در فاصله کمتر از دو هفته تا انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، دونالد ترامپ که تاکنون در برج عاج خود نشسته بود و کمتر نیازی به رأی آمریکایی‌ها احساس می‌کرد، با ریتمی کم‌سابقه، تلاش می‌کند در پرونده روسیه- اوکراین به پیشرفتی قابل مشاهده دست یابد. استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا، در فاصله کمتر از ۴۸ساعت، ابتدا در اسلو با ولودیمیر زلنسکی و متحدان اروپایی رایزنی کرد و سپس با «نکات کلیدی طرح صلح» عازم سنت‌پترزبورگ شد تا رودرروی پوتین بنشیند. روایت ظاهری این «دیپلماسی رفت‌وآمدی» پیشبرد آتش‌بس است، اما زمان‌بندی و منطق عملیاتی آن به محرکی فوری‌تر اشاره دارد: ترامپ نیاز دارد پیش از انتخاباتی که ممکن است شکستی سنگین باشد، حداقل بخشی از سبد رأی جمهوری‌خواهان را احیا کند.
«سازنده» در اسلو، اضطراب در کی‌یف
سفر اروپایی ویتکاف از اسلو آغاز شد. سه‌شنبه‌شب، او با زلنسکی، یوناس گار استوره (نخست‌وزیر نروژ) و الکساندر استاب (رئیس‌جمهور فنلاند) دیدار رودررو داشت؛ نمایندگان بریتانیا، فرانسه، آلمان و لهستان و مقام‌های ناتو و اتحادیه اروپا به‌صورت ویدئویی مشارکت کردند. یک مقام آمریکایی بعداً این مذاکرات را «بسیار سازنده و ثمربخش» توصیف کرد و گفت: اوکراین «ایده‌ها و پیشنهادهای تازه‌ای» ارائه کرده و طرف‌ها در هماهنگی موضع ضدروسی به «پیشرفت ماهوی» رسیده‌اند.البته شاید بتوان گفت واژه «سازنده» وضعیت وخیم کی‌یف را پنهان می‌کند. درست پیش از رسیدن ویتکاف به اسلو، ترامپ فرمانی اجرایی امضا کرد که اجرای تحریم‌های گسترده علیه روسیه را که کنگره پیش‌تر در قالب «قانون گراهام» تصویب کرده بود، به حالت تعلیق درآورد؛ استدلال کاخ سفید این بود که نمی‌خواهد «احمقانه روسیه را از میز مذاکره بیرون کند». از طرفی فشار شخص ترامپ بر زلنسکی با این مذاکرات کاهش نیافته است. همان روزی که ویتکاف عازم سنت‌پترزبورگ شد، ترامپ بار دیگر علناً زلنسکی را متهم کرد که «نمی‌خواهد جنگ را تمام کند» و مدعی شد حملات اوکراین به پالایشگاه‌های نفت روسیه قیمت گازوئیل آمریکا را بالا می‌برد و به شانس انتخاباتی جمهوری‌خواهان آسیب می‌زند. منطق انتخاباتی این اتهام تقریباً بی‌پرده است: هر چه به ۳نوامبر (روز رأی‌گیری) نزدیک‌تر می‌شویم، وزن هزینه سوخت در فهرست نارضایتی رأی‌دهندگان بیشتر می‌شود.
هرچند گله‌گذاری ترامپ از زلنسکی، آدرس غلط است و قیمت اصلی انرژی در جهان در تنگه هرمز تعیین می‌شود. نگفته پیداست که علت اصلی افزایش قیمت انرژی هم جنگ احمقانه‌ای است که آمریکا و اسرائیل علیه کشورمان راه انداخته‌اند و حاضر نیستند برای پایان دادنش امتیازات لازم را بدهند.
سنت‌پترزبورگ: طرح صلحی بدون اروپا
با وجود این، روز گذشته، ویتکاف به سنت‌پترزبورگ رسید و در زادگاه پوتین نهمین دیدار رودرروی خود را با او برگزار کرد. پوتین در این دیدار از تلاش‌های ترامپ برای حل مسئله تشکر و به علاقه خود به ازسرگیری همکاری اقتصادی روسیه- آمریکا اشاره کرد. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه پیش‌تر گفته بود مسکو پیشنهادهای منتقل‌شده توسط ویتکاف را «می‌شنود»، اما هر گونه امتیاز سیاسی را رد کرده بود.
نکته قابل توجه دیگر اینکه این سفر یک دستاورد حداقلی هم داشت که البته بعید است خیلی به اهداف انتخاباتی ترامپ کمک کند؛ روسیه، استیون هابارد، شهروند هفتاد و چهار ساله آمریکایی را آزاد کرد که در سال ۲۰۲۲ بازداشت و بعداً به اتهام مزدوری محکوم شده بود. هابارد همراه ویتکاف به آمریکا بازمی‌گردد، اما برای ترامپ، این حداقل یک «دستاورد معامله‌ای» است که می‌تواند در گردهمایی‌های انتخاباتی نمایش دهد.
حساب‌وکتاب دیپلماسی در شمارش معکوس انتخابات
اگر سفر رفت‌وآمدی ویتکاف را در تقویم انتخاباتی بگذاریم، کارکرد نمایشی آن روشن می‌شود. چندین نظرسنجی نشان می‌دهد جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای با وضعیت دشواری روبه‌رو هستند و خشم رأی‌دهندگان از هزینه سوخت یکی از محرک‌های اصلی است. از زمان آغاز جنگ ایران در فوریه امسال، قیمت گازوئیل آمریکا پیوسته بالا رفته است؛ ترامپ بخشی از مسئولیت را به گردن حملات اوکراین به تأسیسات پالایش نفت روسیه انداخته و همین را دلیل پیشبرد معامله گازوئیل با مسکو عنوان کرده است.
حلقه کلیدی این زنجیره که از نظر ترامپ خیلی هم منطقی است این است؛ آرام کردن روسیه، بدست آوردن عرضه گازوئیل، پایین آوردن قیمت نفت و بازگرداندن آرا. «امکان همکاری اقتصادی» که ویتکاف در سنت‌پترزبورگ به پوتین منتقل کرد، ادامه همین معامله است. همزمان، فشار بر اوکراین - از جمله زیر سؤال بردن علنی تمایل زلنسکی به مذاکره و اشاره به اینکه کی‌یف باید در مسئله سرزمینی سازش کند - هدف دیگری را دنبال می‌کند: ساختن روایتی که «روند صلح در حال پیشرفت است»، حتی اگر پیشرفت ماهوی هنوز رخ نداده باشد.
با این حال، تناقض درونی این راهبرد هم آشکار است. متحدان اروپایی آمریکا از مذاکرات سنت‌پترزبورگ کنار گذاشته شده‌اند و فقط در اسلو به‌صورت ویدئویی در رایزنی‌های مقدماتی شرکت کردند. یا شاید هم برعکس، اروپایی‌ها می‌دانند که رفتار فعلی ترامپ خیلی اثرگذار نیست و خود را بیشتر از این قاتی ماجرا نکرده‌اند. اما در هر صورت استوره پس از مذاکرات اسلو صریح گفت اروپا باید «نقش محوری‌تری از قبل در مذاکرات ایفا کند»، چون «اروپاست که پیامدهای جنگ را تحمل می‌کند». نمایندگان آلمان، فرانسه و لهستان در نشست اسلو حضور داشتند، اما در برابر سلطه کانال دوجانبه آمریکا- روسیه توان موازنه ندارند.
با استناد به همین شواهد است که باید گفت تنور اوکراین آن قدر داغ نیست که بتواند برای ترامپ نانی گرم کرده و حتی بخش کوچکی از سبد رأی او را در انتخابات احیا کند. دیرزمانی نیست که جمهوری‌خواهان بپذیرند عامل اصلی بحران سیاسی کنونی‌شان، جنگی است که ترامپ و نتانیاهو در اسفند گذشته علیه کشورمان شروع کردند.