ناوانتم «ناوی» پیلای، حقوقدان و قاضی باسابقه اهل آفریقای جنوبی، برنده جایزه صلح نوبل ۲۰۲۶ شد؛ زنی که بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای خود را صرف پیگیری جنایت‌های جنگی، دفاع از قربانیان خشونت و مقابله با مصونیت مقام‌های قدرتمند کرده است. کمیته نوبل نروژ با این انتخاب، بر نقش عدالت بین‌المللی در پیشگیری از خشونت و برقراری صلح پایدار تأکید کرده است.
به گزارش دیروزبان، پیلای ۸۵ ساله، برخلاف چهره‌هایی که شهرت خود را از مذاکرات صلح یا توافق میان دولت‌ها به دست آورده‌اند، از مسیر حقوق و دادگاه‌های بین‌المللی به این جایگاه رسیده است. کارنامه او از مبارزه با آپارتاید در آفریقای جنوبی تا رسیدگی به جنایت‌های نسل‌کشی در رواندا و فعالیت در ساختار حقوق بشری سازمان ملل امتداد دارد.
از تبعیض نژادی تا نخستین گام‌های حقوقی
پیلای در سال ۱۹۴۱ در شهر دوربان آفریقای جنوبی، در خانواده‌ای با تبار هندی، متولد شد؛ کشوری که نظام تبعیض نژادی آپارتاید در آن، حقوق اکثریت سیاه‌پوست را به‌شدت محدود می‌کرد.
او در سال ۱۹۶۷ به نخستین زنی تبدیل شد که در استان ناتال، در آفریقای جنوبی، دفتر وکالت خود را تأسیس کرد. همچنین نخستین زن سیاه‌پوستی بود که به مقام قاضی دادگاه عالی در این استان رسید. در دوران وکالت، از مخالفان آپارتاید دفاع کرد و تجربه مستقیم تبعیض نژادی، مسیر حرفه‌ای او را به سمت دفاع از حقوق بشر سوق داد.
پیلای بعدها تحصیلات خود را در رشته حقوق ادامه داد و در دانشگاه هاروارد به مدارک تحصیلات تکمیلی حقوق دست یافت. او در سال‌های بعد، علاوه بر فعالیت قضایی، در حوزه آموزش حقوق و دفاع از برابری جنسیتی نیز نقش داشت.
رواندا؛ پرونده‌ای که نگاه حقوق بین‌الملل را تغییر داد
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه پیلای، حضور در دادگاه کیفری بین‌المللی رواندا است؛ نهادی که برای رسیدگی به جنایت‌های مرتبط با نسل‌کشی سال ۱۹۹۴ تشکیل شد. او در سال ۱۹۹۵ به‌عنوان قاضی این دادگاه انتخاب شد و از سال ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ ریاست آن را بر عهده داشت.
نقش او در پرونده ژان پل آکایسو، شهردار پیشین رواندا، اهمیت ویژه‌ای دارد. این پرونده به صدور حکمی تاریخی انجامید که در آن، تجاوز جنسی و خشونت جنسی، در شرایط مشخص، می‌توانست مصداق اقداماتی برای تحقق نسل‌کشی شناخته شود.
این تحول حقوقی اهمیت زیادی داشت؛ زیرا خشونت جنسی که در بسیاری از جنگ‌ها به‌عنوان پیامدی جانبی یا جرمی کم‌اهمیت تلقی می‌شد، در چارچوبی روشن‌تر به‌عنوان ابزاری برای نابودی یک گروه انسانی مورد شناسایی قضایی قرار گرفت. این پرونده همچنین به گسترش مبانی حقوقی برای تعقیب خشونت جنسی در مخاصمات کمک کرد.
از دادگاه لاهه تا مسئولیت حقوق بشر سازمان ملل
پیلای در سال ۲۰۰۳ به‌عنوان یکی از قضات دیوان کیفری بین‌المللی در لاهه انتخاب شد؛ نهادی که مأموریت آن رسیدگی به برخی از سنگین‌ترین جنایت‌های بین‌المللی، از جمله نسل‌کشی، جنایت علیه بشریت و جنایت جنگی است.
اما مهم‌ترین مسئولیت اجرایی او در سال ۲۰۰۸ آغاز شد؛ زمانی که به‌عنوان کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد منصوب شد. او تا سال ۲۰۱۴ در این سمت فعالیت کرد و در این دوره، بر ضرورت پاسخ‌گویی دولت‌ها در قبال نقض حقوق بشر، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر و پیگیری مستقل تخلفات تأکید داشت.
کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، برخلاف یک دادگاه، اختیار صدور حکم کیفری ندارد؛ اما می‌تواند موارد نقض حقوق بشر را مستند کند، درباره آن‌ها هشدار دهد و از دولت‌ها بخواهد به تعهدات بین‌المللی خود پایبند باشند. اهمیت این جایگاه برای پیلای در آن بود که تجربه قضایی خود را به عرصه‌ای گسترده‌تر از نظارت بر رفتار دولت‌ها منتقل کند.
غزه؛ پرونده‌ای که نام پیلای را دوباره به صدر اخبار آورد
یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های فعالیت‌های اخیر پیلای، ریاست کمیسیون تحقیق سازمان ملل درباره سرزمین‌های اشغالی فلسطین است. این کمیسیون در سال ۲۰۲۵ نتیجه‌گیری کرد که اسرائیل در غزه مرتکب نسل‌کشی شده است؛ نتیجه‌ای که اسرائیل آن را رد کرد و به‌شدت مورد انتقاد قرار داد.
این موضوع، جایگاه پیلای را در یکی از حساس‌ترین مناقشه‌های حقوقی و سیاسی جهان قرار داد. اتهام نسل‌کشی از سنگین‌ترین اتهام‌های حقوق بین‌الملل است و بررسی آن مستلزم ارزیابی شواهد و عناصر حقوقی مشخص است. گزارش یک کمیسیون تحقیق سازمان ملل، به‌خودی‌خود معادل حکم نهایی یک دادگاه بین‌المللی نیست؛ تمایزی که برای فهم دقیق این پرونده اهمیت دارد.
چرا جایزه صلح نوبل به او رسید؟
دلیل اصلی انتخاب پیلای را باید در پیوند میان عدالت و صلح جست‌وجو کرد. از نگاه کمیته نوبل، مقابله با مصونیت عاملان جنایت‌های سنگین و فراهم‌کردن امکان دادخواهی برای قربانیان، بخشی از زیرساخت‌های صلح پایدار است. اگر جنایت‌های جنگی بدون پاسخ بمانند، خطر تکرار خشونت و تضعیف اعتماد عمومی به نهادهای بین‌المللی افزایش می‌یابد.
پیلای همچنین از بنیان‌گذاران سازمان بین‌المللی «اکوالیتی ناو» بوده است؛ نهادی که برای پیشبرد حقوق زنان و مقابله با تبعیض جنسیتی فعالیت می‌کند. این بخش از کارنامه او نشان می‌دهد که نگاهش به عدالت، تنها به دادگاه‌های کیفری محدود نبوده و بر برابری حقوقی و کرامت انسانی نیز تأکید داشته است.
انتخاب ناوی پیلای برای جایزه صلح نوبل ۲۰۲۶، در نهایت، پیامی فراتر از تقدیر از یک حقوقدان دارد: صلح فقط به معنای توقف درگیری‌های نظامی نیست؛ بلکه به پاسخ‌گویی، احقاق حق قربانیان و جلوگیری از تکرار جنایت‌ها نیز وابسته است. مسیر حرفه‌ای پیلای، از دادگاه‌های دوران آپارتاید تا پرونده‌های نسل‌کشی و نهادهای حقوق بشری سازمان ملل، نمونه‌ای از تلاش برای تبدیل این اصل به سازوکاری عملی در حقوق بین‌الملل است.