عربستان باید با این واقعیت روبرو شود که تحقق چشم‌انداز ۲۰۳۰ به درجه‌ای از ثبات منطقه‌ای بستگی دارد که ممکن است دست‌نیافتنی باقی بماند.
مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس مستقر در واشنگتن در مقاله ای به چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان و محدودیت‌های تاب‌آوری اقتصادی این کشور پرداخته که در ادامه آمده است.
آیا راهبردهایی که برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی عربستان سعودی طراحی شده‌اند، می‌توانند در برابر یک بحران امنیتی گسترده‌تر و از نظر جغرافیایی پراکنده‌تر مقاومت کنند؟
در ۹ فوریه، رویترز گزارش داد که صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی در حال آماده‌سازی برای اعلام یک بازتنظیم عمده در راهبرد سرمایه‌گذاری خود برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ است.
انتظار می‌رفت راهبرد بازنگری‌شده برخی از این طرح‌ها را کاهش دهد و در عین حال به بخش‌های سرمایه‌گذاری داخلی اولویت بدهد. تا زمانی که چشم‌انداز بازنگری‌شده در آوریل اعلام شد، کارزار نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران مجموعه جدیدی از چالش‌ها را برای تحول اقتصادی عربستان سعودی ایجاد کرد، یعنی اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز.
با این حال، تحلیلگران عموماً استدلال می‌کردند که این درگیری انتقالی را که از قبل در جریان بود تقویت کرد، در حالی که دسترسی عربستان سعودی به بندرهای دریای سرخ و خط لوله شرق-غرب حفاظت بیشتری در برابر اختلالات در خلیج فارس فراهم می‌کرد. این مزیت‌ها در مجموع به نظر می‌رسید که پادشاهی را در موقعیت نسبتاً قوی برای مقاومت در برابر شوک‌های اقتصادی اولیه این درگیری قرار می‌دهد.
با این حال، تحولات اخیر محدودیت‌های این تاب‌آوری را آشکار کرده است. تجدید خصومت‌های حوثی‌ها، تشدید ناامنی در اطراف تنگه باب‌المندب، و حملات مستقیم به زیرساخت‌های عربستان سعودی، از جمله حملات مرگبار به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض، هر دو ستون تاب‌آوری اقتصادی عربستان سعودی — یعنی تنوع‌بخشی به مسیرهای کشتیرانی و ساخت صنایع داخلی — را تحت فشار فزاینده‌ای قرار داده است.
مسیرهای دریایی جایگزین پادشاهی به طور فزاینده‌ای آسیب‌پذیر می‌شوند، در حالی که صنایع داخلی که اکنون در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰ در اولویت قرار گرفته‌اند، همچنان به فناوری وارداتی، زنجیره‌های تأمین بین‌المللی، سرمایه‌گذاری خارجی و یک محیط عملیاتی امن وابسته هستند.
بنابراین، پرسش دیگر صرفاً این نیست که آیا عربستان سعودی می‌تواند در برابر اختلال تنگه هرمز مقاومت کند، بلکه این است که آیا راهبردهایی که برای تقویت تاب‌آوری اقتصادی آن طراحی شده‌اند، می‌توانند در برابر یک بحران امنیتی گسترده‌تر و از نظر جغرافیایی پراکنده‌تر مقاومت کنند.
چشم‌انداز ۲۰۳۰ بازنگری‌شده و تاب‌آوری در میان جنگ
چشم‌انداز ۲۰۳۰ بازنگری‌شده به شدت بر سرمایه‌گذاری‌های داخلی صندوق سرمایه‌گذاری عمومی به عنوان محرک بهره‌وری اقتصادی متمرکز بود. به طور خاص، شش زیست‌بوم داخلی را ذکر کرد: گردشگری، سفر و سرگرمی؛ توسعه شهری و قابلیت زندگی؛ تولید پیشرفته و نوآوری؛ صنایع و لجستیک؛ انرژی پاک، آب و زیرساخت‌های انرژی تجدیدپذیر؛ و نیوم.
بنابراین، تمرکز به سمت صنایع داخلی، امنیت اقتصادی و سرمایه‌گذاری‌های مالی بلندمدت «تعدیل‌شده با ریسک» (یعنی انضباط هزینه‌ای بالاتر) تغییر کرد. همچنین قابل توجه بود که صندوق سرمایه‌گذاری عمومی تأمین مالی خود را از بسیاری از تعهدات برجسته خارج از کشور خارج کرده بود.
شروع جنگ با ایران به نظر می‌رسید که بازتنظیم اعلام‌شده در راهبرد بازنگری‌شده ۲۰۳۰ را تقویت می‌کند. محاصره تنگه هرمز چالش‌های اقتصادی جدی برای کشورهای عربی خلیج فارس ایجاد کرد.
با این حال، با وجود اینکه عربستان سعودی بخشی از این هزینه‌ها را متحمل شد، بسیاری از تحلیلگران ظرفیت ذاتی پادشاهی برای مقاومت در برابر جنگ را برجسته کردند و پیشنهاد کردند که اگر چیزی باشد، این درگیری یک تغییر برنامه‌ریزی‌شده از قبل موجود در چشم‌انداز ۲۰۳۰ را تقویت کرده است.
تاب‌آوری عربستان سعودی مبتنی بر ظرفیت آن برای دور زدن گلوگاه دریایی در تنگه هرمز از طریق تغییر مسیر کشتیرانی و نفت به بندرهای دریای سرخ و استفاده از مسیرهای زمینی، مانند خط لوله شرق-غرب، برای حمل نفت بود.
این درگیری به نظر می‌رسید که شهرت عربستان سعودی به عنوان یک قطب قابل اعتماد لجستیکی و حمل‌ونقل را تقویت می‌کند. علاوه بر این، پادشاهی توانست در این دوره میزبانی رویدادهای گردشگری، فرهنگی و ورزشی را بدون کاهش ادامه دهد، برخلاف همسایگانش.
عربستان سعودی حتی از صندوق بین‌المللی پول تحسین دریافت کرد، که اشاره کرد که قرار گرفتن در معرض محاصره تنگه هرمز و حملات موشکی ایران به کشورهای خلیج فارس در عربستان سعودی با مسیرهای کشتیرانی جایگزین، ذخایر نفتی خارج از کشور، گردشگری مذهبی مقاوم و ظرفیت نهادی مقامات کاهش یافته است.
تهدید تجدیدشده حوثی‌ها تاب‌آوری اقتصادی را در تنگنا قرار می‌دهد
تجدید تشدید خصومت‌ها در یمن از ژوئیه، مزیت‌های اقتصادی عربستان سعودی را تهدید کرد. در واقع، تا اوایل سپتامبر نیروهای حوثی کنترل شهر بندری استراتژیک مخا و همچنین جزایر پریم و حنیش را به دست گرفتند و عملاً کنترل فیزیکی تنگه باب‌المندب را به دست آوردند.
این امر به حملات حوثی‌ها به زیرساخت‌های عربستان سعودی تشدید شد و در نهایت به مجموعه‌ای از حملات به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد انجامید که یکی از آنها به کشته شدن ۱۳ نفر و مجروح شدن بیش از ۳۰۰ نفر منجر شد.
این تحولات به قلب مزیت اقتصادی نسبی عربستان سعودی ضربه زد. از یک سو، پیشروی حوثی‌ها خطرات پیرامون مسیرهای کشتیرانی دریای سرخ را افزایش داده است، که قرار بود تنگه هرمز را دور بزنند.
از سوی دیگر، حملات به فرودگاه‌ها و سایر زیرساخت‌های عربستان سعودی محیط داخلی امنی را تهدید می‌کند که سرمایه‌گذاری بازنگری‌شده پادشاهی به آن وابسته است. حتی زمانی که عربستان سعودی به سمت تولید داخلی، هوش مصنوعی و گردشگری حرکت می‌کند، این صنایع ناگزیر به زنجیره‌های تأمین بین‌المللی، فناوری وارداتی، سرمایه خارجی و یک شبکه حمل‌ونقل امن وابسته هستند.
آسیب‌پذیری‌های راهبرد سرمایه‌گذاری داخلی
پروژه هومین که توسط صندوق سرمایه‌گذاری عمومی در مه ۲۰۲۵ راه‌اندازی شد، وابستگی‌های بین‌المللی حیاتی برای راهبرد سرمایه‌گذاری داخلی عربستان سعودی را نشان می‌دهد.
هومین که برای توسعه یک زیرساخت جامع هوش مصنوعی شامل مراکز داده، زیرساخت ابری، مدل‌ها و برنامه‌های هوش مصنوعی تأسیس شد، در نظر دارد تراشه‌های پیشرفته هوش مصنوعی انویدیا را مستقر کند و شراکت‌های عمده‌ای با شرکت‌های فناوری بین‌المللی از جمله مایکروسافت، AMD و آمازون وب سرویسز تشکیل داده است.
زیرساخت هوش مصنوعی به سیستم‌های توزیع برق پیچیده، پست‌های فرعی، ترانسفورماتورها، سیستم‌های برق پشتیبان و تجهیزات خنک‌کننده پیشرفته نیاز دارد.
صندوق سرمایه‌گذاری عمومی اعلام کرده است که برخی از این زیرساخت‌ها، مانند رک‌های سرور، تجهیزات خنک‌کننده و تجهیزات برق، به صورت محلی تولید خواهند شد، با این حال به طور خاص تولید را به عنوان یک فرصت سرمایه‌گذاری شناسایی کرد که نشان می‌دهد این هنوز یک زنجیره تأمین محلی نوپا یا آینده‌نگر است.
خود پروژه ممکن است در نهایت وابستگی عربستان سعودی به تأمین‌کنندگان خارجی را کاهش دهد، اما از آنجا که ساخت و توسعه این زیرساخت هوش مصنوعی هنوز در مراحل اولیه خود است، همچنان به شدت به فناوری و تجهیزات وارداتی بین‌المللی وابسته است.
بنابراین، اختلالات در کشتیرانی دریایی و همچنین حمل‌ونقل بین‌المللی (به ویژه حمل بار هوایی) ، به ویژه در مرحله ساخت، احتمالاً باعث تأخیر و افزایش هزینه این پروژه می‌شود. حتی بدتر از آن، تهدیدات مستقیم برای این تأسیسات، شبکه‌های انرژی و پرسنل است، بسیار شبیه به تهدیدات مداوم علیه تأسیسات نفتی.
فراتر از راهبرد سرمایه‌گذاری داخلی عربستان سعودی، بخش‌های گردشگری، سفر و سرگرمی که به عنوان زیست‌بوم‌های سرمایه‌گذاری عمده در چشم‌انداز ۲۰۳۰ بازنگری‌شده ذکر شده‌اند، نیز در برابر این تهدیدات مداوم حوثی‌ها آسیب‌پذیر هستند.
با این حال، حملات مداوم حوثی‌ها به فرودگاه‌ها و سایر زیرساخت‌های غیرنظامی، این برداشت از عربستان سعودی به عنوان یک مقصد نسبتاً پایدار و امن را تهدید می‌کند.
این تهدیدات ناظران را دلسرد می‌کند، رویدادهای بین‌المللی را پیچیده می‌کند و اعتماد سرمایه‌گذاران را تضعیف می‌کند. این اختلالات در حال حاضر آشکار هستند و بسیاری از رویدادهای سرگرمی و سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی‌شده عربستان سعودی برای امسال لغو یا به تعویق افتاده‌اند.
آینده‌ای نامشخص
این تحولات لزوماً تصمیم عربستان سعودی برای بازتنظیم چشم‌انداز ۲۰۳۰ را باطل نمی‌کند. تغییر به سمت سرمایه‌گذاری داخلی ممکن است پایداری مالی بلندمدت عربستان سعودی را بهبود بخشد، و داشتن یک زیرساخت صادراتی جایگزین همچنان مزیت دارد.
متأسفانه، هیچ یک از این راهبردها به نظر نمی‌رسد تضمینی برای محافظت در برابر بی‌ثباتی منطقه‌ای ارائه دهد. عربستان سعودی در نهایت باید با این واقعیت روبرو شود که تحقق چشم‌انداز ۲۰۳۰ به درجه‌ای از ثبات منطقه‌ای بستگی دارد که ممکن است دست‌نیافتنی باقی بماند، به ویژه با توجه به اینکه در کوتاه‌مدت، طرف‌های درگیر در درگیری نظامی با ایران نشانه‌هایی از دور دیگری از تشدید را نشان می‌دهند.