سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال: در جهانی که کودکان هر روز با حجم گسترده‌ای از اطلاعات، تصاویر، پیام‌ها و ادعاهای گوناگون روبه‌رو می‌شوند، یکی از مهم‌ترین وظایف خانواده و نظام آموزشی، آموزش اندیشیدن است؛ نه صرفاً انتقال دانسته‌ها. کودکی که پاسخ‌های بسیاری را حفظ کرده، اما نمی‌داند چگونه درباره درستی آن‌ها پرسش کند، ممکن است در مواجهه با اطلاعات نادرست، تبلیغات فریبنده یا فشار گروه همسالان، آسیب‌پذیر باشد.
در مقابل، کودکی که می‌آموزد دلیل بخواهد، شواهد را بررسی کند، دیدگاه‌های متفاوت را بشنود و در صورت مواجهه با دلایل تازه نظر خود را تغییر دهد، گام مهمی به‌سوی استقلال فکری برداشته است. در این میان، کتاب یکی از ارزشمندترین ابزارهای پرورش تفکر انتقادی در کودکان است؛ زیرا به آن‌ها فرصت می‌دهد از سطح دریافت اطلاعات فراتر بروند و درباره معنا، علت و پیامد آنچه می‌خوانند، بیندیشند.
تفکر انتقادی به معنای مخالفت با همه‌چیز یا بدبین‌بودن به سخنان دیگران نیست؛ بلکه توانایی بررسی منطقی ادعاها، تشخیص تفاوت میان واقعیت و نظر، ارزیابی دلایل و رسیدن به قضاوتی آگاهانه است.
کودک برخوردار از این مهارت، هر سخنی را صرفاً به دلیل بیان‌شدن از سوی یک بزرگسال نمی‌پذیرد، اما مخالفت را نیز هدف خود قرار نمی‌دهد. او می‌آموزد بپرسد چرا باید یک ادعا را درست بدانیم، چه شواهدی از آن حمایت می‌کنند و آیا می‌توان موضوع را از زاویه‌ای دیگر نیز دید. چنین توانایی‌ای به‌تدریج و از طریق تجربه، گفت‌وگو، مطالعه و مواجهه با پرسش‌های متناسب با سن کودک شکل می‌گیرد.
کتاب‌های داستانی در این مسیر ظرفیت ویژه‌ای دارند. هنگامی که کودک داستانی را می‌خواند، می‌تواند درباره انگیزه شخصیت‌ها، درستی تصمیم‌هایشان و پیامد رفتار آن‌ها فکر کند. آیا شخصیت اصلی تصمیم درستی گرفت؟ اگر شرایط متفاوت بود، چه انتخاب دیگری امکان داشت؟ آیا راوی داستان تمام واقعیت را بیان می‌کند؟ چرا دو شخصیت ممکن است یک اتفاق را به شکل‌های متفاوتی ببینند؟ این پرسش‌ها، بدون آنکه مطالعه را به کلاس درس یا آزمونی رسمی تبدیل کنند، کودک را به تحلیل، استدلال و بررسی دیدگاه‌های مختلف دعوت می‌کنند.
داستان خوب به‌جای آنکه همیشه پاسخ نهایی را در اختیار کودک بگذارد، گاهی پرسش‌هایی ایجاد می‌کند که او را به اندیشیدن مستقل وامی‌دارند. کتاب‌های علمی و غیرداستانی نیز نقش مهمی در این فرایند دارند. کودک می‌تواند با خواندن مطالب علمی بیاموزد که میان ادعا و شواهد تفاوت وجود دارد، هر توضیحی نیازمند دلیل است و برخی پرسش‌ها ممکن است پاسخ قطعی و فوری نداشته باشند. البته صرف خواندن کتاب، تفکر انتقادی را تضمین نمی‌کند؛ آنچه اهمیت دارد، شیوه مواجهه کودک با متن است.
اگر مطالعه فقط به حفظ مطالب و بازگویی پاسخ‌های از پیش تعیین‌شده محدود شود، بخش مهمی از ظرفیت کتاب نادیده می‌ماند. کتاب زمانی به ابزار اندیشیدن تبدیل می‌شود که کودک فرصت داشته باشد پرسش کند، تردیدهایش را بیان کند و درباره دلایل خود توضیح دهد. این موضوع در عصر فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. کودکان امروز ممکن است با اطلاعات نادرست، تصاویر دست‌کاری‌شده، محتوای تبلیغاتی و پاسخ‌های تولیدشده به‌وسیله سامانه‌های هوشمند مواجه شوند. در چنین شرایطی، توانایی خواندن و فهم متن باید با مهارت ارزیابی اعتبار اطلاعات همراه باشد.
کودک لازم است به‌تدریج بیاموزد چه کسی یک محتوا را تولید کرده، هدف آن چیست، شواهد ارائه‌شده تا چه اندازه معتبرند و آیا منابع دیگری نیز همان ادعا را تأیید می‌کنند. کتاب‌خوانی هدفمند می‌تواند زمینه تمرین این مهارت‌ها را فراهم آورد و به کودک کمک کند به‌جای پذیرش شتاب‌زده اطلاعات، درباره آن‌ها مکث کند و بیندیشد. پرورش تفکر انتقادی، علاوه بر خانواده، به رویکرد نظام آموزشی نیز وابسته است. مدرسه‌ای که تنها یک پاسخ را معتبر می‌داند و پرسشگری را نشانه بی‌انضباطی تلقی می‌کند، نمی‌تواند به‌آسانی زمینه رشد استقلال فکری را فراهم کند.
معلمان و والدین باید به کودکان اجازه دهند نظر متفاوتی داشته باشند، اشتباه کنند و با کمک گفت‌وگو و شواهد، برداشت خود را اصلاح کنند. به‌جای آنکه پس از خواندن هر داستان فقط بپرسیم «پیام اخلاقی این کتاب چیست؟»، می‌توانیم بپرسیم «تو چه برداشتی داشتی؟»، «چه چیزی باعث شد این‌طور فکر کنی؟» و «آیا ممکن است کسی با دلایل دیگری به نتیجه متفاوتی برسد؟». چنین گفت‌وگوهایی به کودک می‌آموزند که اندیشیدن فرایندی پویا است و تغییر نظر در برابر دلایل معتبر، نشانه ضعف نیست، بلکه بخشی از یادگیری است.
از منظر حقوق کودک نیز آموزش تفکر انتقادی با حق آموزش و حق ابراز آزادانه دیدگاه‌ها ارتباط دارد. ماده ۱۲ کنوانسیون حقوق کودک بر حق کودک برای بیان آزادانه نظرات خود در موضوعات مرتبط با او و توجه متناسب به این نظرات تأکید می‌کند. ماده ۱۳ نیز حق آزادی بیان و جست‌وجو، دریافت و انتقال اطلاعات و افکار را به رسمیت می‌شناسد. تحقق عملی این حقوق مستلزم آن است که کودک نه‌تنها فرصت سخن‌گفتن، بلکه امکان شکل‌دادن به دیدگاه مستقل و ارزیابی اطلاعات را نیز پیدا کند. بنابراین، کتاب می‌تواند یکی از ابزارهای مهم توانمندسازی فکری کودک و تقویت مشارکت آگاهانه او در زندگی اجتماعی باشد.
در نهایت، هدف از آموزش تفکر انتقادی این نیست که کودکان را به منتقدانی دائماً معترض تبدیل کنیم؛ هدف آن است که بتوانند با ذهنی پرسشگر، نگاهی منصفانه و قدرت ارزیابی شواهد با جهان روبه‌رو شوند. کتاب در این مسیر، فضایی برای تمرین اندیشیدن فراهم می‌کند؛ فضایی که در آن کودک می‌تواند بدون شتاب، با دیدگاه‌های متفاوت آشنا شود و به‌تدریج صدای فکری مستقل خود را پیدا کند.
جامعه‌ای که کودکانش را به پرسیدن، استدلال‌کردن و شنیدن نظر مخالف تشویق می‌کند، در حقیقت برای آینده‌ای آگاهانه‌تر و مسئولانه‌تر سرمایه‌گذاری کرده است. زیرا آینده نه فقط به انسان‌هایی نیاز دارد که اطلاعات بیشتری در اختیار دارند، بلکه به انسان‌هایی نیازمند است که بتوانند درباره آنچه می‌دانند درست بیندیشند. گاهی نخستین قدم برای پرورش چنین انسانی، بازکردن یک کتاب و پرسیدن این سؤال ساده است: «به نظر تو، چرا؟»