توافق تازه دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین برای عرضه گازوئیل روسیه به بازارهای آمریکا و جهان، در نگاه نخست معامله‌ای برای مهار افزایش قیمت سوخت به نظر می‌رسد؛ اما در شرایطی که جنگ با ایران بازار انرژی را با نوسان و اختلال روبه‌رو کرده، این توافق پرسش‌های مهمی درباره درآمدهای نفتی روسیه، سیاست تحریم‌ها و منافع اقتصادی ایران ایجاد کرده است.
به گزارش خبرفوری، ترامپ روز جمعه اعلام کرد روسیه ابتدا بیش از ۳۰۰ هزار تن گازوئیل عرضه می‌کند و محموله‌های دیگری نیز در ماه نوامبر و پس از آن به بازار خواهد رسید. وزارت خزانه‌داری آمریکا هم مجوزی موقت صادر کرده که تحریم‌های مربوط به محموله‌های مشخص گازوئیل روسیه را تا آوریل ۲۰۲۷ تعلیق می‌کند. با این حال، جزئیات کامل پرداخت‌ها و امتیازهای احتمالی دو طرف هنوز روشن نیست.
توافقی برای کاهش قیمت سوخت یا تنفسی برای مسکو؟
ترامپ هدف اصلی این تصمیم را کاهش هزینه سوخت برای مصرف‌کنندگان آمریکایی اعلام کرده است؛ به‌ویژه در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر که افزایش قیمت انرژی به مسئله‌ای سیاسی تبدیل شده است. با این حال، بازگشت محموله‌های روسی به بازار آمریکا در شرایطی رخ می‌دهد که واشنگتن پیش‌تر برای محدود کردن درآمدهای انرژی مسکو، تحریم‌های گسترده‌ای وضع کرده بود.
ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، این توافق را مورد انتقاد قرار داده و هشدار داده است که درآمد حاصل از فروش سوخت می‌تواند به تداوم جنگ روسیه علیه اوکراین کمک کند. در مقابل، کرملین از آمادگی مسکو برای عرضه نفت و فرآورده‌های نفتی به بازارهای آمریکا و جهان سخن گفته است.
در رسانه‌های ایران نیز خبر توافق عمدتا با تأکید بر حجم محموله‌ها، کاهش موقت محدودیت‌های تحریمی و اعتراض اوکراین بازتاب یافته است. گزارش‌های منتشرشده، بر عرضه ۳۰۰ هزار تن گازوئیل و پیامدهای سیاسی تصمیم ترامپ تمرکز داشته‌اند. این بازتاب‌ها نشان می‌دهد که موضوع در فضای خبری ایران بیشتر به‌عنوان تحول تازه‌ای در بازار انرژی و سیاست تحریم‌ها مطرح شده است؛ هرچند نمی‌توان از این نمونه‌ها نتیجه گرفت که همه کاربران شبکه‌های اجتماعی فارسی برداشت یکسانی دارند.
آیا توافق تازه به ضرر ایران است؟
این توافق می‌تواند برای ایران پیامدهای منفی داشته باشد، اما نمی‌توان آن را به‌تنهایی ضربه‌ای تعیین‌کننده به صادرات نفت ایران دانست. برای ارزیابی دقیق‌تر باید میان سه موضوع تفاوت گذاشت: قیمت جهانی انرژی، رقابت بر سر بازار فروش و سیاست تحریم‌ها.
نخست، از نظر قیمت‌ها، افزایش عرضه گازوئیل روسیه ممکن است فشار کاهشی بر قیمت این فرآورده وارد کند. اما این اثر لزوما به همان اندازه به بازار نفت خام منتقل نمی‌شود. به گزارش رویترز، محموله اولیه ۳۰۰ هزار تنی معادل حدود ۲.۲۵ میلیون بشکه گازوئیل است؛ در حالی که آمریکا روزانه حدود ۱.۵ میلیون بشکه گازوئیل صادر می‌کند. تحلیلگران نیز درباره توان این توافق برای کاهش پایدار قیمت‌ها تردید دارند. بنابراین، انتظار کاهش چشمگیر قیمت نفت خام صرفا بر مبنای این توافق، پشتوانه محکمی ندارد.
دوم، اگر عرضه بیشتر روسیه در ادامه موجب کاهش قیمت فرآورده‌های نفتی شود، ممکن است بر درآمد صادرکنندگان دیگر اثر بگذارد؛ اما میزان این اثر به حجم واقعی محموله‌ها، تقاضای جهانی و شرایط بازار بستگی دارد. از سوی دیگر، نفت خام صادراتی ایران و گازوئیل روسیه محصولات یکسانی نیستند و رقابت آن‌ها مستقیم و کامل نیست.
سوم، شاید مهم‌ترین پیامد برای تهران، رفتار متفاوت واشنگتن با روسیه و ایران در اجرای تحریم‌ها باشد. دولت آمریکا برای تسهیل عرضه سوخت روسیه مجوز موقت صادر کرده، در حالی که محدودیت‌های اقتصادی علیه ایران همچنان یکی از عوامل دشواری فروش نفت و دریافت درآمدهای آن است. این تفاوت نشان می‌دهد که تحریم‌ها علاوه بر ابزار فشار اقتصادی، می‌توانند بر اساس ملاحظات سیاسی و نیاز بازار نیز تعدیل شوند. البته این توافق به‌خودی‌خود نشانه‌ای از تصمیم آمریکا برای کاهش تحریم‌های ایران نیست.
برنده نهایی چه کسی است؟
در کوتاه‌مدت، روسیه فرصتی برای فروش بخشی از فرآورده‌های نفتی خود و کسب درآمد بیشتر به دست می‌آورد؛ آمریکا نیز امیدوار است با افزایش عرضه، فشار قیمت سوخت را کاهش دهد. اما برای ایران، نتیجه به این بستگی دارد که توافق تا چه اندازه گسترش پیدا کند و چه اثری بر قیمت‌های جهانی و رقابت میان صادرکنندگان بگذارد.
خطر اصلی برای ایران نه صرفا ورود گازوئیل روسیه به بازار آمریکا، بلکه احتمال گسترش عرضه روسیه، تغییر مسیر تجارت انرژی و تداوم محدودیت‌های تحریمی علیه تهران است. در شرایط فعلی، شواهد موجود برای نتیجه‌گیری درباره زیان بزرگ و قطعی ایران کافی نیست؛ ارزیابی دقیق‌تر به داده‌های بعدی درباره حجم صادرات، قیمت‌ها و شرایط فروش نفت ایران نیاز دارد.