تهران- ایرنا- بررسی شعر در روزگار جنگ، صرفاً واکاوی مجموعهای از سرودهها با موضوع جنگ و شهادت نیست؛ بلکه تلاشی برای شناخت روح جمعی جامعه، بازخوانی ارزشها و باورهای مشترک و دریافت چگونگی تأثیر حوادث تاریخی بر زبان، مضمون، عاطفه و جهانبینی شاعران است.
جنگ، اگرچه در ذات خود با ویرانی و اندوه و فقدان همراه است، گاه میتواند به آینهای برای تماشای ظرفیتهای پنهان یک ملت تبدیل شود. ظرفیتهایی که در روزگار آرامش کمتر مجال ظهور مییابند و در هنگامه دشواریها، چون چشمههایی زلال از ژرفای فرهنگ، ایمان و هویت جمعی جامعه سر برمیآورند. جنگ تحمیلی دوم نیز از این منظر، فرصتی برای بازخوانی و بازشناسی بخشی از توانمندیهای فرهنگی و ادبی جامعه ایرانی و بهویژه شعر معاصر بود.
از منظر جامعهشناسی ادبیات، شعر را نمیتوان پدیدهای مستقل و بریده از بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی جامعه دانست. شعر، در کنار برخورداری از هویت و استقلال هنری، آینهای برای بازتاب تحولات اجتماعی، دگرگونیهای فکری و عاطفی جامعه و واکنش انسان به حوادث سرنوشتساز روزگار خویش است. با عنایت به این دقیقه، بررسی شعر در روزگار جنگ، صرفاً واکاوی مجموعهای از سرودهها با موضوع جنگ و شهادت نیست؛ بلکه تلاشی برای شناخت روح جمعی جامعه، بازخوانی ارزشها و باورهای مشترک و دریافت چگونگی تأثیر حوادث تاریخی بر زبان، مضمون، عاطفه و جهانبینی شاعران است. به بیان دیگر، شعر هر دوره را باید در پیوند با زمانهای که در آن متولد شده است شناخت؛ چراکه گاه در لابهلای سطرها و تصویرهای شاعرانه، میتوان صادقانهتر و عمیقتر از بسیاری گزارشهای رسمی، نبض عاطفی و فرهنگی یک ملت را به تماشا نشست.
در روزهای این جنگ، شاهد نوعی تحول و نوزایی امیدبخش در شعر آیینی بودیم؛ تحولی که میتوان آن را عبور تدریجی از محدودههای مألوف مرثیهسرایی و سوگسرودههای آیینی به گسترهای وسیعتر از حماسه، مقاومت، امید و حماسهآفرینی دانست. البته این سخن به معنای کمرنگ شدن جایگاه سوگ و مرثیه در شعر آیینی نیست؛ بلکه سخن از گسترش افقهای معنایی این گونه ادبی و آشکار شدن ظرفیتهای تازه آن در رویارویی با مسائل روز جامعه است.
پیوند دوباره شعر آیینی با هویت ملی و میهنی
یکی از رسالتهای مهم شعر آیینی در روزگار معاصر، تحکیم و تعمیق پیوند مبارک اسلامیت و ملیت و بازنمایی همافزایی هویت دینی و هویت ملی ایرانیان است. ایران، سرزمینی است که در آن، ریشههای کهن فرهنگ و تمدن ایرانی با آموزههای بلند اسلام و معارف اهلبیت(ع) درهم تنیده و هویتی پربار و برخوردار از پشتوانههای تاریخی، فرهنگی و اعتقادی پدید آورده است. از این منظر، شعر آیینی نباید میان دلبستگی به میهن و وفاداری به آرمانهای دینی دوگانگی و تقابل ایجاد کند؛ بلکه باید با بازخوانی مشترکات این دو ساحت هویتی، به تقویت همبستگی ملی و انسجام اجتماعی یاری رساند.
پاسداشت سرزمین، تکریم قهرمانان ملی، بزرگداشت مفاخر فرهنگی و یادآوری حماسههای تاریخی، در کنار ترویج فرهنگ عاشورا، عدالتخواهی، آزادگی و مقاومت، میتواند بستری برای شکلگیری روایتی یکپارچه از هویت ایرانی ـ اسلامی فراهم آورد؛ هویتی که در آن، عشق به ایران و دلبستگی به اسلام، دو جلوه از یک تعلق عمیق و ریشهدارند. بیتردید، شعر آیینیِ برخوردار از چنین نگرشی، میتواند در روزگار تهدیدها و تهاجمهای فرهنگی و نظامی، به تقویت همدلی ملی، پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی کشور و تحکیم سرمایههای معنوی و فرهنگی جامعه کمک کند.
یکی از جلوههای درخور تأمل در شعر این روزها، پیوند و همافزایی شعر آیینی با شعر ملی و میهنی بود. گویی در هنگامه تجاوز دشمن، مرزهای قراردادی میان این دو قلمرو ادبی رنگ باخت و شاعر ایرانی دریافت که دفاع از سرزمین، پاسداری از هویت دینی، ملی و تاریخی و صیانت از کرامت و استقلال یک ملت، مفاهیمی بیگانه با یکدیگر نیستند. در این میان، مفاهیم عاشورایی، فرهنگ ایثار و شهادت و آموزههای حماسی مکتب اهلبیت(ع)، در کنار نمادهای ملی و اسطورهای ایران، به سرچشمههایی الهامبخش برای آفرینش آثار ادبی تبدیل شدند. این همنشینی مبارک نشان داد که شعر آیینی میتواند در عین وفاداری به ریشههای اعتقادی خود، با مسائل سرنوشتساز ملی و اجتماعی نیز پیوندی عمیق برقرار کند.
ملت ایران در حافظه تاریخی و فرهنگی خود، همواره با اسطورههای آزادگی، پهلوانی و ستمستیزی زیسته است؛ از رستم دستان که نماد قدرت و پهلوانی است و سیاوش که اسطوره پاکی و مظلومیت، تا آرش کمانگیر که جان خویش را در راه سربلندی میهن بر سر تیر نهاد و کاوه آهنگر که پرچم دادخواهی را در برابر بیداد ضحاک برافراشت. در کنار این قهرمانان اساطیری، تاریخ دینی و حماسی ما نیز نامآورانی چون حضرت علی(ع)، ابوالفضلالعباس(ع)، مالک اشتر و حُرّ بن یزید ریاحی را در حافظه جمعی ایرانیان به یادگار نهاده است؛ قهرمانانی که هر یک نماد جلوهای از عدالت، شجاعت، وفاداری، بصیرت و آزادگیاند. گویی این اشتیاق دیرپا به ظهور قهرمانان عدالتخواه و ستمستیز، در جان و زبان مولانا نیز چنین طنینانداز شده است:جانم ملول گشت ز فرعون و ظلم او شیر خدا و رستم دستانم آرزوست
این بیت، فراتر از یک آرزوی شاعرانه، بیانگر خستگی جان انسان از تکرار فرعونهای تاریخ و اشتیاق همیشگی او به ظهور قهرمانانی است که در هیات شیر خدا و رستم دستان، پرچم حقطلبی و دادگری را برافرازند. این همان سرمایه اسطورهای، تاریخی و اعتقادی است که میتواند در روزگار معاصر، به سرچشمه الهام شعر حماسی و آیینی ما تبدیل شود.از این منظر، دفاع از میهن و مقاومت در برابر تجاوز، صرفاً موضوعاتی برای سرودن چند شعر مناسبتی نبودند؛ بلکه به بخشی از جهانبینی شاعرانه شاعران این روزگار تبدیل شدند. به بیان دیگر، شاعر در این تجربه دریافت که گاهی دفاع از یک وجب خاک وطن، خود جلوهای از پاسداری از ایمان، شرافت و هویت تاریخی یک ملت است.
احیای فرهنگ باشکوه «پرچمداری»
در همین چارچوب، جنگ تحمیلی دوم فرصتی برای احیای یکی از کهنترین و ریشهدارترین مؤلفههای فرهنگ حماسی ایرانیان، یعنی فرهنگ «پرچمداری» بود؛ فرهنگی که در آن، پرچم صرفاً نشانی از یک سرزمین یا نمادی بر فراز یک میدان نبرد نیست، بلکه تجسمی از هویت، استقلال، آرمان، ایمان و ایستادگی یک ملت است. حضور پرشور مردم در صحنههای مقاومت و برافراشته ماندن پرچم ایران در دست مردان و زنان این سرزمین، بار دیگر نشان داد که پرچمداری در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، فراتر از یک کنش نمادین، نوعی تعهد تاریخی و مسئولیت جمعی است. در این میان، شعر آیینی و حماسی میتواند با بازآفرینی این فرهنگ و پیوند زدن آن با مفاهیمی چون پرچم عاشورا، پرچم عدالت و پرچم استقلال و سربلندی ایران، به انتقال این میراث گرانسنگ به نسلهای آینده یاری رساند. چه آنکه ملتی که فرهنگ پرچمداری را زنده نگه میدارد، در حقیقت از حافظه تاریخی، هویت و آرمانهای خود پاسداری میکند.
شعر، از محافل ادبی تا اجتماعات مردمی
از دیگر جلوههای قابل توجه این دوره، حضور پررنگ شاعران در تجمعات شبانه و اجتماعات مردمی بود. شاعرانی که تا پیش از این، بیشتر در خلوت خویش و در فضای آرام محافل ادبی به آفرینش شعر میپرداختند، این بار در کنار مردم ایستادند و شعر خود را به متن زندگی اجتماعی آوردند.این حضور، صرفاً به معنای قرائت چند سروده حماسی در جمع مردم نبود؛ بلکه نشانهای از بازتعریف نسبت شاعر با جامعه و مسئولیت اجتماعی او در روزگار بحران به شمار میرفت.
شاعر در این شبها، نه تماشاگر صحنه، بلکه بخشی از متن حماسه بود؛ صدایی در میان صداهای مردم که میکوشید با کلمات خود به عواطف جمعی جهت ببخشد، امید را زنده نگه دارد و در برابر هراس و یأس، سدی از ایمان و اراده بنا کند. در چنین موقعیتی، شعر از صفحات کتابها و حاشیه محافل ادبی فاصله گرفت و به میدان و خیابان آمد؛ به زبانی برای همدلی، همبستگی و بازتاب روح مقاومت مردمی تبدیل شد که شبهای دشوار جنگ را با امید و ایستادگی سپری میکردند. برای درک بهتر ابعاد این تحول، کافی است به گستره حضور شاعران در اجتماعات شبانه مردم توجه کنیم.
حضور حماسی و امیدبخش صدها شاعر در میدانها و اجتماعات مردمی و برگزاری هزاران نوبت شعرخوانی در شهرهای کوچک و بزرگ ایران از جمله تهران و قم. همچنین استمرار حضور برخی شاعران در اجتماعات شبانه طی ماههای متوالی، نشان میدهد که این حرکت، صرفاً واکنشی مقطعی و مناسبتی نبوده است.در تهران بزرگ نیز حضور پر نشاط شاعران انقلاب در برنامههای شعرخوانی در میدانها، از جمله میدان انقلاب و ولی عصر(عج)، جلوهای از پیوند دوباره شعر با متن زندگی اجتماعی مردم بود. این تجربه را باید از منظر جامعهشناسی ادبیات نیز شایسته تأمل دانست؛ تجربهای که در آن، شاعر از جایگاه ناظر و روایتگر حوادث فاصله میگیرد و خود به بخشی از متن حادثه و تجربه جمعی جامعه تبدیل میشود.
صعود به قاف "سوگ حماسی"
در هنگامه جنگ تحمیلی دوم، آنگاه که آسمان از آتش و زمین از خون لالهگون شد، سوگ جامه حماسه پوشید و ملت، استوارتر از کوه، در برابر طوفان ایستاد. از میان خاکسترها، پرچم عزت برافراشته شد و خون شهیدان، حماسهای جاودان بر بلندای تاریخ رقم زد، صعودی به قاف افتخار و سرافرازی. تغییر در لحن و لهجه شعر، یکی از نخستین نشانههای این تحول بود. اگر در بخش قابل توجهی از شعر آیینی سالهای گذشته، زبان عاطفی و مرثیهمحور غلبه داشت، در سرودههای مرتبط با جنگ تحمیلی دوم، شاهد پررنگتر شدن لحن حماسی، شورآفرین و امیدبخش بودیم.
شاعر این بار تنها به روایت داغ و اندوه شهادت بسنده نمیکرد؛ بلکه میکوشید از دل سوگ، حماسه بیافریند و از روایت فقدان، به تبیین معنای ایستادگی و ادامه راه شهیدان برسد. در این میان، مفاهیمی چون عزت، غیرت، استقلال، مقاومت، فداکاری، دشمنشناسی، وطندوستی و پیروزی، جایگاه برجستهتری در منظومه واژگانی و تصویری شعر پیدا کردند. زبان شعر نیز متناسب با این دگرگونی، صلابت و استواری بیشتری یافت و در بسیاری از سرودهها، لحن خطابی و برانگیزاننده جای خود را در کنار زبان تغزلی و عاطفی باز کرد. البته نباید از نظر دور داشت که حماسی شدن شعر، صرفاً با استفاده از واژگان پرطنین و شعارهای شورانگیز تحقق نمییابد. شعر حماسی اصیل، شعری است که در کنار برانگیختن عواطف، از پشتوانه معرفتی، اندیشه روشن و تصویرپردازی هنرمندانه نیز برخوردار باشد.
شعر؛ زبان مقاومت و بشارت پیروزی
یکی دیگر از ویژگیهای قابل تأمل شعر این دوره، نقش امیدآفرین و بشارتدهنده آن بود. در روزگاری که سایه جنگ و اضطراب بر زندگی مردم سنگینی میکرد، شاعران کوشیدند با تکیه بر سرمایههای اعتقادی و فرهنگی جامعه، از تسلیم شدن در برابر هراس و ناامیدی جلوگیری کنند. در این سرودهها، مقاومت نه صرفاً یک واکنش دفاعی در برابر تجاوز، بلکه انتخابی آگاهانه و برخاسته از باور به کرامت انسانی، استقلال و حق تعیین سرنوشت یک ملت معرفی میشد. شاعران با الهام از آموزههای قرآنی و فرهنگ عاشورا، بر این حقیقت تأکید میکردند که شب، هرقدر طولانی باشد، سرانجام در برابر سپیدهدم شکست خواهد خورد و هیچ قدرتی نمیتواند اراده ملتی را که به حقانیت راه خود باور دارد، برای همیشه در هم بشکند.
در این میان، اشاره به امدادهای غیبی و نصرت الهی نیز از مضامین قابل توجه برخی سرودهها بود. در جهانبینی دینی، پیروزی تنها حاصل محاسبات مادی و توان نظامی نیست؛ ایمان، توکل، اخلاص، همدلی و استقامت نیز در معادلات سرنوشتساز زندگی فردی و اجتماعی جایگاهی تعیینکننده دارند. البته باور به امدادهای غیبی هرگز به معنای نادیدهگرفتن نقش اراده انسانی، تدبیر، دانش، آمادگی و تلاش مجاهدان نیست؛ بلکه سخن از پیوند میان کوشش مسئولانه انسان و امید به یاری پروردگار است. شاعری که از نصرت الهی سخن میگوید، در حقیقت میکوشد افق نگاه مخاطب را از محاسبات محدود و ظاهری فراتر ببرد و او را به سرچشمهای از امید و اطمینان متصل کند.
شعرخوانی در بدرقه رهبر شهید در«آخرین دیدار»
از دیگر مضامین برجسته شعر این روزگار، تأکید بر ادامه راه رهبر شهید و پاسداری از آرمانها و ارزشهایی بود که عمر خویش را در مسیر آن سپری کرد.یکی از جلوههای درخشان پیوند شعر و حماسه در روزگار معاصر، برگزاری ۴۸ ساعت شعرخوانی پیوسته شاعران انقلاب اسلامی در رویداد «آخرین دیدار» در مصلای بزرگ تهران در بدرقه رهبر شهید بود؛ رویدادی که در آن، شاعران با زبان شعر و آوازی برآمده از سوگ و حماسه، ارادت و وفاداری خود را به پیشگاه آن رهبر شهید ابراز کردند.
این گردهمایی کمنظیر را نباید صرفاً مجالی برای مرثیهسرایی و بازتاب اندوه فقدان دانست؛ بلکه باید آن را جلوهای از رسالت اجتماعی و تاریخی شعر و شاعری در لحظات سرنوشتساز یک ملت به شمار آورد. در آن ۴۸ ساعت، شعر از خلوت دفترها و حریم محافل ادبی فراتر رفت و به زبان مشترک سوگ، همدلی، بصیرت و مقاومت بدل شد؛ گویی شاعران انقلاب، با واژههای خود، در برابر طوفان حوادث ایستادند تا نشان دهند که شعر اصیل، در بزنگاههای تاریخی، نه تماشاگر خاموش رویدادها، بلکه راوی بیدار زمانه و پاسدار حافظه تاریخی یک ملت است. در چنین شرایطی، شعر میتواند به رسانهای برای بازخوانی میراث فکری و فرهنگی یک شخصیت تاریخی تبدیل شود؛ میراثی که نباید در محدوده سوگ و خاطره باقی بماند، بلکه باید در عرصه عمل اجتماعی، حفظ وحدت، تقویت روحیه مقاومت و پاسداری از استقلال و عزت ملی استمرار پیدا کند.
از این منظر، تکریم رهبر شهید تنها در سرودن مرثیه و بیان اندوه فقدان او خلاصه نمیشود. مهمتر از آن، شناخت آرمانها و ارزشهایی است که او بر آنها تأکید داشت و تلاش برای استمرار آنها در زندگی فردی و اجتماعی جامعه. شعر اصیل، هنگامی میتواند ادای دینی شایسته به شهیدان و رهبران شهید باشد که از سطح ستایش و سوگ عبور کند و به تبیین اندیشه، آرمان و راه آنان برسد.
وفاق ملی؛ ضرورتی فراتر از روزگار جنگ
در کنار مضامین حماسی و مقاومتمحور، توجه به ضرورت وفاق ملی و وحدت اجتماعی نیز از مسئولیتهای مهم شعر در این مقطع تاریخی است. بیتردید، یکی از سرمایههای بزرگ هر ملت در مواجهه با تهدیدهای بیرونی، انسجام و همبستگی ملی است. جنگ، روزگار به رخ کشیدن اختلافها و برجسته کردن فاصلهها نیست؛ بلکه هنگامه شناخت قدر مشترکات و یافتن زبان مشترکی برای دفاع از سرزمین و منافع ملی است.
در این میان، شاعران به دلیل برخورداری از سرمایه عاطفی و نفوذ کلام، میتوانند نقشی مؤثر در تقویت همدلی اجتماعی ایفا کنند. شعر باید بتواند فراتر از تفاوت سلیقهها، گرایشها و دیدگاهها، بر نقاط اشتراک مردم انگشت بگذارد و به جای دامن زدن به فاصلهها، پلی برای پیوند دلها و اندیشهها بسازد. وحدت ملی، به معنای یکساناندیشی و نادیده گرفتن تفاوتها نیست؛ بلکه به معنای به رسمیت شناختن تکثر در کنار پایبندی به منافع و مصالح مشترک ملی است. از این رو، انتظار میرود شعر این روزگار، در کنار پاسداشت روحیه مقاومت، پرچمدار اخلاق گفتوگو، مدارا و همبستگی نیز باشد.
شهیدان؛ چراغهای روشن حافظه تاریخی ملت
چراغ بزم شهیدان عشق روشن باد
که صبح صادق ما را طلایه دار شدند.
در پایان، نمیتوان از شعر آیینی و حماسی جنگ تحمیلی دوم سخن گفت و از ضرورت تکریم و تعظیم شهدای این جنگ غفلت کرد. شهادت، اگرچه در فرهنگ دینی ما منزلتی بلند و آسمانی دارد، اما هرگز نباید به بهانهای برای فراموش کردن مظلومیت قربانیان و مسئولیت بازماندگان تبدیل شود. شعر، در این میان، رسالتی دوگانه دارد: هم باید شکوه و عظمت ایثار شهیدان را روایت کند و هم نگذارد نام و یاد آنان در غبار فراموشی زمان گم شود.در میان سوژههای انسانی و عاطفی جنگ تحمیلی دوم، مظلومیت ۱۶۸ دانشآموز شهید مدرسه شجره طیبه میناب، جایگاهی ویژه دارد. کودکانی که میتوانستند در کلاسهای درس، رؤیاهای کوچک و بزرگ خود را بر صفحه آینده بنویسند، اما تهاجم دشمن، دفتر زندگیشان را با خون بست و نامشان را در حافظه تاریخی این سرزمین ماندگار کرد.
میناب؛ زخمی ماندگار بر پیکر شعر انقلاب
فاجعه میناب، تنها موضوعی برای سرودن چند مرثیه و سوگسروده نیست؛ بلکه روایتی تلخ از پرپر شدن رؤیاهای کودکانه و خاموش شدن چراغهایی است که میتوانستند فردای این سرزمین را روشن کنند. برگزاری برنامههای ادبی برای گرامیداشت این دانشآموزان و شعرخوانی شاعران در رثای آنان، نشانهای از ورود این واقعه به قلمرو حافظه ادبی جامعه است. انتظار میرود شاعران، بهویژه شاعران آیینی و شاعران حوزه کودک و نوجوان، با خلق آثاری ماندگار، مظلومیت این فرزندان ایران را به زبانی هنرمندانه روایت کنند؛ چراکه نام این کودکان نباید تنها در آمار و گزارشهای جنگ باقی بماند.
آنان هر یک جهانی از رؤیاهای ناتمام بودند و شعر میتواند راوی این جهانهای ناتمام باشد. این دانشآموزان شهید، تنها قربانیان یک حمله نظامی نیستند؛ آنان نماد مظلومیت نسلی هستند که حق طبیعیاش، زیستن در امنیت، آموختن، بالیدن و ساختن آینده بود. شعر باید بتواند این مظلومیت را به زبانی ماندگار در حافظه جمعی جامعه ثبت کند؛ زبانی که در آن، اندوه از دست دادن این فرزندان بیگناه، با مطالبه عدالت و پاسداشت حرمت انسان همراه باشد.
همچنین تکریم دانشمندان هستهای و سرداران شهیدی که در مسیر دفاع از استقلال، امنیت و اقتدار کشور جان خویش را فدا کردند، از دیگر رسالتهای شعر این روزگار است. این شهیدان، هر یک به شیوهای در ساختن سرمایههای علمی، دفاعی و ملی کشور سهم داشتند و یادآوری نام و راه آنان، بخشی از مسئولیت فرهنگی و تاریخی شاعران به شمار میرود.
سخن پایانی
جان کلام آنکه، شعر آیینی در جنگ تحمیلی دوم، همگام با مطالبات جمعی و متناسب با مقتضیات و تحولات اجتماعی، پوستاندازی کرد و به افقهای تازهای از بلوغ، بالندگی و پویایی دست یافت. آنچه از بررسی کارنامه شعر در روزگار جنگ تحمیلی دوم میتوان دریافت، ظهور افقهای تازهای در شعر آیینی معاصر است؛ افقهایی که در آنها مرثیه و حماسه، ایمان و وطندوستی، سوگ و امید، شهادت و مقاومت، در پیوندی معنادار قرار گرفتهاند.
این تحول را باید به فال نیک گرفت، اما نباید اجازه داد که با پایان روزهای جنگ، این تجربه ارزشمند نیز به خاطرهای گذرا تبدیل شود. رسالت شعر آیینی، محدود به مناسبتها و حوادث نیست. شعر آیینی باید بتواند از دل هر حادثه تاریخی، به کشف حقیقتی ماندگار برسد و آن حقیقت را در قالب زبانی هنرمندانه و تأثیرگذار به نسلهای آینده منتقل کند. امروز انتظار میرود شاعران، با حفظ شور و عاطفه حماسی روزهای مقاومت، این تجربه را به سرمایهای پایدار برای شعر معاصر تبدیل کنند؛ شعری که هم ریشه در فرهنگ عاشورا داشته باشد، هم از هویت ملی و تاریخی ایران پاسداری کند، هم روایتگر مظلومیت شهیدان باشد و هم چراغ امید و ایستادگی را در دل جامعه روشن نگه دارد.
بدون هیچ تردیدی، یکی از مهمترین دستاوردهای فرهنگی جنگ تحمیلی دوم، یادآوری این حقیقت بود که شعر، حتی در دشوارترین روزهای تاریخ، از رسالت روشنگری، امیدآفرینی و هویتبخشی خود غافل نمیماند. شعر در چنین روزهایی، دیگر صرفاً هنر بازی با کلمات و تصویرها نیست؛ صدای وجدان بیدار یک ملت است؛ ملتی که میخواهد در برابر تجاوز بایستد، بر زخمهای خود مرهم بگذارد، یاد شهیدانش را گرامی بدارد و با ایمان به فردایی روشن، راه عزت و سربلندی را ادامه دهد و این همان نقطهای است که شعر آیینی از خلوت شاعرانه به متن تاریخ گام مینهد و به سندی گویا از حقانیت ملت مقاوم ایران در برابر تجاوز دشمنان این آبوخاک و بشارتی بر پیروزی نهایی بدل میشود؛ چنانکه خداوند در سوره صف، آیه ۱۳ میفرماید «نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ»؛ و مؤمنان را به فتحی نزدیک بشارت ده.
شاعر و منتقد ادبی
