خرم‌آباد - ایرنا - عضو هیات علمی دانشگاه لرستان گفت: اظهارات اخیر مارکو روبیو وزیر خارجه آمریکا درباره ضرورت دفاع تمدن غرب از خود را باید در چارچوب تلاش آمریکا برای بازسازی هویت غربی و ترغیب کشورهای اروپایی به همراهی بیشتر با سیاست‌های واشنگتن تحلیل کرد.
شهرام رهنما روز جمعه در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا بیان کرد: سخنان اخیر وزیر امور خارجه آمریکا، در اروپا و یونان درباره تقابل تمدن‌ها و ضرورت دفاع تمدن غرب از خود، حاوی نکاتی است که برای درک اهداف سیاسی آن باید مورد توجه قرار گیرد چراکه این اظهارات را نمی‌توان صرفا مجموعه‌ای از سخنان تاریخی و فرهنگی دانست بلکه باید آن‌ها را در پیوند با شرایط کنونی روابط آمریکا و اروپا و تلاش برای ایجاد هماهنگی میان کشورهای غربی بررسی کرد.
وی افزود: سخنان روبیو و تاکید او بر ضرورت دفاع تمدن غرب، نشان می‌دهد تاریخ و مفاهیم هویتی همچنان می‌توانند در خدمت اهداف سیاسی قرار گیرند که در واقع ارجاع به گذشته و برجسته‌سازی روایت‌های تاریخی، گاه با هدف بازسازی هویت مشترک و ایجاد نوعی احساس تهدید مشترک میان گروهی از کشورها صورت می‌گیرد.
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان با اشاره به ریشه‌های تاریخی روایت تقابل تمدن‌ها بیان کرد: برای بررسی این موضوع می‌توان به «هرودوت» یونانی که در سنت تاریخ‌نگاری غربی از او به‌عنوان پدر تاریخ یاد می‌شود، رجوع کرد.
رهنما افزود: در بخش‌هایی از روایت‌های مربوط به یونان باستان، هویت یونانی در برابر هویت غیر یونانی تعریف می‌شد و مفهوم «بربر» برای اشاره به مردمانی که یونانی نبودند، به کار می‌رفت.
وی ادامه داد: در این چارچوب، آنچه به‌عنوان هویت خودی و یونانی شناخته می‌شد، در برابر هویت دیگرانی قرار می‌گرفت که می‌توانستند از ملت‌ها و جوامع مختلف باشند که به این ترتیب مرزبندی میان یونانی و غیر یونانی، در برخی روایت‌ها فراتر از یک تفاوت زبانی و فرهنگی می‌رفت و به نوعی تمایزگذاری هویتی تبدیل می‌شد.
وی تصریح کرد: اهمیت این مسئله در آن است که هویت یک جامعه گاهی از طریق تعریف دیگری شکل می‌گیرد؛ یعنی یک گروه برای توضیح اینکه چه کسی است و چه جایگاهی دارد، خود را در برابر گروهی دیگر قرار می‌دهد و با برجسته‌سازی تفاوت‌ها، مرزهای هویتی خود را بازتعریف می‌کند.
این استاد دانشگاه افزود: چنین الگویی را باید در بستر تاریخی خود بررسی کرد، اما آنچه اهمیت دارد تداوم استفاده از روایت‌های مبتنی بر تمایزگذاری هویتی در دوره‌های مختلف است که در آن، جامعه خودی در یک سوی مرز و جوامع بیرونی در سوی دیگر قرار می‌گیرند.
رهنما با اشاره به نمونه‌هایی آثار تاریخی مکتوب گفت: این آثار از نظر شناخت تاریخ ایران و روابط فرهنگی میان ایران و اروپا اهمیت دارند، اما در مطالعه آن‌ها باید به زمینه‌های فکری و فرهنگی نویسندگان نیز توجه کرد زیرا تصویر ارائه‌شده از یک جامعه ممکن است علاوه بر مشاهدات مستقیم، تحت تاثیر پیش‌فرض‌ها و برداشت‌های نویسنده از فرهنگ و هویت خود و دیگران قرار داشته باشد.
وی بیان کرد: در چنین مطالعاتی باید بررسی کرد که هویت ایرانی چگونه در کنار هویت اروپایی بازنمایی شده است و نویسندگان اروپایی چه تصوری از جامعه ایران ارائه کرده‌اند.
وی افزود: این موضوع به ما کمک می‌کند دریابیم که شناخت جوامع دیگر، در دوره‌های مختلف تاریخی، چگونه با بازتعریف هویت خودی و تعیین مرزهای فرهنگی و تمدنی پیوند خورده است.
رهنما ادامه داد: بنابراین، وقتی امروز یک مقام سیاسی غربی از تقابل تمدن‌ها سخن می‌گوید، لازم است این اظهارات را در امتداد سنت‌های تاریخی شکل‌گیری و بازنمایی هویت‌ها بررسی کنیم؛ البته نه به این معنا که همه دوره‌های تاریخی یکسان بوده‌اند، بلکه از این جهت که برخی الگوهای فکری و روایی می‌توانند در شرایط جدید، با اهداف و صورت‌بندی‌های متفاوت بازتولید شوند.
روبیو به دنبال بازسازی هویت غربی است
وی با تحلیل اظهارات اخیر وزیر امور خارجه آمریکا گفت: به نظر می‌رسد یکی از اهداف مهم سخنان روبیو، کمک به بازسازی هویت غربی و تمدن غرب در شرایط کنونی و ترغیب کشورهای اروپایی به همراهی بیشتر با آمریکا باشد.
رهنما افزود: استفاده از مفاهیم تاریخی و یادآوری تقابل‌های گذشته می‌تواند به ایجاد یک روایت مشترک میان کشورهای غربی کمک کند که بر اساس آن، این کشورها خود را دارای هویتی مشترک و در معرض تهدیدی مشترک تصور کنند و در نتیجه، ضرورت هماهنگی و دفاع جمعی از این هویت را بپذیرند.
وی تصریح کرد: در این چارچوب، تأکیفد بر تاریخ یونان باستان و مفاهیم مرتبط با تقابل تمدن‌ها را می‌توان بخشی از تلاش برای پیوندزدن گذشته به مسائل امروز دانست.
وی عنوان کرد: چنین رویکردی می‌تواند به تقویت احساس تعلق به یک هویت تمدنی مشترک و آماده‌سازی افکار عمومی برای پذیرش سیاست‌های مورد نظر دولت آمریکا کمک کند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: مسئله مهم آن است که چرا روبیو در شرایط کنونی، در یک بستر تاریخی و نمادین مانند یونان، بر ضرورت دفاع تمدن غرب تاکید می‌کند.
وی افزود: این انتخاب را می‌توان از منظر کارکرد سیاسی تاریخ و تلاش برای ایجاد همگرایی میان آمریکا و اروپا مورد بررسی قرار داد.
وی عنوان کرد: به نظر می‌رسد این سخنان بیش از آنکه صرفاً ناظر بر شناخت تاریخ و تمدن باشند در پیوند با نیازهای سیاسی امروز مطرح شده‌اند به این معنا که روایت تاریخی می‌تواند به ابزاری برای توضیح شرایط کنونی، تعریف تهدیدها و ایجاد زمینه همراهی متحدان تبدیل شود.
اختلاف دیدگاه آمریکا و اروپا در تحولات اخیر
رهنما با اشاره به تفاوت مواضع کشورهای اروپایی در قبال برخی تحولات منطقه‌ای اظهار کرد: در جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه، مواضع کشورهای اروپایی یکسان نبود و برخی کشورها مخالفت‌هایی را با رویکردهای نظامی مطرح کردند.
وی ادامه داد: برای نمونه اسپانیا مواضع انتقادی و مخالفت‌هایی را مطرح کرد و موضع انگلیس نیز در مقاطع مختلف با ملاحظات و تفاوت‌هایی همراه بود.
وی افزود: این تفاوت دیدگاه‌ها نشان می‌دهد نمی‌توان اروپا را مجموعه‌ای کاملا یکپارچه با مواضع یکسان در قبال همه مسائل سیاسی و امنیتی دانست کشورهای اروپایی ممکن است در برخی موضوعات با آمریکا همراه باشند، اما در مسائل دیگر، متناسب با ملاحظات سیاسی و منافع خود، مواضع متفاوتی اتخاذ کنند.
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان ادامه داد: در چنین شرایطی، تلاش برای برجسته‌سازی هویت مشترک غربی می‌تواند با هدف کاهش اختلافات و افزایش هماهنگی میان کشورهای اروپایی و آمریکا صورت گیرد.
رهنما افزود: اگر قرار باشد کشورهای غربی در برابر یک مسئله یا تهدید مشخص، موضع مشترکی اتخاذ کنند، ایجاد احساس تعلق به یک هویت مشترک می‌تواند یکی از ابزارهای سیاسی برای تحقق این هدف باشد.
وی تاکید کرد: بر این اساس سخنان روبیو را می‌توان در چارچوب تلاش برای همراه‌سازی اروپا با آمریکا ارزیابی کرد که به‌جای اتکای صرف به ملاحظات سیاسی و امنیتی روز، از ظرفیت نمادین تاریخ و روایت‌های تمدنی نیز بهره می‌گیرد.
وی افزود: البته ارزیابی دقیق‌تر این موضوع مستلزم بررسی مجموعه اظهارات مقام‌های آمریکایی، تحولات روابط واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی و مواضع عملی کشورهای مختلف است با این حال، پیوندزدن تاریخ به مسائل سیاسی امروز، یکی از شیوه‌های شناخته‌شده در شکل‌دهی به روایت‌های سیاسی و جهت‌دهی به افکار عمومی است.
کاربرد تاریخ در خدمت اهداف سیاسی
این استاد دانشگاه با بیان اینکه تاریخ در بسیاری از موارد فراتر از یک موضوع صرفا علمی و پژوهشی در عرصه سیاست نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد، گفت: تاریخ می‌تواند به منبعی برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌ها، تقویت هویت جمعی و تعریف رابطه میان یک جامعه و دیگر جوامع تبدیل شود.
رهنما افزود: هنگامی که بخشی از گذشته تاریخی برجسته و بخش دیگری کم‌رنگ می‌شود، امکان شکل‌گیری روایتی خاص از هویت و جایگاه یک جامعه فراهم می‌شود که در چنین شرایطی تاریخ نه فقط برای شناخت گذشته، بلکه برای تأثیرگذاری بر نگرش‌ها و رفتارهای امروز نیز به کار گرفته می‌شود.
وی ادامه داد: آنچه در اظهارات اخیر روبیو اهمیت دارد، همین کاربرد سیاسی تاریخ است یعنی بهره‌گیری از مفاهیم و روایت‌های گذشته برای ایجاد تصویری از یک تقابل تمدنی در زمان حاضر و ترغیب کشورهای غربی به هماهنگی بیشتر در برابر آنچه به‌عنوان تهدید معرفی می‌شود.
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان خاطرنشان کرد: بازخوانی تاریخ یونان باستان و یادآوری روایت‌های مربوط به تقابل یونانیان و غیر یونانیان، در این چارچوب می‌تواند کارکردی فراتر از یک ارجاع تاریخی داشته باشد و به بخشی از روایت‌سازی سیاسی در دنیای امروز تبدیل شود.
رهنما افزود: بنابراین باید میان مطالعه علمی تاریخ و استفاده سیاسی از تاریخ تفاوت قائل شد چراکه مطالعه علمی در پی شناخت پیچیدگی‌ها، زمینه‌ها و واقعیت‌های تاریخی است، اما استفاده سیاسی ممکن است بخش‌هایی از گذشته را با هدف خاصی برجسته کند و از آن برای شکل‌دهی به برداشت‌های امروز بهره ببرد.
ضرورت حفظ و بازخوانی هویت تاریخی ایران
رهنما با تاکید بر اهمیت تاریخ ایران اظهار کرد: در مواجهه با چنین روایت‌هایی، جامعه ایرانی باید شناخت دقیق و مستندی از گذشته خود داشته باشد و ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و تمدنی ایران را در دوره‌های مختلف بازخوانی کند.
وی افزود: متاسفانه در برخی دوره‌ها، تلاش‌هایی صورت گرفته که به تضعیف توجه به بخشی از گذشته تاریخی ایران انجامیده و ظرفیت‌های این تاریخ کمتر مورد توجه قرار گرفته در حالی که تاریخ ایران، چه در دوره باستان و چه در دوره اسلامی، مجموعه‌ای از تجربه‌ها، دستاوردها و میراث فرهنگی را در خود جای داده است که شناخت آن‌ها برای درک هویت ایرانی اهمیت دارد.
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان با اشاره به اینکه تاریخ ایران را نمی‌توان به یک دوره خاص محدود کرد ادامه داد:گذشته این سرزمین در دوره‌های گوناگون، از جمله دوره باستان و دوره اسلامی، ظرفیت‌های متنوعی برای شناخت تحولات فرهنگی، اجتماعی، فکری و سیاسی دارد و هر یک از این دوره‌ها می‌توانند در شناخت بهتر هویت تاریخی ایران مورد توجه قرار گیرند.
رهنما تصریح کرد: هر بخش از تاریخ ایران، در صورت مطالعه دقیق و مستند، می‌تواند به شناخت بهتر جامعه از گذشته خود کمک کند و زمینه‌ای برای تقویت آگاهی تاریخی و فرهنگی فراهم آورد بنابراین ضروری است میراث تاریخی ایران با رویکردی علمی و به دور از نگاه‌های سطحی یا گزینشی مورد بررسی قرار گیرد.
وی افزود: شناخت تاریخ و تمدن ایران نباید صرفاً در واکنش به سخنان مقام‌های سیاسی کشورهای دیگر انجام شود، بلکه باید به‌عنوان بخشی از ضرورت‌های فرهنگی و علمی جامعه مورد توجه قرار گیرد چراکه جامعه‌ای که گذشته اش را به‌درستی می‌شناسد، بهتر می‌تواند روایت‌های بیرونی درباره هویت و جایگاه خود را ارزیابی کند.
تاریخ؛ ظرفیتی برای شناخت جایگاه تمدنی کشور
رهنما با اشاره به گستردگی میراث تاریخی ایران گفت: تاریخ این سرزمین در دوره‌های مختلف، از جمله در مواجهه با تمدن‌های دیگر، تجربه‌های فراوانی را در خود جای داده است و مطالعه این تجربه‌ها می‌تواند به شناخت بهتر روابط میان ایران و دیگر جوامع کمک کند.
وی افزود: در طول تاریخ، ایران در تعامل و مواجهه با جوامع و تمدن‌های مختلف قرار داشته است که این روابط را باید با توجه به شرایط هر دوره و مجموعه عوامل سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بررسی کرد.
وی اظهار کرد: چنین رویکردی امکان شناخت دقیق‌تری از جایگاه تاریخی ایران فراهم می‌کند و مانع از آن می‌شود که گذشته کشور صرفا در قالب روایت‌های تقابل‌محور یا برداشت‌های ساده‌شده بازنمایی شود.
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان ادامه داد: آنچه اهمیت دارد، حفظ آگاهی از پیشینه تاریخی و فرهنگی ایران و توجه به ظرفیت‌های این میراث در تقویت هویت ملی است.
رهنما افزود: تاریخ می‌تواند زمینه‌ای برای افزایش خودآگاهی فرهنگی باشد، مشروط بر اینکه به‌صورت مستند، انتقادی و با توجه به پیچیدگی‌های تاریخی مطالعه شود.
وی تأکید کرد: نباید اجازه داد روایت‌های سیاسی دیگران، معیار اصلی شناخت ما از گذشته خودمان باشد؛ در عین حال نباید تاریخ را صرفاً ابزاری برای تقابل با دیگر ملت‌ها قرار دهیم بلکه باید با شناخت دقیق گذشته، امکان تحلیل بهتر تحولات کنونی و تعامل آگاهانه‌تر با جهان را فراهم کنیم.
لزوم مواجهه آگاهانه با روایت تقابل تمدن‌ها
رهنما گفت: سخنان اخیر روبیو نشان می‌دهد تاریخ و هویت تمدنی همچنان در سیاست معاصر اهمیت دارند و روایت‌های تاریخی می‌توانند برای ایجاد همگرایی سیاسی، تعریف تهدیدهای مشترک و همراه‌سازی متحدان به کار گرفته شوند.
وی افزود: از یک سو باید اهداف سیاسی نهفته در چنین اظهاراتی را به‌دقت بررسی کرد و از سوی دیگر، ضرورت دارد که شناخت تاریخی و فرهنگی جامعه ایران تقویت شود تا امکان مواجهه آگاهانه با روایت‌های بیرونی فراهم باشد.
عضو هیات علمی دانشگاه لرستان عنوان کرد: تاریخ ایران، از دوره باستان تا دوره اسلامی، بخشی از میراث گسترده این سرزمین است و بازخوانی همه این دوره‌ها می‌تواند به شناخت بهتر هویت ایرانی کمک کند.
رهنما افزود: آنچه اهمیت دارد، توجه به این میراث، جلوگیری از تضعیف آگاهی تاریخی و استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی کشور برای شناخت واقع‌بینانه‌تر جایگاه ایران در جهان امروز است.
وی تاکید کرد: تاریخ زمانی می‌تواند نقش موثری در زندگی امروز جامعه داشته باشد که نه صرفا به‌عنوان ابزاری برای افتخار یا تقابل، بلکه به‌عنوان منبعی برای شناخت، آگاهی و تحلیل مورد استفاده قرار گیرد رویکردی که هم به تقویت هویت ملی کمک می‌کند و هم امکان درک دقیق‌تر اهداف سیاسی نهفته در روایت‌های تمدنی را فراهم می‌سازد.