خط سلامت: آلودگی هوا فقط سلامت ریه ها و قلب را تهدید نمی کند؛ شواهد علمی نشان می دهند که قرار گرفتن در معرض برخی آلاینده های محیطی در دوران بارداری ممکن است بر رشد مغز جنین نیز تاثیر بگذارد. در سال های اخیر، پژوهشگران توجه ویژه ای به ارتباط میان آلودگی هوا و اختلالات رشد عصبی، به ویژه اختلالات طیف اوتیسم، داشته اند.

به گزارش خط سلامت برخی مطالعات نشان داده اند کودکانی که مادرانشان در دوران بارداری در معرض میزان بیشتری از آلاینده های هوا قرار داشته اند، ممکن است با خطر بالاتری برای تشخیص اختلالات طیف اوتیسم روبه رو باشند. البته این ارتباط به معنای اثبات رابطه علت و معلولی نیست و آلودگی هوا تنها یکی از عوامل محیطی احتمالی در کنار عوامل ژنتیکی و زیستی به شمار می رود.

آلودگی هوا چگونه می تواند بر رشد مغز جنین تاثیر بگذارد؟

در دوران بارداری، مغز جنین مراحل بسیار حساسی از رشد و تکامل را پشت سر می گذارد. در این دوره، تشکیل سلول های عصبی، ارتباط میان نورون ها و شکل گیری شبکه های مغزی با سرعت زیادی انجام می شود.

ذرات ریز معلق در هوا، به ویژه ذرات کوچک تر از ۲.۵ میکرون (PM2.5)، می توانند با ورود به دستگاه تنفسی و ایجاد التهاب و استرس اکسیداتیو در بدن مادر، بر محیط زیستی جنین تاثیر بگذارند. برخی پژوهش ها احتمال می دهند که این فرایندها از طریق تغییر پاسخ های التهابی، عملکرد جفت و مسیرهای زیستی مرتبط با رشد عصبی، بر تکامل مغز جنین اثر بگذارند.

پژوهشگران همچنین در حال بررسی این موضوع هستند که آیا برخی ترکیبات آلاینده می توانند از سد جفت عبور کنند یا به شکل غیرمستقیم بر عملکرد جفت و تامین مواد مورد نیاز جنین تاثیر بگذارند.

کدام آلاینده ها بیشتر مورد توجه پژوهشگران هستند؟

همه آلاینده های هوا تاثیر یکسانی ندارند. در مطالعات مربوط به رشد عصبی کودکان، چند گروه از آلاینده ها بیشتر مورد بررسی قرار گرفته اند:

  • ذرات معلق ریز (PM2.5): این ذرات به دلیل اندازه بسیار کوچک می توانند به بخش های عمیق ریه نفوذ کنند و با التهاب و استرس اکسیداتیو ارتباط داشته باشند.

  • دی اکسید نیتروژن: گازی آلاینده که عمدتا از احتراق سوخت های فسیلی، به ویژه ترافیک شهری، تولید می شود.

  • ذرات حاصل از گازهای خروجی خودروهای دیزلی: این ذرات حاوی ترکیبات مختلفی هستند که می توانند بر سلامت دستگاه تنفسی و فرایندهای التهابی بدن تاثیر بگذارند.

  • ترکیبات آلی فرار: برخی از این مواد مانند استایرن در مطالعات مربوط به آلاینده های سمی هوا بررسی شده اند.

  • فلزات سنگین مانند کروم: قرار گرفتن در معرض برخی ترکیبات این فلزات می تواند برای سلامت انسان زیان آور باشد.

نتایج پژوهش ها درباره ارتباط اوتیسم و آلودگی هوا چه می گویند؟

در یک پژوهش موردی ـ شاهدی در جنوب غربی ایالت پنسیلوانیای آمریکا، پژوهشگران ارتباط میان میزان مواجهه مادران با آلاینده های سمی هوا در دوران بارداری و احتمال تشخیص اختلالات طیف اوتیسم در کودکان را بررسی کردند.

نتایج این مطالعه نشان داد زندگی در مناطقی با میزان بالاتر استایرن و کروم در دوران بارداری با افزایش احتمال ابتلا به اختلالات طیف اوتیسم در کودکان ارتباط دارد. با این حال، پژوهشگران تاکید کردند که هنوز مشخص نیست این مواد به تنهایی عامل افزایش خطر هستند یا حضور آنها نشان دهنده مواجهه با مجموعه ای از آلاینده های دیگر است.

همچنین یک فراتحلیل منتشر شده در سال ۲۰۲۲، نتایج مطالعات مربوط به مواجهه با ذرات معلق در دوران بارداری و سال های نخست زندگی را بررسی کرد. یافته ها نشان دادند مواجهه با ذرات ریز PM2.5 با افزایش احتمال تشخیص اختلالات طیف اوتیسم ارتباط دارد. با این حال، تفاوت در روش های پژوهش و میزان مواجهه افراد باعث می شود نتایج با احتیاط تفسیر شوند.

در یک مرور نظام مند و فراتحلیل دیگر که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، ۲۹ مطالعه درباره مواجهه پیش از تولد با ذرات معلق بررسی شدند. نتایج تجمیعی برخی از این مطالعات از وجود ارتباط میان مواجهه با ذرات معلق و افزایش احتمال تشخیص اوتیسم حمایت می کرد؛ هرچند تفاوت زیاد نتایج میان مطالعات نشان می داد که هنوز به تحقیقات دقیق تری نیاز است.

آیا آلودگی هوا در دو سال نخست زندگی نیز اهمیت دارد؟

دوران پس از تولد نیز برای رشد مغز اهمیت زیادی دارد. در دو سال نخست زندگی، مغز کودک با سرعت بالایی رشد می کند و ارتباطات عصبی جدیدی شکل می گیرند.

برخی پژوهش ها ارتباط میان مواجهه کودکان با ذرات ریز آلاینده در سال های نخست زندگی و افزایش احتمال تشخیص اختلالات طیف اوتیسم را گزارش کرده اند. بنابراین، توجه به کیفیت هوای محیط زندگی کودک فقط به دوران بارداری محدود نمی شود.

البته نمی توان گفت که آلودگی هوا به تنهایی باعث اوتیسم می شود یا قرار گرفتن در معرض آن حتما به بروز این اختلال منجر خواهد شد.

آیا آلودگی هوا خطر ابتلا به آسم را هم افزایش می دهد؟

آلودگی هوا علاوه بر تاثیرات احتمالی بر رشد عصبی، یکی از عوامل شناخته شده آسیب به سلامت دستگاه تنفسی کودکان است.

مواجهه با ذرات معلق، دی اکسید نیتروژن و سایر آلاینده ها می تواند موجب تحریک مجاری تنفسی، التهاب و تشدید علائم بیماری های تنفسی شود. همچنین قرار گرفتن مادر در معرض آلودگی هوا در دوران بارداری در برخی مطالعات با افزایش احتمال مشکلات تنفسی در فرزندان ارتباط داشته است.

بنابراین، آلودگی هوا می تواند از مسیرهای مختلف سلامت مادر و کودک را تحت تاثیر قرار دهد؛ هرچند ارتباط آن با آسم و ارتباط احتمالی آن با اوتیسم دو موضوع پژوهشی جداگانه هستند.

آیا می توان از تاثیرات احتمالی آلودگی هوا بر جنین پیشگیری کرد؟

با توجه به اینکه هنوز رابطه علت و معلولی میان آلودگی هوا و اوتیسم به طور قطعی اثبات نشده است، نمی توان با اقدامات فردی از بروز اوتیسم پیشگیری کرد. با این حال، کاهش مواجهه با آلاینده ها در دوران بارداری و اوایل کودکی اقدامی مهم برای حفاظت از سلامت مادر و کودک است.

برخی اقدامات مفید عبارت اند از:

۱. در روزهایی که شاخص آلودگی هوا بالاست، از حضور طولانی مدت در فضای باز خودداری کنید.

۲. در صورت امکان، برای کاهش ورود آلاینده ها از دستگاه تصفیه هوای دارای فیلتر مناسب استفاده کنید.

۳. در روزهای آلوده از ورزش و فعالیت بدنی سنگین در کنار خیابان های پرترافیک پرهیز کنید.

۴. هنگام رانندگی، تا حد امکان از مسیرهای پرترافیک و شلوغ فاصله بگیرید.

۵. از قرار گرفتن در معرض دود سیگار و سایر منابع آلودگی هوای داخل ساختمان جلوگیری کنید.

۶. در دوران بارداری مراقبت های منظم پزشکی را جدی بگیرید و توصیه های پزشک را درباره سلامت مادر و جنین دنبال کنید.

آیا هوای پاک می تواند از مغز کودکان محافظت کند؟

شواهد علمی موجود نشان می دهند آلودگی هوا ممکن است یکی از عوامل محیطی موثر بر رشد عصبی کودکان باشد. برخی مطالعات میان مواجهه مادر با آلاینده های هوا در دوران بارداری و افزایش احتمال تشخیص اختلالات طیف اوتیسم در فرزندان ارتباط پیدا کرده اند.

با این حال، اوتیسم اختلالی پیچیده و چندعاملی است که عوامل ژنتیکی و محیطی در شکل گیری آن نقش دارند. هیچ مدرک علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد آلودگی هوا به تنهایی عامل ایجاد اوتیسم است.

آنچه اهمیت دارد، توجه جدی به کیفیت هوا، کاهش مواجهه مادران باردار و کودکان با آلاینده های زیست محیطی و ادامه پژوهش ها برای شناخت دقیق تر عوامل موثر بر رشد مغز است.