رمان «گرسنگی» اثر کنوت هامسون، داستان نویسندهای جوان است که در خیابانهای کریستیانیا برای یافتن غذا، تأمین معاش و فروش نوشتههایش سرگردان میشود. هامسون در این رمان، با ورود به ذهن آشفتهی مردی که میان غرور نویسندگی و نیازهای ابتدایی زندگی گرفتار شده، مسئلهای ماندگار را پیش میکشد: نویسنده برای نوشتن به چه چیزی نیاز دارد و وقتی نان در گروِ کلمه است، استقلال ادبی چه سرنوشتی پیدا میکند؟
سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) –آریامن احمدی، نویسنده و روزنامهنگار: «آن روزها گرسنه در کریستیانا پرسه میزدم، شهر عجیبی که مُهرِ خود را بر پیشانی هرکسی میزند... در اتاق زیرشیروانیام بیدار دراز کشیدهام و زنگ ساعت شش را از طبقه پایین میشنوم. به همین زودی هوا روشن شده بود و آدمها از پلهها پاییین میرفتند و بالا میآمدند. کنار در، یعنی جایی از اتاقم که با شمارههای قدیمی روزنامه مورگنبلاده پوشیده شده، آگهی فانوسهای دریایی را خوب میدیدم. سمت چپش هم تبلیغ بزرگ و ورآمده نانهای تازه فابین اولسنِ نانوا بود...»
این نخستین تصویر رمان «گرسنگیِ» کنوت هامسون است؛ رمانی که پس از گذشت بیش از یک قرن از انتشار آن و پس از سه ترجمه پیشین به فارسی، اینبار با ترجمه تازه محمدرضا شکارسری از سوی نشر افق منتشر شده است، ترجمهای که در قیاس با ترجمههای پیشین یک گام جلوتر است. همین بند آغازین، پیش از آنکه داستان پیش برود و شخصیت اصلی را در خیابانهای شهرِ کریستیانا (نام قدیم شهر اسلو) دنبال کنیم، نان و نوشتن را در کنار هم قرار میدهد. دیوار اتاق زیرشیروانی با شمارههای قدیمی روزنامه پوشیده شده و در میان آگهیها، تبلیغ نان تازه خودنمایی میکند. انگار راوی، پیش از آنکه روز دیگری از زندگی دشوارش را آغاز کند، با دو ضرورت روبهرو شده است: کلمه و نان. یکی وسیلهای برای بیان خویشتن است و دیگری شرط ادامه حیات. روزنامه، که میتواند محل انتشار نوشتههای او و راهی برای کسب درآمد باشد، بر دیوار اتاقش حضور دارد؛ نان نیز در هیئت آگهی نانوایی، درست در کنار آن، وعده غذایی را میدهد که هنوز به دست راوی نرسیده است. او هر دو را میبیند، اما دیدن تصویر نان با سیرشدن تفاوت دارد و روزنامهای که روی دیوار چسبانده شده، هنوز به معنای یافتن جایی برای نوشتههای او نیست.
از همین تصویر کوچک اما آشنا، که با گذشت بیش از یک قرن از انتشار «گرسنگی» همچنان برای نویسندگان و روزنامهنگاران معنایی ملموس دارد و بسیاری از آنها هنوز با مسئله نان و نوشتن (و در برخی جوامع با سانسور و سرکوب) دستوپنجه نرم میکنند، میتوان به یکی از پرسشهای بزرگ ادبیات رسید: نویسنده گرسنه چه چیزی برای عرضه به جهان دارد؟ آیا کلمه میتواند جای نان را بگیرد؟ آیا میتوان به نوشتن ادامه داد، وقتی بدن از ابتداییترین نیازهای خود محروم مانده است؟ هامسون در رمان خود این پرسشها را نه در قالب بحثی نظری، بلکه از خلال تجربه روزمره مردی جوان، بینام و بیپول پیش میکشد؛ مردی که میخواهد بنویسد، اما برای ادامه نوشتن باید زنده بماند.
در «گرسنگی»، فقر فقط نداشتن پول و غذا نیست؛ نیرویی است که ذهن را دگرگون میکند، غرور را به جان آدم میاندازد، رابطه فرد با جهان را مختل میکند و مرز میان واقعیت و خیال را از میان میبرد. راویِ بینام در خیابانهای کریستیانیا سرگردان است. گاهی مقاله مینویسد و امیدوار است آن را به روزنامهای بفروشد، گاهی به دنبال راهی برای پرداخت اجاره و تهیه غذا میگردد و گاهی چنان درگیر افکار و تصورات خود میشود که از تشخیص درست موقعیت خویش بازمیماند. او نه میخواهد از آرمان نویسندگی دست بکشد و نه میتواند نیازهای جسمانی خود را برای همیشه انکار کند. کشمکش اصلی رمان از همین جا آغاز میشود: از برخورد میل به آفرینش با ضرورت بقا.
در ادبیات داستانی، نویسنده و روزنامهنگار اغلب شخصیتهایی هستند که در فاصله میان آرزوهای بزرگ و واقعیتهای کوچک زندگی گرفتار شدهاند. لوسین دو روبامپره در «آرزوهای بربادرفته»ی بالزاک (۱۸۳۷)، با سودای شهرت ادبی و روزنامهنگاری وارد پاریس میشود و با سازوکار بازار فرهنگ و مطبوعات روبهرو میشود. در چنین آثاری، نوشتن فعالیتی جدا از زندگی نیست؛ کلمه باید به بازار عرضه شود، سردبیری آن را بپذیرد، ناشری برایش پیدا شود و گاهی در برابر آن پولی پرداخت شود. آرمان نویسنده با اقتصاد زندگی برخورد میکند و این برخورد همیشه به سود آرمان تمام نمیشود.
اما هامسون در «گرسنگی» (۱۸۹۰) یک گام فراتر میرود. او صرفا داستان شکست یک نویسنده جوان را روایت نمیکند، بلکه نشان میدهد گرسنگی چگونه از درون، ذهن و زبان او را تغییر میدهد. راوی در عین نیازمندی، از غروری عجیب برخوردار است. گاهی حاضر نیست کمک دیگران را بپذیرد، گاهی چیزی را که به دست آورده بیدلیل میبخشد و گاهی برای حفظ تصویری که از خود ساخته، تصمیمهایی میگیرد که وضعش را دشوارتر میکنند. او میخواهد حتی در اوج درماندگی، اختیار خود را از دست ندهد. با این همه، گرسنگی مدام او را به واقعیتی بازمیگرداند که با اراده و خیال نمیتوان از آن گریخت.
اهمیت رمان در همین تناقض است. راوی میخواهد با نوشتن از جهان مستقل شود، اما نوشتن نیز به جهان وابسته است. برای نوشتن باید زنده ماند؛ برای زندهماندن باید غذا خورد؛ و برای تهیه غذا، نویسنده ناچار است به مناسباتی تن بدهد که شاید با آرمانهایش سازگار نباشند. آیا میتوان از استقلال ادبی سخن گفت، وقتی استقلال اقتصادی وجود ندارد؟ آیا نویسندهای که برای انتشار نوشته خود به رضایت سردبیر، ناشر یا صاحب سرمایه نیازمند است، میتواند همیشه آنچه را میخواهد بنویسد؟ و اگر نان در گروِ کلمه باشد، کلمه تا کجا میتواند در برابرِ نان مقاومت کند؟
این پرسشها برای روزنامهنگاران و نویسندگان امروز نیز آشنا هستند؛ بهویژه برای کسانی که در ایران، در شرایط دشوار اقتصادی و حرفهای، میکوشند نوشتن را نه صرفا وسیلهای برای کسب درآمد، بلکه راهی برای شناخت و توصیف واقعیت بدانند. روزنامهنگاری که باید هزینه زندگی خود را تامین کند، نویسندهای که درآمد حاصل از کتابهایش برای گذران زندگی کافی نیست و مترجمی که ماهها برای برگرداندن اثری به فارسی وقت میگذارد، همگی با شکلی از همین تناقض روبهرو هستند. نوشتن به زمان و امکان زیستن نیاز دارد، اما همین نیازهای ابتدایی گاهی فرصت نوشتن را محدود میکنند. برای روزنامهنگار، مسئله تنها پیداکردن موضوع و نوشتن گزارش نیست؛ مسئله این است که آیا میتواند در شرایط تورم، تحریم، سانسور و سرکوب به نوشتن ادامه دهد و در عین حال معاش خود را تامین کند، بیآنکه استقلال حرفهای و فکریاش را از دست بدهد؟
از این منظر، «گرسنگی» فقط رمانی درباره مردی فقیر در خیابانهای اسلو نیست؛ روایتی است درباره وضعیتی که در آن، نویسنده هم به کلمه وابسته است و هم از آن انتظار دارد نجاتش دهد. پل استر، نویسنده آمریکایی، در مقدمه خود بر یکی از ترجمههای انگلیسی رمان، به پیوند میان هنر و زندگی هنرمند اشاره میکند. این پیوند در رمان هامسون چنان تنگاتنگ است که نوشتن دیگر فعالیتی نیست که پس از پایان کار روزانه آغاز شود؛ خودِ زندگی به میدانِ نبردِ نوشتن تبدیل شده است. راوی حتی وقتی نمیتواند چیزی بنویسد، همچنان درگیر نوشتن است. ناتوانی او در آفرینش نیز بخشی از تجربه نویسندگی او است.
«گرسنگی» نخستین بار در سال ۱۸۹۰ منتشر شد و در تحول رمان مدرن نقشی مهم داشت. هامسون به جای تکیه بر طرح داستانی متعارف و توصیف بیرونی رویدادها، خواننده را به درون ذهن شخصیتی میبرد که افکارش پیوسته تغییر میکنند و رفتارهایش از منطقی ثابت پیروی نمیکنند. روایت، همچون ذهن گرسنه راوی، گاه آشفته، شتابزده، متناقض و پیشبینیناپذیر میشود. این شیوه، راهی تازه برای بازنمایی تجربه فردی در ادبیات گشود و بر نویسندگانی تاثیر گذاشت که به جای شرح صرف رویدادها، میخواستند حرکتهای پنهان ذهن و آگاهی انسان را به ادبیات وارد کنند.
آیزاک باشویس سینگر، نویسنده برنده جایزه نوبل، درباره تاثیر هامسون بر ادبیات مدرن گفته است: «تمام مکتب مدرن داستاننویسی در قرن بیستم از هامسون سرچشمه میگیرد.». همین نگاه، نشان میدهد که چرا «گرسنگی» فراتر از داستان یک مرد گرسنه اهمیت پیدا کرده است. هامسون با نزدیکشدن به تجربه درونی راوی، تصویری از انسانی ارائه میکند که دیگر نمیتواند به برداشتی ثابت و منسجم از خود و جهان تکیه کند.
اقتباس سینمایی هنینگ کارلسن کارگردان شهیر دانمارکی از «گرسنگی» در سال ۱۹۶۶ نیز نشان داد که این تجربه چگونه میتواند از زبان ادبیات به تصویر منتقل شود. فیلم با بازی پِر اُسکارسن، زندگی نویسندهای گرسنه را در اسلو بازآفرینی میکند. اُسکارسن برای بازی در این فیلم جایزه بهترین بازیگر مرد جشنواره کن را دریافت کرد. فیلم نیز، همچون رمان، به جای تقلیل گرسنگی به محرومیت جسمانی، بر تنهایی، آشفتگی ذهنی و فاصله میان تصور شخصیت از خودش و واقعیت زندگی او تمرکز میکند.
شاید ماندگاری «گرسنگی» بیش از هر چیز از این واقعیت سرچشمه بگیرد که گرسنگی در آن هرگز به نداشتن غذا محدود نمیماند. راوی به نان نیاز دارد، اما همزمان تشنه دیدهشدن، به رسمیت شناختهشدن و یافتن جایی برای کلمات خود است. میخواهد بنویسد، حتی وقتی زندگی شرایط لازم برای نوشتن را از او گرفته است. در این معنا، گرسنگی هم نیرویی ویرانگر است و هم نیرویی که او را به سوی کلمه میراند. ادبیات از دل همین تناقض پدید میآید؛ از جایی که میل به نوشتن هنوز زنده است، اما جهان برای زندهماندن نویسنده بهایی مطالبه میکند.
قهرمان بینام رمان، در سراسر داستان از سوی دیگران به عنوان نویسندهای بزرگ شناخته نمیشود، اما خودش با سرسختی به استعداد و شأن نویسندگی خود باور دارد. هامسون این تناقض را با طنزی تلخ روایت میکند؛ طنزی که در صفحات پایانی رمان، از خلال نگاه دقیق راوی به جهان پیرامون و گفتوگوی او با خودش، به شکلی درخشان آشکار میشود. راوی در اوج فقر و درماندگی، هنوز میکوشد به خودش ثابت کند که عقلش سر جایش است؛ و سرانجام، پس از لحظهای شادی و آسودگی، دوباره به نوشتن بازمیگردد، زیرا فردا برای او، همیشه با رویای «خوشبختترین مرد دنیا» همراه است:
«پشت پنجره رفتم و به بیرون نگاه کردم. پنجره اتاقم مشرف به خیابان فوگنماند بود. چند بچه در پیادهرو پایین بازی میکردند، بچههایی با جامههای ژنده در خیابانی فقرزده. یک بطری خالی را به اینطرف و آنطرف پرت میکردند و دادوفریاد راه میانداختند. یک گاری آهسته از کنارشان رد شد. شاید خانوادهای بودند که آنها را از خانهشان بیرون انداخته بودند، چراکه عجیب بود آن وقت سال کسی اثاثکشی کند. این فکر بیدرنگ از ذهنم گذشت. گاری پر از اسباب و اثاثیه بود، رختخوابهایی کرمخورده و چند کمد کشودار، صندلیهایی قرمز با سه پایه، پادری، اتو و اشیایی حلبی. دختربچهای تخس که سن زیادی نداشت، با قیافهای زشت و دماغی آویزان، بالای باروبنه نشسته بود و با دستهای کبودش آنها را نگه داشته بود تا نیفتند. روی چند تشک خیس و چندشآور نشسته بود که بچهها رویش خوابیده بودند و به پسربچهای نگاه میکرد که بطری خالی را برای دوستهایش میانداخت.
تمام اینها را تماشا کردم و اصلاً برایم سخت نبود بفهمم قضیه از چه قرار است. پشت پنجره که ایستاده بودم و نگاه میکردم، صدای خدمتکار صاحبخانهام را هم میشنیدم که در آشپزخانه مجاور اتاقم آواز میخواند. آهنگی را که میخواند میشناختم و عامدانه گوش سپردم تا ببینم جایی را اشتباه میخواند یا نه. در دل گفتم: هیچ احمقی این کارها را نمیکند. خدا را شکر! من هم بهاندازه دیگران عاقل بودم. [...]
در تمام چیزهایی که از این بالا دیدم، حتی ماجرای جزیی و تصادفیای نبود که متوجهش نشوم. هوشیار بودم، هر اتفاق ناچیز را دقیق دیدم و درباره ماجراهایی که رخ داده بودند نظرات خودم را داشتم. پس محال بود عقلم پارسنگ برداشته باشد. با توجه به اوضاع، چطور ممکن بود عقلم مشکلی پیدا کرده باشد؟
یکباره گفتم اینجا را ببین، دیگر بهاندازه کافی با فکرکردن به سلامت عقلت خودت را آزار دادی و عذاب کشیدی. حالا بیا و دیگر دست از این حماقتها بردار! مگر درک و دریافت درست و دقیق همه اتفاقات نشانه دیوانگی است؟ قسم میخورم با این کارها من را به خنده میاندازی. میدانی چیست؟ یک جنبه مضحک داری. خلاصه بگویم، همه گهگاه دچار مشکل میشوند، آنهم دقیقاً سر سادهترین مسائل. هیچ معنایی ندارد، اتفاق محض است. همانطور که قبلاً گفتم، یک سر سوزن مانده تا از دستت خندهام بگیرد. تاجاییکه به آن قبض خواربارفروشی مربوط میشود، آن دهشانزدههم ناچیز سر یک تکه پنیر حتی میتوانم بگویم تاجاییکه به آن پنیر مسخره مربوط میشود، عاقلترینها هم ممکن بود گیج شوند. بوی آن پنیر کافی بود تا کار آدم تمام شود... آنوقت من تمام آن پنیر را به سخره گرفتم... گفتم نه، یک چیز خوردنی به من بدهید! اگر میشود دهشانزدم از یک کره خامهای به من بدهید! آن یک چیز دیگر است!
از حرفهای خودم حسابی خندهام گرفت، چون خیلی خندهدار بودند. دیگر هیچ مشکلی نداشتم، عقلم سر جایش بود. وقتی در اتاق قدم میزدم و با خودم صحبت میکردم، شادیام لحظهبهلحظه بیشتر شد. قاهقاه خندیدم و بسیار احساس خوشحالی کردم.
از حرفهای خودم حسابی خندهام گرفت، چون خیلی خندهدار بودند. دیگر هیچ مشکلی نداشتم، عقلم سر جایش بود. وقتی در اتاق قدم میزدم و با خودم صحبت میکردم، شادیام لحظهبهلحظه بیشتر شد. قاهقاه خندیدم و بسیار احساس خوشحالی کردم. بهراستی چنین به نظر میرسید که فقط به همین لحظات کوتاه خوش نیاز داشتم تا عقلم درست کار کند، همین لحظه پر از نشاط واقعی سبکبارانه که هیچچیز نگرانم نمیکرد. پشت میز نشستم و با تمثیلم خود را سرگرم کردم. خیلی خوب پیش رفت، بهتر از آنچه در این مدت طولانی پیش رفته بود. سریع پیش نمیرفت، اما در دل گفتم: همین پیشرویِ کوتاه هم معرکه است...»
