محمد عارف معزی
خبرآنلاین
الگوهای آشنایی و انتخاب همسر در جامعه ایران طی دهه‌های اخیر دستخوش تغییرات قابل‌توجهی شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که ازدواج از الگوی کاملاً خانواده‌محور فاصله گرفته و انتخاب فردی، شناخت پیش از ازدواج و آشنایی از طریق دانشگاه، محیط کار و شبکه‌های اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. افزایش تحصیلات و اشتغال زنان، گسترش شهرنشینی، تغییر ارزش‌های فرهنگی و تحولات اقتصادی از جمله عوامل مؤثر بر این دگرگونی بوده‌اند.
این تغییرات ضمن تقویت استقلال فردی و کاهش ازدواج‌های تحمیلی، چالش‌هایی مانند کاهش نقش حمایتی خانواده، شناخت سطحی و شکل‌گیری انتظارات غیرواقع‌بینانه را نیز به همراه داشته‌اند. از سوی دیگر، از منظر جامعه‌شناسی دینی، ارزش‌هایی مانند تعهد، وفاداری، مسئولیت‌پذیری و حمایت خانواده همچنان اهمیت دارند، اما برخی جنبه‌های محدودکننده الگوهای سنتی نیازمند بازنگری هستند. در این میان، احترام به حق انتخاب جوانان، آموزش مهارت‌های زندگی و تقویت شناخت پیش از ازدواج می‌تواند به شکل‌گیری روابط سالم و پایدار کمک کند.
در همین راستا، دکتر حسین روزبهانی دکترای روانشناسی بالینی و استاد دانشگاه در گفتگو با پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، به بررسی این موارد پرداخته است.
در ادامه مشروح گفتگوی دکتر روزبهانی با مبلغ را می‌خوانید؛
*در دهه‌های اخیر، الگوهای آشنایی و انتخاب همسر در جامعه ایران چه تغییراتی کرده‌اند؟ چه عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در گذار از الگوهای سنتی به روش‌های جدید نقش داشته‌اند؟
می‌توان گفت جامعه ایران از الگوی کاملاً خانواده‌محور سنتی فاصله گرفته و به سمت الگویی ترکیبی حرکت کرده است؛ الگویی که در آن انتخاب فردی در کنار مشارکت خانواده معنا پیدا می‌کند.در دهه اخیر، الگوهای آشنایی و انتخاب همسر با تحولات و تغییرات قابل‌توجهی مواجه شده‌اند. در الگوهای سنتی ازدواج، آشنایی عمدتاً در چارچوب خانواده، از طریق اطرافیان و خویشاوندان یا در شبکه‌های محلی شکل می‌گرفت؛ به این معنا که افراد در محیط زندگی و محله خود یکدیگر را می‌شناختند. اما به‌تدریج و در پی تغییر شرایط اجتماعی، این الگو دستخوش تحول شد.
در جامعه معاصر، ازدواج بیش از گذشته به سمت انتخاب فردی، شناخت پیش از ازدواج و توجه به سازگاری عاطفی و شخصیتی طرفین حرکت کرده است. این روند به‌تدریج از الگوی سنتی فاصله گرفته است؛ الگویی که در آن معیارهایی مانند وضعیت اقتصادی طرفین، اعتقادات دینی، تناسب خانوادگی و معرفی افراد از سوی خانواده و اطرافیان نقش تعیین‌کننده‌ای داشتند.
یکی از مهم‌ترین عواملی که به این تغییرات منجر شده، افزایش حضور زنان و مردان در دانشگاه‌هاست. این مسئله فرصت آشنایی بیشتر افراد با یکدیگر را در محیط‌های دانشگاهی فراهم کرده است. از سوی دیگر، گسترش شهرنشینی و فاصله‌گرفتن افراد از اجتماعات سنتی نیز موجب شده است نقش خانواده در معرفی افراد به یکدیگر و نظارت بر فرایند آشنایی، نسبت به گذشته کم‌رنگ‌تر شود.
عامل دیگر، تغییر جایگاه زنان در جامعه است. افزایش سطح تحصیلات زنان، حضور گسترده‌تر آنان در عرصه‌های اجتماعی و دستیابی به استقلال اقتصادی از طریق اشتغال، موجب تقویت قدرت انتخاب و مشارکت آن‌ها در تصمیم‌گیری درباره ازدواج شده است. همچنین افزایش هزینه‌های زندگی، مسکن و ازدواج، به‌تدریج نگرش افراد را نسبت به معیارهای انتخاب همسر و حتی زمان ازدواج تغییر داده است.
از سوی دیگر، گسترش شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی، به‌ویژه در حدود ۱۵ سال اخیر، امکان آشنایی افراد با یکدیگر را فراتر از محیط‌های کاری و محل زندگی فراهم کرده است. امروزه ازدواج‌های متعددی نیز از طریق همین فضاها شکل می‌گیرد.
در کنار این عوامل، ارزش‌های فرهنگی نیز به‌تدریج تغییر کرده‌اند و مفاهیمی مانند عشق، رضایت شخصی و سازگاری عاطفی و شخصیتی، جایگاه مهم‌تری در معیارهای افراد برای انتخاب همسر آینده پیدا کرده‌اند.
به‌طور کلی، می‌توان گفت جامعه ایران از الگوی کاملاً خانواده‌محور سنتی فاصله گرفته و به سمت الگویی ترکیبی حرکت کرده است؛ الگویی که در آن انتخاب فردی در کنار مشارکت خانواده معنا پیدا می‌کند. البته باید توجه داشت که این تحولات در گروه‌های اجتماعی و مناطق مختلف ایران به یک شکل اتفاق نیفتاده است. تفاوت‌های فرهنگی، جغرافیایی و طبقاتی موجب شده‌اند الگوهای آشنایی و انتخاب همسر در شهرها و طبقات اجتماعی مختلف، همچنان تفاوت‌هایی با یکدیگر داشته باشند.
*در الگوی سنتی، خانواده‌ها نقش پررنگی در معرفی و انتخاب همسر داشتند؛ اما امروز آشنایی‌های فردی، محیط‌های دانشگاهی، محل کار و شبکه‌های اجتماعی گسترش یافته‌اند. این تغییر چه تأثیری بر استقلال افراد و نقش خانواده در ازدواج گذاشته است؟
زمانی می‌توان گفت تحول در الگوهای ازدواج به‌درستی اتفاق افتاده است که استقلال فردی افراد در کنار حمایت عاطفی و مشورتی خانواده حفظ شود.در پاسخ به سؤال دوم باید گفت که در الگوهای سنتی، خانواده نه‌تنها افراد را برای ازدواج به یکدیگر معرفی می‌کرد، بلکه در تصمیم‌گیری، ارزیابی طرف مقابل و حتی تعیین همسر آینده فرد نیز نقش بسیار مهمی داشت. این الگو از یک جهت مزیت‌هایی داشت؛ چراکه حضور خانواده می‌توانست حمایت اجتماعی و اطمینان خاطر بیشتری برای افراد فراهم کند. بااین‌حال، در چنین شرایطی استقلال فردی افراد تا حد زیادی محدود می‌شد.
در الگوهای جدید و متناسب با شرایط عصر حاضر، افراد فرصت بیشتری دارند تا شناخت مستقیم‌تری از یکدیگر به دست آورند و سازگاری‌های عاطفی، فکری و شخصیتی طرف مقابل را ارزیابی کنند. این الگوی جدید پیامدهای مثبتی نیز به همراه دارد. نخستین پیامد، افزایش استقلال فردی است؛ به این معنا که افراد می‌توانند براساس نیازها، ارزش‌ها و انتظارات شخصی خود درباره ازدواج تصمیم بگیرند. این مسئله به‌ویژه برای زنان اهمیت دارد؛ زیرا امکان انتخاب آگاهانه‌تر و مشارکت بیشتر آن‌ها در تصمیم‌گیری درباره ازدواج را فراهم می‌کند.
از سوی دیگر، شناخت پیش از ازدواج نیز می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. هنگامی که افراد در محیط‌هایی مانند دانشگاه، محل کار یا حتی فضای مجازی با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند، فرصت بیشتری برای شناخت نگرش‌ها، علایق و ویژگی‌های شخصیتی طرف مقابل خواهند داشت.
نکته مهم دیگر این است که در الگوهای مدرن و جدید، ازدواج‌های مبتنی بر اجبار و تحمیل کاهش پیدا می‌کنند و فرایند انتخاب همسر بیش از گذشته به سمت رضایت و انتخاب شخصی افراد پیش می‌رود. این مسئله می‌تواند احساس مسئولیت افراد را در قبال انتخاب همسر و زندگی مشترک افزایش دهد.
بااین‌حال، در کنار پیامدهای مثبت این تحولات، باید به برخی چالش‌ها و پیامدهای منفی آن‌ها نیز توجه کرد. افزایش استقلال فردی ممکن است به کاهش حمایت خانواده یا شکل‌گیری تعارض میان انتخاب فرد و انتظارات خانواده منجر شود. همچنین، گاهی افراد، چه دختر و چه پسر، به دلیل محدودبودن تجربه‌های زندگی، غلبه هیجان‌های اولیه یا شناخت ناکافی از طرف مقابل، تصمیم‌هایی می‌گیرند که با واقعیت‌های زندگی مشترک سازگاری ندارد و فاصله زیادی با شرایط واقعی آن دارد.
بنابراین، زمانی می‌توان گفت تحول در الگوهای ازدواج به‌درستی اتفاق افتاده است که استقلال فردی افراد در کنار حمایت عاطفی و مشورتی خانواده حفظ شود. خانواده به‌جای آنکه تصمیم‌گیرنده اصلی درباره ازدواج فرزندان باشد، باید نقش یک مشاور و حامی را ایفا کند؛ نقشی که هم راهنمایی‌کننده است و هم زمینه حمایت و پشتیبانی را فراهم می‌کند.
*آیا آشنایی‌های مدرن و مجازی به شناخت عمیق‌تر و انتخاب آگاهانه‌تر همسر کمک می‌کنند یا ممکن است به سطحی‌شدن روابط و شکل‌گیری انتظارات غیرواقع‌بینانه منجر شوند؟
آشنایی‌های مدرن به‌خودی‌خود تضمین‌کننده ازدواج موفق هستند یا الزاماً به روابط سطحی منجر می‌شوند. آنچه اهمیت دارد، کیفیت فرایند شناخت است، نه صرفاً شیوه یا مدت آشنایی.در پاسخ به این پرسش نمی‌توان پاسخ مطلق و قطعی ارائه کرد. آشنایی‌های جدید و مجازی هم می‌توانند فرصت شناخت بیشتر را فراهم کنند و هم ممکن است زمینه‌ساز روابط سطحی و ایجاد انتظارات غیرواقع‌بینانه در افراد شوند.
آشنایی در محیط‌هایی مانند دانشگاه، محل کار و فضای مجازی می‌تواند فرصت گفت‌وگو درباره موضوعات مختلف را افزایش دهد. افراد می‌توانند پیش از ازدواج درباره نگرش‌های دینی، دیدگاه‌ها، اهداف و برنامه‌های آینده، سبک زندگی، اهداف شغلی، مسائل اقتصادی و حتی انتظارات خود از زندگی مشترک با یکدیگر صحبت کنند. این گفت‌وگوها می‌توانند در شناخت بهتر طرف مقابل بسیار کمک‌کننده باشند. افزون بر این، فضای مجازی امکان آشنایی با افرادی را فراهم می‌کند که شاید در محدوده جغرافیایی و محیط اجتماعی پیرامون خود امکان دسترسی به آن‌ها وجود نداشته باشد.
بااین‌حال، آشنایی‌های مجازی چالش‌هایی نیز به همراه دارند. افراد در فضای مجازی ممکن است تصویری گزینش‌شده از خود ارائه دهند و تلاش کنند ویژگی‌های مطلوبشان را برجسته کنند. این مسئله می‌تواند انتظارات غیرواقع‌بینانه‌ای در طرف مقابل ایجاد کند؛ به‌گونه‌ای که فرد روابط واقعی خود را با تصاویر آرمانی و نمایش‌های موجود در شبکه‌های اجتماعی مقایسه کند و در نتیجه، انتظاراتش از همسر و زندگی مشترک از واقعیت فاصله بگیرد.
چالش دیگر، غلبه جذابیت ظاهری، احساس صمیمیت سریع و هیجانات عاطفی بر فرایند شناخت است. در چنین شرایطی، ممکن است افراد به‌جای تلاش برای شناخت عمیق‌تر افکار، نگرش‌ها و رفتارهای طرف مقابل، بیشتر تحت تأثیر جذابیت‌های اولیه قرار بگیرند. همچنین، در آشنایی‌های مجازی، احراز صحت اطلاعات و شناخت دقیق محیط زندگی و روابط اجتماعی طرف مقابل با دیگران، لزوماً به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
بنابراین، در مجموع نمی‌توان گفت آشنایی‌های مدرن به‌خودی‌خود تضمین‌کننده ازدواج موفق هستند یا الزاماً به روابط سطحی منجر می‌شوند. آنچه اهمیت دارد، کیفیت فرایند شناخت است، نه صرفاً شیوه یا مدت آشنایی. در این مسیر، بهتر است دوره شناخت به‌اندازه کافی طولانی باشد و در کنار آشنایی مستقیم طرفین، شناخت خانواده‌ها از یکدیگر و رفت‌وآمدهای خانوادگی نیز شکل بگیرد. به نظر می‌رسد دوره‌ای حدود شش تا ۱۲ ماه برای این فرایند می‌تواند در نظر گرفته شود. همچنین، صداقت متقابل، برخورداری از مهارت‌های گفت‌وگو، بهره‌گیری از مشاوره پیش از ازدواج و بررسی تناسب ارزشی میان دو طرف، از جمله عواملی هستند که می‌توانند به شناخت دقیق‌تر و شکل‌گیری یک ازدواج موفق کمک کنند.
ازدواج سنتی زیر ذره‌بین؛ امتیازی که می‌تواند به آسیب تبدیل شود/ روزبهانی: مداخله بیش از اندازه خانواده ممکن است به اجبار در انتخاب همسر منجر شود
*از منظر جامعه‌شناسی دینی، کدام بخش از الگوهای سنتی همسرگزینی همچنان قابل دفاع و کدام بخش نیازمند بازنگری است؟ چگونه می‌توان میان حفظ ارزش‌های دینی و پذیرش شیوه‌های جدید آشنایی تعادل برقرار کرد؟
از منظر جامعه‌شناسی دین، ازدواج صرفاً یک قرارداد اجتماعی یا رابطه عاطفی نیست، بلکه نهادی فرهنگی و اخلاقی به شمار می‌رود که در جامعه ایران نیز معنا و جایگاه ویژه‌ای دارد. در این نهاد، مفاهیمی مانند تعهد، مسئولیت‌پذیری، پیوندهای خانوادگی و اخلاق نقش مهمی ایفا می‌کنند.
در الگوهای سنتی ازدواج، بخش‌هایی وجود دارد که همچنان قابل دفاع هستند و می‌توان از ظرفیت‌های آن‌ها بهره گرفت. نخستین مورد، نقش حمایتی خانواده است. خانواده می‌تواند در زمان بروز تعارض‌ها و مشکلات زندگی مشترک، حمایت عاطفی و اجتماعی لازم را فراهم کند. همچنین، تأکید بر صداقت، وفاداری، تعهد، مسئولیت‌پذیری و احترام متقابل از دیگر نقاط قوت این الگوهاست. همسویی طرفین در زمینه ارزش‌های دینی و اعتقادی و برخورداری از نگاهی مسئولانه به ازدواج، به‌گونه‌ای که افراد از تصمیم‌های عجولانه و شتاب‌زده پرهیز کنند، از دیگر ویژگی‌های مثبت الگوهای سنتی به شمار می‌رود.
بااین‌حال، برخی جنبه‌های این الگوها نیز نیازمند بازنگری هستند. یکی از این موارد، محدودکردن اختیار فرد در انتخاب همسر است که ممکن است به نادیده‌گرفتن رضایت شخصی او منجر شود. گاهی خانواده‌ها در انتخاب همسر فرزندان خود بیش از اندازه مداخله می‌کنند و حتی ممکن است نوعی اجبار در این زمینه شکل بگیرد.
مسئله دیگر، تعیین انتظارات، مسئولیت‌ها و حقوق افراد صرفاً براساس جنسیت آن‌هاست. این رویکرد ممکن است به محدودشدن حقوق و آزادی‌های فردی منجر شود؛ برای مثال، این تصور شکل بگیرد که زنان نمی‌توانند برخی دیدگاه‌ها و اعتراض‌های خود را مطرح کنند یا در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داشته باشند. چنین نگاهی با شرایط اجتماعی جدید و اصل احترام متقابل سازگار نیست و نیازمند بازنگری است.
از دیگر کاستی‌های برخی الگوهای سنتی، توجه بیش از اندازه به ثروت، موقعیت خانوادگی، معیارهای ظاهری و پیامدهای اجتماعی ازدواج، به‌جای شناخت اخلاقی و شخصیتی افراد است. همچنین، در برخی موارد، اهمیت شناخت پیش از ازدواج و مشاوره تخصصی نادیده گرفته می‌شود؛ درحالی‌که این مسائل می‌توانند نقش مهمی در پیشگیری از مشکلات زندگی مشترک در آینده داشته باشند.
بنابراین، باید تلاش کنیم میان ارزش‌های دینی و اخلاقی و شیوه‌های جدید آشنایی و انتخاب همسر تعادل برقرار کنیم. حفظ اصولی مانند صداقت، رضایت، مسئولیت‌پذیری و تعهد، در کنار شناخت عمیق‌تر اخلاقی و شخصیتی طرفین، می‌تواند زمینه‌ساز انتخاب آگاهانه‌تر و شکل‌گیری زندگی مشترک موفق‌تری باشد. این دو رویکرد لزوماً در تقابل با یکدیگر نیستند و می‌توانند در کنار هم تأثیر مثبتی بر فرایند ازدواج داشته باشند.
جامعه ایران نه کاملاً از الگوهای سنتی فاصله گرفته و نه الگوهای مدرن را به‌طور کامل پذیرفته است
*با توجه به تغییر انتظارات نسل جدید از ازدواج، خانواده‌ها و نهادهای فرهنگی و دینی چگونه می‌توانند بدون تحمیل الگوهای گذشته، به شکل‌گیری روابط سالم و ازدواج‌های پایدار کمک کنند؟
هادهای دینی و فرهنگی به‌جای آنکه صرفاً بر ازدواج به‌عنوان یک تعهد، مسئولیت‌پذیری و مجموعه‌ای از حقوق و احترام متقابل تأکید کنند، باید موضوعاتی مانند شناخت فردی، رشد شخصی و اهمیت شناخت پیش از ازدواج را نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار دهند.در پاسخ به این پرسش باید گفت نسل جدید در مقایسه با نسل‌های گذشته، انتظارات متفاوتی از ازدواج دارد. جوانان امروز، ازدواج را علاوه بر تشکیل خانواده، فرصتی برای رشد فردی، دستیابی به آرامش روانی، تجربه صمیمیت و برابری میان طرفین، برخورداری از تفاهم و تحقق اهداف مشترک می‌دانند.
در چنین شرایطی، خانواده‌ها و نهادهای فرهنگی به‌جای تحمیل الگوهای گذشته، می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری روابط سالم و پایدار باشند. خانواده‌ها باید تلاش کنند به استقلال و حق انتخاب جوانان احترام بگذارند و تجربیات خود را در اختیار آن‌ها قرار دهند و نقش مشاور را ایفا کنند، بدون آنکه بخواهند دیدگاه‌ها و تصمیم‌های خود را تحمیل کنند. همچنین، تقویت مهارت گفت‌وگو میان والدین و جوانان، پذیرش تفاوت نسل‌ها در نگرش به ازدواج و توجه به حمایت عاطفی و اقتصادی از فرزندان، متناسب با توانایی خانواده، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد. خانواده‌ها همچنین باید از قضاوت‌های شتاب‌زده پرهیز کنند و صرفاً به این دلیل که جوانان خودشان فردی را برای ازدواج انتخاب کرده‌اند، در برابر انتخاب آن‌ها موضع منفی نگیرند.
نهادهای دینی نیز باید در شیوه‌های آموزشی و حمایتی خود بازنگری کنند. آموزش مهارت‌های زندگی، از جمله مدیریت خشم، مسئولیت‌پذیری، حل تعارض و گفت‌وگو، می‌تواند در این زمینه بسیار کمک‌کننده باشد. همچنین، مشاوره پیش از ازدواج می‌تواند شناخت عمیق‌تری از طرفین در اختیار یکدیگر قرار دهد و به آن‌ها کمک کند تا با ویژگی‌های شخصیتی، انتظارات و ارزش‌های یکدیگر بیشتر آشنا شوند. در کنار این موارد، آموزش سواد رسانه‌ای و آگاه‌سازی جوانان درباره آسیب‌ها و مخاطرات موجود در فضای مجازی نیز اهمیت دارد.
نهادهای دینی و فرهنگی به‌جای آنکه صرفاً بر ازدواج به‌عنوان یک تعهد، مسئولیت‌پذیری و مجموعه‌ای از حقوق و احترام متقابل تأکید کنند، باید موضوعاتی مانند شناخت فردی، رشد شخصی و اهمیت شناخت پیش از ازدواج را نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار دهند.
در مجموع، باید گفت جامعه ایران نه به‌طور کامل از الگوهای سنتی فاصله گرفته و نه الگوهای مدرن را به‌صورت کامل پذیرفته است؛ بلکه در مرحله گذار قرار دارد و ترکیبی از الگوهای سنتی و مدرن در آن وجود دارد. در چنین شرایطی، مسئله اصلی این نیست که سنت و مدرنیته در تقابل با یکدیگر قرار بگیرند، بلکه اهمیت دارد که چگونه می‌توان به انتخابی آگاهانه دست یافت و عناصر سازنده هر دو الگو را در کنار یکدیگر قرار داد. از یک‌سو، ارزش‌هایی مانند تعهد، حمایت خانواده، مسئولیت‌پذیری و اخلاق اهمیت دارند و از سوی دیگر، استقلال فردی، شناخت پیش از ازدواج و احترام به حقوق طرفین نیز باید مورد توجه قرار گیرند. بنابراین، لازم است هر دو دسته از این ارزش‌ها در نظر گرفته شوند تا جوانان بتوانند انتخاب صحیح‌تر و آگاهانه‌تری داشته باشند.