بلک‌فرایدی هنوز از راه نرسیده، فضای مجازی را حسابی پر کرده و موج تخفیف‌های ۵۰ تا ۶۰ و حتی ۷۰ درصدی‌اش، آدم را طوری وسوسه می‌کند که حتی اگر چیزی هم لازم ندارد دل به دریا بزند و سبد خریدش را تکمیل کند. حالا با اینکه جمعه سیاه به یکی از مناسبت‌های ثابت خرید در کشورمان تبدیل شده، اما آدم هرچقدر دو دوتا چهارتا می‌کند، باز هم به این نتیجه نمی‌رسد که آیا واقعاً چیزی ارزان‌تر شده یا کلکی توی کار فروشندگان است؟

از کجا آمد؟

برای اینکه بفهمیم این «جمعه سیاه» اصلاً از کجا پیدایش شده، باید از فیلادلفیای دهه ۱۹۵۰ شروع کنیم. وقتی بعد از مراسم شکرگزاری، روز و روزگار پلیس شهر واقعاً سیاه شد. یعنی سیل خریداران و تماشاچیان مسابقات فوتبال آمریکایی، خیابان‌ها را چنان پر می‌کرد که پلیس‌ها مجبور بودند بدون مرخصی و با کلافگی، ساعت‌های طولانی‌تر شیفت بدهند! کم‌کم در دهه۶۰ این عنوان میان رسانه‌ها جا افتاد و هر چقدر هم تلاش کردند آن را با اسم قشنگ‌ترِ جمعه بزرگ عوض کنند، نشد. اما فروشندگان که نبوغشان در پول درآوردن است، خیلی زود متوجه شدند این شلوغی و ازدحام می‌تواند به فروش بیشتر کالاهایشان کمک کند. کم‌کم تخفیف‌ها بخشی از ماجرا شدند و با آمدن دنیای اینترنت، جمعه سیاه از مرزهای آمریکا گذشت و تبدیل شد به یک جشنواره جهانی خرید. حتی یک روایت عاشقانه هم برای این موضوع ساخته‌اند؛ اینکه فروشگاه‌ها در این روز از سیاه شدن حساب‌ها (زیان) به سیاه شدن سود می‌رسند؛ اما راستش را بخواهید، این مسئله خیلی واقعیت ندارد. تازه، اگر بخواهیم خیلی سختگیر باشیم، اصطلاح «جمعه سیاه» خیلی قبل‌تر، در سال ۱۸۶۹، برای توصیف سقوط بازار طلای آمریکا به کار رفته بود؛ داستانی که البته هیچ ربطی به خرید لباس و عطر نداشت و فقط یک تصادف اسمی بود.

ترفندهای کلاهبردارانه

صفحه اینستاگرامی «چرتکه» درباره تفاوت جادوی «جمعه سیاه» و حراج‌های سالیانه ایرانی و آمریکایی واقعیت‌های جالبی را مطرح کرده است. مثلاً اینکه در کشورهایی با تورم پایین، می‌شود حراج و تخفیف را باور کرد؛ چون هزینه نگهداری کالاها در انبار واقعاً سنگین است و فروشگاه‌ها در پایان سال ترجیح می‌دهند کالاهایشان را با سود کمتر و حتی گاه با زیان به سرعت رد کنند تا جا برای اجناس جدید باز شود. در ایران اما قصه کاملاً برعکس است و به دلیل بالا بودن تورم، فروشنده هرچه جنسش را دیرتر بفروشد، سود بیشتری می‌کند. او می‌داند اگر امروز کالایی را مثلاً با تخفیف هزار تومان بفروشد، فردا باید خودش آن را هزارو۲۰۰ تومان بخرد. بنابراین مثل روز روشن است تبلیغات تخفیف ۵۰ و ۷۰درصدی که بازار را پر کرده فقط یکی از ترفندها برای برداشتن محترمانه کلاه ماست. اولین ترفند «لنگر قیمتی» است که فروشندگان قیمت کالا را مدتی قبل از حراج، به‌شدت بالا می‌برند و بعد در روز موعود، با یک خط قرمز بزرگ روی قیمت قبلی، آن را با تخفیف وسوسه‌کننده‌ای عرضه می‌کنند. درواقع، قیمت نهایی ممکن است همان قیمت چند هفته پیش یا حتی بالاتر باشد. مثلاً به عنوان یک نمونه گزارش شده در یک فروشگاه اینترنتی، ماشین اصلاح با قیمت تخفیف‌خورده یک میلیون و۲۹۰ هزار تومان عرضه شده بود، در حالی که قیمت واقعی آن پیش از حراج ۷۳۹ هزار تومان بود. شگرد دوم، طعمه‌گذاری و بازی با امید و زمان است. فروشگاه‌ها تعدادی کالای پرطرفدار را با تخفیف‌های عجیب و غریب عرضه می‌کنند، اما تعدادشان را طوری کم نگه می‌دارند که در همان ثانیه‌های اول حراج توسط ربات‌ها یا خودشان، ناموجود شوند! این کالاها درواقع طعمه هستند و هدفشان این است که شما را به سایت یا فروشگاه بکشانند تا وقتی با ناامیدی از نبود آن کالای ارزان، به سراغ محصولات دیگر رفتید، بدون فکر و فقط از روی هیجان و تصور تخفیف، خریدتان را نهایی کنید. درنهایت، همه‌چیز هم به این ختم می‌شود که فروشگاه بتواند کالاهای قدیمی، تک‌سایز یا از رده خارج شده را با چاشنی فرصت استثنایی، از انبار خارج کند و شما هم با حس خوب خرید کردن، از سایت مورد نظر خارج شوید.

احساس کاذب پیروزی

ماجرا وقتی حساس‌تر می‌شود که پای خرید اعتباری و سرویس‌های «الان بخر، بعداً پرداخت کن» وسط می‌آید. پرداخت قسطی، به‌ویژه وقتی پیش‌پرداختی در کار نیست، می‌تواند احساس هزینه کردن را کمرنگ کند؛ چون شما با دیدن مبلغ ناچیز قسط اول، حس می‌کنید همه‌چیز تحت کنترل است و ذهنتان تحلیل را کنار می‌گذارد و فقط روی آن برچسب رنگی تخفیف تمرکز می‌کند. درواقع، شما با خودتان معامله می‌کنید «امروز خریدی که دوست دارم را انجام می‌دهم و فردا، وقتی پول درآوردم، تکلیف را روشن می‌کنم»؛ اما درواقع شما در حال گرو گذاشتن آرامش مالی ماه‌های آینده‌ خود هستید. با این تفاسیر ممکن است بپرسید پس چرا هنوز این همه آدم در دام تخفیف‌های الکی می‌افتند؟ در دنیای پر از گرانی امروز، دیدن یک تخفیف بزرگ، مثل یک جرقه در دل خریدار عمل می‌کند و انگار که بالاخره فرصتی پیش آمده تا برنده باشد و بر بازار گرانی‌ها غلبه کند. این احساس پیروزی، با اضافه شدن تایمرهای شمارش‌معکوس و جملات هیجانی مثل «فقط تا امشب فرصت داری»، به یک مسابقه‌ نفسگیر تبدیل می‌شود که در آن، فکر کردن، دشمن خرید است. البته تخفیف واقعی هم کم‌وبیش وجود دارد، اما نباید هر برچسبی را با چشم ‌بسته باور کرد. هوشمندانه است که قیمت‌ها را پیش از حراج ثبت کنید، در سایت‌های مقایسه‌ای مثل «ترب» یا «ایمالز» تاریخچه‌ قیمت را چک کرده و حتماً هزینه‌ پنهان ارسال را هم به حساب بیاورید. به غیر از این‌ها به نظر شما منطقی است که به جای عید نوروز، کریسمسی که هیچ ارتباطی به ما ندارد را بگذاریم دوره تخفیف‌های ۷۰درصدی، اما نزدیک سال نو خودمان که می‌رسد قیمت‌ها را دوبرابر کنیم؟