کنار گذاشتن جی‌دی ونس از پرونده مذاکرات ایران، آن هم تنها چند روز پس از شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان و انتشار خبر تلاش او برای دیدار مستقیم با مقام‌های ایرانی، نشانه تازه‌ای از تغییر محاسبات ترامپ است. رئیس‌جمهور آمریکا هم‌زمان از بی‌نیازی به توافق با تهران سخن می‌گوید و تأکید می‌کند تمام تمرکزش بر معامله و توافق است؛ تناقضی که در کنار تهدید‌های نظامی تازه، پرسش‌های جدی درباره آینده جنگ و دیپلماسی ایجاد می‌کند.
رویداد۲۴| دونالد ترامپ در تازه‌ترین موضع‌گیری خود درباره ایران، نه‌تنها از بی‌نیازی آمریکا به توافق با تهران سخن گفته، بلکه جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور و مسئول اصلی پیگیری مذاکرات، را به سمت پرونده‌ای کاملاً داخلی هدایت کرده است. این تصمیم در شرایطی اعلام می‌شود که تنها یک روز پیش از آن، گزارش‌هایی از احتمال دیدار مستقیم ونس با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، منتشر شده بود.
آن‌طور که پایگاه خبری پولیتیکو گزارش داده، ترامپ این تصمیم را پس از آن اتخاذ کرد که معاون رئیس‌جمهور، جنگ ایران را یکی از عوامل اصلی شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای دانست.
ترامپ روز پنجشنبه ۲۱ آبان در شبکه تروث‌سوشال نوشت: «ما دیگر به توافق با ایران نیاز نداریم. آن روز‌ها مدت‌هاست گذشته است. پول آنها، صد‌ها میلیارد دلار، در اختیار ماست و تنگه را هم داریم.»
او در ادامه اعلام کرد از ونس خواسته است تمام تمرکز خود را بر آنچه فساد و جرائم گسترده در شهر‌ها و ایالت‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها خواند، معطوف کند. ترامپ مشخصاً از ایالت‌هایی مانند کالیفرنیا، مینه‌سوتا و ایلینوی نام برد.
این اظهارات در عمل به معنای خارج کردن ونس از مسئولیتی است که طی ماه‌های گذشته به یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های سیاسی و دیپلماتیک دولت ترامپ تبدیل شده بود.
خبرگزاری رویترز نیز در گزارش خود از این تصمیم تأکید کرده است که ونس در تلاش‌های پیشین برای پایان دادن به جنگ نقش محوری داشت و حتی مذاکراتی را در پاکستان هدایت کرد که به توافقی موقت برای توقف درگیری‌ها انجامید، اما آن توافق چند هفته بیشتر دوام نیاورد.
چرا ترامپ درست در آستانه مذاکرات، ونس را کنار گذاشت؟
نکته مهم در این ماجرا، زمان‌بندی تصمیم ترامپ است. تنها یک روز پیش از اظهارات او، وال‌استریت ژورنال گزارش داده بود که ونس در حال بررسی امکان دیدار مستقیم با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، برای پیشبرد مذاکرات پایان جنگ است. لازم به ذکر است که تهران در دستور کار بودن چنین دیداری را تأیید نکرده بود.
ونس در ماه اکتبر نامه‌ای برای رضایی فرستاده و خواستار برگزاری دیداری مستقیم شده بود. قطر و به‌ویژه دوحه نیز یکی از گزینه‌های احتمالی برای میزبانی این ملاقات عنوان شده بود. البته این مذاکرات همچنان در مراحل اولیه قرار داشت و زمان مشخصی برای دیدار تعیین نشده بود.
وال‌استریت ژورنال همچنین گزارش داده بود که ترامپ به اطرافیان خود و برخی طرف‌های خارجی گفته است با ازسرگیری مذاکرات به مسئولیت ونس موافق است و به معاونش برای پیگیری این مسیر اختیار داده است.
به این ترتیب، موضع جدید رئیس‌جمهور آمریکا با فضایی که تنها چند روز قبل در واشنگتن شکل گرفته بود، تفاوت آشکاری دارد.
واشنگتن‌پست در تحلیل این تحول نوشته است که ونس و برخی دیگر از چهره‌های دولت، از جمله استیو ویتکاف و جرد کوشنر، به دنبال راهی برای رسیدن به توافق و پایان دادن به جنگ بوده‌اند، در حالی که برخی دیگر از اعضای دولت، از جمله پیت هگست، وزیر دفاع، ظاهراً با چنین رویکردی موافق نیستند.
البته هنوز نمی‌توان از یک شکاف قطعی و علنی در ساختار تصمیم‌گیری دولت آمریکا سخن گفت، اما تفاوت رویکرد‌ها درباره ادامه جنگ و نحوه مواجهه با ایران آشکارتر از گذشته شده است.
ترامپ هم از بی‌نیازی به توافق می‌گوید و هم از معامله!
اظهارات تازه ترامپ درباره ایران، تصویر پیچیده‌تری از رویکرد کاخ سفید به مذاکرات ارائه می‌دهد. او در سخنانی که بخش‌هایی از آن در رسانه‌های ایران از جمله انتخاب منتشر شده، در حالی که پیش‌تر از بی‌نیازی آمریکا به توافق با تهران سخن گفته بود، تأکید کرده است: «تمام تمرکز و رویکرد من بر توافق‌کردن است. تمام زندگی من با معاملات و توافق‌های بزرگ گره خورده است.»
این اظهارات در نگاه نخست متناقض به نظر می‌رسد؛ رئیس‌جمهور آمریکا از یک سو می‌گوید دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد و از سوی دیگر، خود را همچنان متمرکز بر توافق معرفی می‌کند. با این حال، بخش‌های دیگر سخنان او نشان می‌دهد منظور ترامپ احتمالاً کنار گذاشتن دیپلماسی به‌طور کامل نیست، بلکه تغییر شرایط مذاکره به نفع واشنگتن است.
ترامپ در همین گفت‌و‌گو مدعی شده است عربستان سعودی از او خواسته وضعیت فعلی برای مدتی ادامه پیدا کند و قطر، کویت، امارات و بحرین نیز ترجیح می‌دهند شرایط کنونی حفظ شود. او همچنین گفته است کشور‌هایی که آمریکا برای حفاظت از آنها در منطقه حضور دارد، ترجیح می‌دهند واشنگتن به همین شیوه فعلی ادامه دهد.
این بخش از سخنان ترامپ اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا او می‌خواهد ادامه محاصره و فشار بر ایران را نه صرفاً تصمیمی یک‌جانبه از سوی واشنگتن، بلکه خواسته کشور‌های متحد آمریکا در منطقه معرفی کند. البته ادعای او درباره تمایل همه این کشور‌ها به تداوم وضعیت فعلی، موضع رسمی و تأییدشده آنها نیست.
ترامپ همچنین در توجیه ادامه جنگ گفته است این درگیری اقدامی بوده که به هر حال ناچار به انجام آن بوده و با وجود دشواری جنگ در آستانه انتخابات، چاره دیگری نداشته است. او دلیل باقی ماندن آمریکا در این جنگ را حفاظت از اسرائیل و کل منطقه خاورمیانه عنوان کرده و مدعی شده کشور‌های متحد واشنگتن ترجیح می‌دهند آمریکا به همین رویکرد ادامه دهد.
رئیس‌جمهور آمریکا در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به حملات ایران به کشور‌های منطقه، مدعی شده تهران به پنج کشوری حمله کرده که حتی دشمنش نبوده‌اند. او همچنین در پاسخ به پرسشی درباره احتمال کشته شدن یک مقام ارشد آمریکایی به دست ایران، تهدید کرده است که در چنین شرایطی ایران دیگر وجود نخواهد داشت. این تهدید کم‌سابقه، در کنار ادبیات تند او درباره رهبران ایران، نشان می‌دهد گزینه نظامی همچنان جایگاه مهمی در محاسبات و مواضع علنی کاخ سفید دارد.
شکست جمهوری‌خواهان؛ جنگ ایران به پاشنه آشیل ترامپ تبدیل شد؟
یکی از مهم‌ترین دلایل این چرخش را باید در نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا جست‌و‌جو کرد. جمهوری‌خواهان در انتخابات سوم نوامبر شکست سنگینی متحمل شدند و کنترل هر دو مجلس کنگره را به دموکرات‌ها واگذار کردند.
ونس تنها یک روز پس از انتخابات، در اظهاراتی کم‌سابقه، مستقیماً جنگ ایران را عامل اصلی شکست حزب خود معرفی کرد.
او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «دلیل شکست ما جنگ است.» و در ادامه تأکید کرد اگر کسی معتقد است از دست دادن اکثریت سنا برای شش سال آینده بهای قابل قبولی برای جنگ بوده، باید صریحاً از این تصمیم دفاع کند.
ونس همچنین چهار عامل را در تغییر رفتار بخشی از رأی‌دهندگان جمهوری‌خواه مؤثر دانست: پایان دادن به جنگ ایران، نگرانی‌های اقتصادی و هزینه‌های زندگی، اولویت دادن به منافع آمریکا و تغییر رابطه واشنگتن با اسرائیل.
این موضع‌گیری از اهمیت سیاسی بالایی برخوردار بود؛ زیرا ونس از نزدیک‌ترین متحدان ترامپ و یکی از چهره‌های احتمالی جمهوری‌خواهان برای انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ محسوب می‌شود.
در واقع، جنگ ایران برای دولت ترامپ تنها یک پرونده نظامی و امنیتی نیست؛ به مسئله‌ای انتخاباتی و اقتصادی نیز تبدیل شده است. افزایش هزینه سوخت، فشار بر قیمت کالا‌ها و نگرانی از طولانی شدن درگیری، بخشی از پایگاه رأی ترامپ را با دولت او دچار اختلاف کرده است.
از این منظر، کنار گذاشتن ونس می‌تواند تلاشی از سوی ترامپ برای جلوگیری از تبدیل شدن معاونش به چهره اصلی منتقد جنگ باشد؛ به‌خصوص آنکه ونس با برجسته کردن هزینه‌های سیاسی و اقتصادی جنگ، عملاً از ضرورت تغییر مسیر دولت سخن گفته بود.
ایران و آمریکا بر سر چه چیزی توافق نمی‌کنند؟
با وجود تلاش‌های میانجیگرانه قطر و پاکستان، اختلافات تهران و واشنگتن همچنان عمیق است و صرف تغییر مسئول مذاکرات نمی‌تواند آنها را برطرف کند.
ایران هفت شرط را برای پیشبرد مذاکرات مطرح کرده است؛ شروطی که از توقف درگیری‌ها در همه جبهه‌ها و لغو تحریم‌ها تا پایان محاصره دریایی، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، پرداخت غرامت جنگی، تضمین عدم حمله مجدد و تعیین ترتیبات جدید برای تنگه هرمز را شامل می‌شود.
محمدباقر قالیباف، رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران، در گفت‌و‌گو با الجزیره گفته است تهران پاسخ روشنی به طرف آمریکایی داده، اما هنوز پاسخ رسمی و مشخصی از واشنگتن دریافت نکرده است. او همچنین تأکید کرده توپ اکنون در زمین آمریکاست.
قالیباف در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو گفته بود مقام‌های آمریکایی در جریان سفر به مسکو از ولادیمیر پوتین خواسته‌اند برای تسهیل مذاکرات با ایران میانجیگری کند. این موضوع تاکنون از سوی کاخ سفید تأیید نشده است.
در مقابل، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، شروط ایران را غیرقابل قبول خوانده است. یکی از اصلی‌ترین نقاط اختلاف نیز مسئله برنامه هسته‌ای ایران است.
مقام‌های ایرانی تأکید کرده‌اند که حاضر به خارج کردن حتی یک ذره از مواد هسته‌ای غنی‌شده خود نیستند؛ در حالی که آمریکا همچنان خواهان محدودیت‌های جدی بر برنامه هسته‌ای ایران و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده است.
به گزارش سی‌بی‌اس، حسین طائب، رئیس سازمان بسیج، نیز اعلام کرده است که تهران تنها پس از پذیرش هفت شرط خود درباره شیوه و دستورکار مذاکرات تصمیم خواهد گرفت.
تهدید دوباره کوه کلنگ؛ گزینه نظامی همچنان روی میز ترامپ است؟
مهم‌ترین نگرانی از تصمیم جدید ترامپ، احتمال تثبیت وضعیت نه جنگ و نه صلح است؛ وضعیتی که نه به توافق منجر می‌شود و نه مانع بروز درگیری‌های تازه خواهد شد.
ترامپ در روز‌های گذشته چند بار از پایان یافتن عملیاتی جنگ سخن گفته، اما هم‌زمان تأکید کرده است که در صورت لزوم، آمریکا برای ازسرگیری حملات نظامی آمادگی دارد. او حتی در گفت‌و‌گو با رسانه‌های آمریکایی احتمال اقدام نظامی مجدد را منتفی ندانسته است.
رئیس‌جمهور آمریکا در اظهارات تازه خود نیز احتمال حمله مجدد به تأسیسات هسته‌ای ایران را مطرح کرده است. او با اشاره به مکانی موسوم به «کوه کلنگ» گفته است ممکن است به این مرکز حمله کند یا نکند، اما اگر ایران در آنجا فعالیتی داشته باشد، آمریکا آن را بمباران خواهد کرد. ترامپ همچنین مدعی شده است ایران پیش از این در تلاش بوده به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند و آمریکا با بمباران تأسیسات هسته‌ای، این تلاش را متوقف کرده است.
تهدید ترامپ به حمله مجدد به کوه کلنگ، در کنار اظهارات او درباره آمادگی برای توافق، نشان می‌دهد واشنگتن همچنان می‌خواهد گزینه نظامی را به‌عنوان اهرم فشار در مذاکرات حفظ کند. چنین تهدید‌هایی می‌تواند هرگونه تلاش دیپلماتیک را دشوارتر کند و احتمال محاسبه اشتباه و بازگشت درگیری‌ها را افزایش دهد.
ترامپ در بخش دیگری از سخنانش به موضوع نفت و تنگه هرمز پرداخت و مدعی شد میزان نفتی که اکنون از طریق این آبراه خارج می‌کند، از حجم عبور نفت پیش از جنگ بیشتر است. او همچنین گفت تصور می‌کرد قیمت نفت افزایش بیشتری پیدا کند. این اظهارات نشان می‌دهد کاخ سفید تلاش دارد هزینه اقتصادی جنگ و اختلال در بازار انرژی را کمتر از آنچه پیش‌بینی می‌شد، جلوه دهد. با این حال، ادعای ترامپ درباره افزایش حجم عبور نفت از تنگه هرمز به راستی‌آزمایی مستقل نیاز دارد و تداوم ناامنی در این آبراه همچنان می‌تواند بازار جهانی انرژی را در معرض شوک‌های تازه قرار دهد.
واشنگتن‌پست در ارزیابی پیامد‌های تصمیم ترامپ هشدار داده است که کنار گذاشتن مسیر مذاکرات و ادامه محاصره دریایی می‌تواند کشور‌های منطقه و اقتصاد جهانی را در وضعیتی نامطمئن رها کند.
کشور‌های عربی خلیج فارس، به‌ویژه قطر و عربستان، همچنان خواهان راه‌حل دیپلماتیک هستند؛ زیرا ادامه جنگ و ناامنی در تنگه هرمز مستقیماً منافع اقتصادی و امنیتی آنها را تهدید می‌کند. ترامپ نیز پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر در روز‌های گذشته گفته بود این کشور و عربستان راه‌حل مسالمت‌آمیز را ترجیح می‌دهند.
با این حال، آنچه در واشنگتن اتفاق افتاده نشان می‌دهد میان تمایل به جلوگیری از یک جنگ پرهزینه و تمایل به حفظ فشار حداکثری بر تهران، هنوز تصمیم نهایی و باثباتی وجود ندارد.
ترامپ ظاهراً می‌خواهد بدون پرداخت هزینه سیاسی و نظامی یک عملیات گسترده دیگر، از طریق محاصره دریایی و فشار اقتصادی ایران را به عقب‌نشینی وادار کند. اما مشکل اینجاست که تهران نیز حاضر نیست بدون دریافت امتیاز‌های اساسی، از مواضع خود عقب‌نشینی کند.
در چنین شرایطی، کنار گذاشتن ونس لزوماً به معنای پایان قطعی دیپلماسی نیست؛ ممکن است ترامپ صرفاً بخواهد کنترل پرونده را از معاون خود بگیرد و مسیر فشار را در اولویت قرار دهد. با این حال، پیام علنی او درباره بی‌نیازی از توافق، در کنار تهدید به بمباران مجدد تأسیسات هسته‌ای، نشانه امیدوارکننده‌ای برای مذاکرات نیست.
واقعیت این است که جنگی که قرار بود در چند هفته به پایان برسد، اکنون ماه‌هاست منطقه و اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار داده است. شکست جمهوری‌خواهان نیز نشان داد هزینه این جنگ حتی در داخل آمریکا قابل چشم‌پوشی نیست. با این همه، اگر ترامپ به جای استفاده از این فشار سیاسی برای پایان دادن به جنگ، آن را به ابزاری برای تشدید فشار بر ایران تبدیل کند، نتیجه ممکن است نه صلح، بلکه ورود منطقه به مرحله تازه‌ای از بلاتکلیفی و خطر درگیری باشد.