آذربایجان شرقی- تبریز که روزگاری خاستگاه نخستین مدرسه نابینایان ایران بود، امروز «مرکز چاپ کتابخانه مرکزی» آن، بار تولید یک‌میلیون و ۲۰۰ هزار صفحه کتاب بریل کشور را به دوش می‌کشد؛ اما جهش سنگین هزینه‌ها و قیمت سرسام‌آور کاغذ وارداتی، حیات این نشر تخصصی را به حمایت فوری و بی‌قیدوشرط دستگاه‌های متولی گره زده است.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - وحید یوسفی: تبریز از دیرباز در شکل‌گیری و گسترش آموزش و خدمات فرهنگی ویژه نابینایان در ایران نقش داشته است؛ از تأسیس نخستین مدرسه نابینایان کشور تا فعالیت در حوزه چاپ و انتشار کتاب‌های بریل. این پیشینه در کنار ظرفیت‌های موجود، ضرورت توجه به دسترسی نابینایان به منابع مطالعاتی و آموزشی و حفظ جایگاه خط بریل را دوچندان می‌کند.
به مناسبت روز جهانی عصای سفید، با روح‌الله ساعی، دبیر کارگروه تخصصی نابینایان نهاد کتابخانه‌های عمومی آذربایجان شرقی و عضو هیئت‌مدیره شبکه ملی تشکل‌های نابینایان کشور، درباره دستاوردها، چالش‌های پیشرو و مطالبات این حوزه در آذربایجان شرقی گفت‌وگو کرده‌ایم.
چرا تبریز با وجود پیشینه تاریخی خود در آموزش نابینایان، جایگاه پیشگامانه‌اش را از دست داد و برای احیای این جایگاه چه اقداماتی انجام شده است؟
تبریز همواره شهر اولین‌ها بوده و شناسنامه فرهنگی آن گواه این حقیقت است. در سال ۱۳۰۳، نخستین مدرسه نابینایان ایران در این شهر تأسیس شد و آموزش‌های مدرن، علمی و فنی ویژه نابینایان از تبریز آغاز شد. با این حال، به دلایل گوناگون در ادامه مسیر از این جایگاه پیشرو فاصله گرفتیم و توسعه این حوزه با ضعف‌ها و غفلت‌هایی مواجه شد.
با حمایت‌های صورت‌گرفته در مجموعه کتابخانه مرکزی تبریز، تلاش کردیم این خلأ را جبران کنیم و بستر تولید کتاب‌های بریل را فراهم آوریم تا بار دیگر این شهر در زمینه رفع تبعیض فرهنگی و علمی برای جامعه نابینایان پیشگام باشد.
مرکز چاپ و نشر بریل کتابخانه مرکزی تبریز طی سال‌های فعالیت خود چه دستاوردهایی داشته و این مرکز چگونه توانسته در سطح ملی مطرح شود؟
از سال ۱۳۹۴ تاکنون، همکاران ما موفق به تولید و اهدای یک‌میلیون و ۲۰۰ هزار صفحه محتوای آموزشی و فرهنگی به خط بریل به نابینایان و کم‌بینایان در سراسر کشور شده‌اند. نکته مهم این است که تمام مراحل چاپ، آماده‌سازی و نشر توسط چهار همکار نابینا در همین مرکز انجام می‌شود که نشان‌دهنده توانمندی این افراد در صورت فراهم بودن زیرساخت‌های لازم است.
مرکز چاپ بریل کتابخانه مرکزی تبریز همچنین سال گذشته در جشنواره ملی کتاب سال افراد دارای معلولیت، عنوان ناشر برتر حوزه چاپ بریل کشور را به دست آورد. این عنوان بر اساس شاخص‌هایی از جمله رعایت استانداردها و اصول نگارشی خط بریل و کیفیت صحافی به این مرکز اختصاص یافت.
چه آثاری در مرکز چاپ و نشر بریل کتابخانه مرکزی تبریز تولید شده و این آثار چه نقشی در دسترسی نابینایان به منابع فرهنگی و آموزشی دارند؟
توسعه خط بریل به طور مستقیم با سوادآموزی و تعمیق درک اجتماعی افراد نابینا ارتباط دارد. در همین راستا، مجموعه دوجلدی غزلیات استاد شهریار در حدود ۲۵۰ صفحه به خط بریل آماده و چاپ شد و در اختیار ۶۵ مرکز کتابخانه‌ای ارائه‌دهنده خدمات به نابینایان در سراسر کشور قرار گرفت. همچنین منظومه «حیدربابایه سلام» استاد شهریار نیز به خط بریل منتشر شد.
در حوزه مهارت‌های زندگی و خوداتکایی، کتاب «مهارت‌های آشپزی ویژه نابینایان» در سه جلد و ۴۴۰ صفحه به چاپ رسید و در دسترس مخاطبان قرار گرفت. علاوه بر این، آثاری برای کودکان و نوجوانان با محوریت سیره حضرت امام رضا (ع)، کتاب «دایره‌المعارف مصور ویژه نوجوان» اثر عبدالحمید نجفی و دو عنوان کتاب تخصصی با همکاری دانشگاه علوم پزشکی به خط بریل منتشر شده است.
گرانی کاغذ بریل چه تأثیری بر روند تولید و انتشار کتاب برای نابینایان گذاشته است؟
امروز همه ناشران از گرانی کاغذ گلایه‌مندند، اما کمتر کسی عمق بحران مالی در حوزه کتاب بریل را درک می‌کند. در حالی که یک برگ کاغذ معمولی A4 حدود دو هزار تومان هزینه دارد، هر برگ کاغذ مخصوص بریل با وزن ۱۴۰ گرم و وارداتی از اندونزی، نزدیک به ۱۰ هزار تومان قیمت دارد؛ یعنی بیش از پنج برابر کاغذ معمولی.
با چنین هزینه‌هایی، تولید کتاب برای شهروندان دارای نیازهای ویژه، بدون پیش‌بینی ردیف‌های اعتباری حمایتی، بسیار دشوار و عملاً ناممکن می‌شود.
با توجه به هزینه‌های بالای تولید کتاب بریل، چه حمایت‌هایی برای تداوم فعالیت مراکز چاپ و نشر این آثار ضروری است؟
حوزه نشر نابینایان به دلیل هزینه‌های سنگین مواد مصرفی، نیازمند همراهی و تأمین منابع مالی پایدار است. افزایش هزینه‌های تولید، ادامه فعالیت این مراکز را با دشواری روبه‌رو می‌کند و بدون حمایت‌های مالی، امکان استمرار تولید و انتشار کتاب‌های بریل محدود خواهد شد.
دستگاه‌های اجرایی و نهادهای فرهنگی چه مسئولیتی در حمایت از نشر بریل و دسترسی نابینایان به کتاب دارند؟
شهرداری‌ها، اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی و تمامی دستگاه‌های ذی‌ربط باید بر مبنای مسئولیت اجتماعی و قانونی خود از حوزه نشر نابینایان حمایت کنند. تأمین منابع مالی و همراهی نهادهای مسئول می‌تواند به استمرار فعالیت مراکز چاپ بریل و افزایش دسترسی نابینایان به منابع فرهنگی و آموزشی کمک کند.
برای حفظ جایگاه تاریخی تبریز در آموزش نابینایان و جلوگیری از تضعیف خط بریل چه ضرورتی وجود دارد؟
تبریز نباید میراث یک‌صد ساله خود در پیشگامی آموزش نابینایان را به دلیل کمبود بودجه و نبود همراهی دستگاه‌ها از دست بدهد. حمایت پایدار از مراکز چاپ و نشر بریل و فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای ادامه فعالیت آن‌ها، برای حفظ این میراث و گسترش دسترسی نابینایان به کتاب و منابع آموزشی ضروری است.
پیشینه یک‌صدساله تبریز در آموزش نابینایان، در کنار دستاوردهای مرکز چاپ و نشر بریل کتابخانه مرکزی این شهر، ظرفیتی ارزشمند برای گسترش عدالت فرهنگی و دسترسی برابر به کتاب است. با این حال، تداوم این مسیر به حمایت پایدار دستگاه‌های مسئول و تأمین منابع مالی مورد نیاز وابسته است؛ ضرورتی که بی‌توجهی به آن می‌تواند فعالیت‌های انجام‌شده در این حوزه را با چالش جدی روبه‌رو کند.