زنجان- در روزگارِ تنیده در عطر کتاب و اندیشه، عصر شعر «زنگان» و آیین تجلیل از پیشکسوتان ادبیات این دیار، هم‌زمان با یازدهمین نمایشگاه سراسری کتاب ناشران ایران در زنجان، محفلی از جنس مهر و واژه آفرید.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در زنجان، در آینه‌دارِ رویدادهای فرهنگی این خطه، عصر شعر «زنگان» بهانه‌ای شد تا در حاشیه یازدهمین نمایشگاه ناشران کشور، اهالی قلم، شعر و اندیشه گرد هم آیند و دم‌سردی روزمرگی را با گرمای نفس‌های شاعرانه درآمیزند. این برنامه به همت خانه کتاب و ادبیات ایران، دفتر ادبیات و زبان فارسی معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان تدارک دیده شده بود و مؤسسات فرهنگی نورالانوار و هنرنگار زنجان نیز در برگزاری آن مشارکت داشتند.
در این آیین که جان‌ها به زمزمه‌های پرشور شعر آذری و فارسی گره خورده بود، درخشش سه تن از خادمان فرهنگ و ادب زنجان چشم‌نواز شد؛ آیین نکوداشتی که در آن از مقام پژوهشی حسن حسینعلی (پژوهشگر تاریخ)، قلم پویا و متعهد سلمان کریمی (نویسنده) و ترنمِ دلنشین پرویز سودی (شاعر) به پاس سال‌ها تلاش بی‌دریغ تجلیل به عمل آمد.
بخش دیگری از این محفل، به طنین‌انداز شدن صدای واژه‌ها اختصاص داشت. در این بخش، شاعران نام‌آشنا و خوش‌ذوق استان؛ پرویز سودی، وحید رحمانی، امیرمهدی عرفانی، علی بیانی و حسن پاکزاد با حضور در جایگاه، سروده‌های ناب و تازه‌ترین آثار خود را به جانِ مخاطبان و مشتاقان فرهنگ هدیه دادند تا عصر شعر «زنگان»، روایتی ماندگار از پیوند نسل‌ها در گستره‌ی ادبیات این سرزمین باشد.
شناسایی ۱۲ شاعر زنجانی در عصر ایلخانی
حسن حسینعلی، پژوهشگر تاریخ، در برنامه عصر شعر زنگان با اشاره به درخشش ادیبان زنجان در سده‌های گذشته اظهار داشت: بیشترین فراوانی آماری و نام شاعران ثبت‌شده زنجان در تذکره‌ها به دوره مغول و ایلخانی مربوط می‌شود؛ روزگاری که قرن هفتم با نام قله‌هایی چون سعدی و مولانا شناخته می‌شد و چهره‌هایی نظیر همام تبریزی و امیرخسرو دهلوی در ادب فارسی می‌درخشیدند، نام دست‌کم ۱۲ شاعر نام‌آور زنجانی نیز در متون معتبر ادبی آن عصر به ثبت رسیده است.
وی در معرفی این چهره‌ها به جایگاه بلند «قاضی بهاءالدین زنجانی» اشاره کرد و افزود: قاضی بهاءالدین زنجانی از چنان طبع روانی برخوردار بود که در بیتی جسورانه خطاب به خود سروده است: *هم سعدی و هم همام، هزار غلام طبع تواند ای...*. نکته قابل‌تأمل در حوزه نسخه‌شناسی این است که بر اساس مستندات "عرفات‌العاشقین"، در سده نهم هجری دو غزل از این شاعر زنجانی به اشتباه وارد دیوان حافظ شیرازی شده است؛ یکی غزلی با ردیف "فرخ" و دیگری غزلی با مطلع "ساقیا مایه شراب نیاز شد..." که تطبیق نسخ کهن خطی دیوان حافظ به‌روشنی نشان می‌دهد این سروده‌ها متعلق به خواجه شیراز نیست و از آنِ قاضی بهاءالدین است.
حسینعلی ادامه داد: قاضی بهاءالدین زنجانی همان شاعری است که به تعبیر حمدالله مستوفی، اصطلاحات و تعابیر ترکی را به شیوه‌ای استادانه در شعر فارسی نشاند. به سبب اشتراک در سبک بیانی و کاربرد واژگان ترکی و مغولی در اشعار هجوآمیز و مناظره‌ای، آثار او غالباً با اشعار هم‌عصرش پوربهای جامی خلط شده است؛ از جمله قصیده بحث‌انگیز /ای کرده روح با لب لعل تو نوکری.../ که لبریز از واژگان و اصطلاحات دیوانی و زیستی عهد مغول است.
این پژوهشگر تاریخ با تأکید بر لزوم زدودن غبار غربت از مفاخر کهن زنجان تصریح کرد: در شرایطی که محققان سایر مناطق کشور به معرفی مواریث بومی خود می‌پردازند، مفاخر زنجان همچنان نیازمند بازخوانی هستند. یکی دیگر از این چهره‌ها، "کمال‌الدین ابوالفضل زنجانی" است که نباید او را با سه کمال‌الدین زنجانی دیگر اشتباه گرفت. بر پایه تحقیقات اخیر و یافته‌های تذکره "عرفات‌العاشقین"، وی با ۳۴۸ بیت شعر پراکنده در قالب‌های قصیده، غزل، رباعی و قطعه، در صدر شاعران صاحب اثر عهد ایلخانی زنجان جای دارد؛ هرچند شاهنامه منظوم وی هنوز شناسایی کامل نشده است.
وی در ادامه با یادکرد از خاندان علمی و ادبی زنجانی در قرن هفتم خاطرنشان کرد: عمادالدین زنجانی، فرزند علامه نامدار عزالدین عبدالوهاب زنجانی ریاضی‌دان، ادیب و خوشنویس سده هفتم بود. آوازه جهانی عزالدین عبدالوهاب زنجانی به واسطه کتاب تصریف زنجانی (العزی) است که قرن‌ها معتبرترین متن درسی علم صرف در حوزه‌های علمیه و مراکز علمی جهان اسلام بوده و حتی دامنه شهرت عمومی او نسبت به شخصیتی چون شیخ اشراق، فزونی دارد.
حسینعلی ادامه داد: علاوه بر این، پژوهش‌های جدید و سخنرانی‌های علمی اخیر در دانشگاه‌های آلمان اثبات کرده است که مبحث مشهور مربعات جادویی (وفقی) که به قرن هجدهم اروپا نسبت داده می‌شد، متعلق به ابتکارات ریاضی عزالدین زنجانی است. فرزندش عمادالدین نیز اگرچه شاعری دوزبانه (فارسی و عربی) بوده، اما امروزه سوگمندانه تنها چهار بیت عربی از آثار وی به دست ما رسیده است.
حسینعلی با برشمردن نام دیگر شعرای این دوره چون حکیم زنجانی و برقی زنجانی، به تصحیح یک خطای بزرگ در نسخه‌شناسی اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین چهره‌های این پیوند تاریخی، ابراهیم عطار زنجانی است. صاحب چندین مثنوی از جمله مفتاح‌الفتوح است که به اشتباه به نام فریدالدین عطار نیشابوری به چاپ می‌رسید، اما پژوهش‌های دکتر نصرالله پورجوادی اثبات کرد این منظومه‌ها متعلق به عطار زنجانی است.
وی با اشاره به ویژگی کتاب‌شناختی این اثر اظهار کرد: اهمیت مضاعف مثنوی مفتاح‌الفتوح علاوه بر جنبه‌های حکمی، در بخش پایانی آن نهفته است؛ جایی که شاعر در قالب یک منظومه ۱۵۰ بیتی، نام و مشخصات حدود ۵۰ تن از رجال برجسته دینی، عرفانی و ادبی روزگار خود را به‌گونه‌ای دقیق به نظم کشیده که یک سند تاریخی و کتاب‌شناختی کم‌نظیر در حوزه تراجم‌نگاری به شمار می‌رود.
از پیشگامان فراموش‌شده تا رویش نسل جدید داستان‌نویسی
یک نویسنده زنجانی با اشاره به پیشینه و روند شکل‌گیری داستان مدرن در این استان گفت: برخلاف شعر که ریشه‌ای کهن در زنجان دارد، داستان مدرن از قدمت طولانی برخوردار نیست؛ با این حال، طی نزدیک به سه دهه گذشته جریانی پویا را تجربه کرده است که چشم‌انداز روشنی پیش‌رو دارد.
سلمان کریمی، نویسنده زنجانی نیز در این آیین درباره تاریخچه و وضعیت ادبیات داستانی در این استان، با گرامیداشت یاد و نام چهره‌های پیشکسوت اظهار داشت: اگرچه در حوزه شعر، زنجان جایگاه بسیار برجسته‌ای دارد، اما داستان مدرن در این دیار قدمت زیادی ندارد. در این میان، باید از زنده‌یاد «تقی فاضلی» یاد کنم که به نظر من بنیان‌گذار داستان مدرن در زنجان است؛ شخصیتی که متناسب با مقام والا و ارزش نوشته‌هایش، چنان‌که شایسته است در مجالس رسمی و محافل ادبی از او نام برده نشده و حق مطلب درباره‌اش ادا نشده است.
این نویسنده زنجانی با اشاره به فعالیت‌های جسته و گریخته پیشین در حوزه داستان‌کوتاه و رمان، روند جریان‌سازی داستانی در استان را این‌گونه روایت کرد: فعالیت‌های داستانی تا پیش از این به صورت‌پراکنده پیگیری می‌شد، تا اینکه در اوایل دهه ۷۰ خورشیدی، نسل جدیدی کار را آغاز کرد. جوانان نوپای آن دهه که من نیز یکی از آن‌ها بودم، جریانی را رقم زدند که امروز به‌جز من و یکی‌دو تن از دوستان که فعلاً قلم نمی‌زنند، ادامه آن نسل را در اساتید و پیشکسوتان گرامی سراغ داریم.
کریمی در ادامه با تجلیل از نقش استادان و همراهان این مسیر افزود: لازم است از استادان پیشکسوت این عرصه، آقایان سعید افشار و حسین عباسی‌نیا که افتخار بهره‌مندی از کلاس‌های ایشان را داشته‌ام، و همچنین دوست عزیز و ارجمندم آقای خامه‌پرست که مدتی است از دیدارشان محرومیم، یاد کنم؛ نسلی که با تلاش آن‌ها این جریان تداوم یافت.
وی با ابراز امیدواری نسبت به آینده ادبیات داستانی زنجان تأکید کرد: با توجه به اینکه داستان زنجان طی نزدیک به سه دهه فعالیت، مسیری رو به رشد و قابل قبولی را طی کرده است، این انتظار به‌حق می‌رود که از این پس بیش از پیش از داستان زنجان بشنویم، آثار فاخری بخوانیم و شاهد انتشار رمان‌ها و داستان‌های درخشان‌تری از این خطه باشیم.
نمایشگاه کتاب فرصتی برای نشاط فرهنگی و هم‌افزایی است
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان نمایشگاه کتاب را فرصتی مغتنم برای همدلی، فاصله گرفتن از دغدغه‌های روزمره و دستیابی به نشاط فرهنگی دانست و تأکید کرد: رونق فرهنگ و هنر این دیار مرهون حضور و تلاش پیشکسوتان و مفاخر ارجمندی است که دغدغه‌مندی‌شان الهام‌بخش نسل‌های مختلف بوده است.
جعفر محمدی نیز در ادامه این آیین اظهار داشت: این نمایشگاه، بیش از هر چیز فرصتی است برای با هم بودن، فاصله گرفتن از فضای سنگین جنگ، آتش‌بس و صلح، و دستیابی به یک هفته تا ده روز نشاط فرهنگی.
محمدی با اشاره به حضور سه تن از مفاخر و پیشکسوتان در این مراسم تصریح کرد: این سه بزرگواری که اینجا نشسته‌اند و قرار است تجلیل شوند، از مفاخر ما هستند. امیدوارم هیچ‌گاه وظیفه خود را در تجلیل از بزرگان این شهر فراموش نکنیم و مداوم به خود متذکر شویم که اگر رونقی در ساحت فرهنگ و هنر وجود دارد، به واسطه حضور این بزرگان است؛ افرادی همچون بیانی، حسنیعلی، سودی، مرادی و افضلی.
