تواند به کاهش مازوت‌سوزی و بهبود کیفیت هوا نیز کمک کند.
بنابراین، پویش‌های صرفه‌جویی گاز را باید فراتر از توصیه‌هایی فصلی دانست؛ چراکه نتیجه این همراهی تنها در قبض گاز خانوارها نمایان نمی‌شود، بلکه می‌تواند در استمرار فعالیت صنایع، پایداری تولید برق و کیفیت هوایی که شهروندان تنفس می‌کنند نیز اثرگذار باشد.