محمدبن عثمان عمری در میان نواب اربعه امام زمان(عج) در طول غیبت صغری طولانی‌ترین دوره نیابت را برعهده داشت و از این گذشته او و پدرش در عصر دو امام پیشین نیز وظیفه مشابهی را برعهده داشته‌اند.
آخرین روز جمادی‌الاول و سال‌روز درگذشت او بهانه‌ای است برای بازخوانی زندگی کسی که بخش مهمی از فرهنگ انتظار و ادعیه مشهور شیعه را روایت کرده است.
سخنش سخن امام زمان بود
احمد بن اسحاق قمی، از چهره‌های شناخته‌شده و مورد اعتماد امامان شیعه، پرسشی داشت که در آن روزگار برای بسیاری از شیعیان اهمیت اساسی پیدا کرده بود: در امور دینی و دریافت احکام، به چه کسی باید مراجعه کرد؟ از چه کسی می‌توان روایت شنید و سخن چه کسی اعتبار دارد؟
او پیش‌تر همین پرسش را از امام هادی(ع) مطرح کرده بود و پاسخ شنیده بود که عثمان بن سعید عمری، مردی امین و مورد اعتماد است و آنچه از سوی امام به او می‌رسد، به مردم می‌رساند. احمد بن اسحاق همین پرسش را در زمان امام حسن عسکری(ع) نیز مطرح کرد. آن حضرت در پاسخ، نه‌تنها وثاقت عثمان بن سعید، بلکه جایگاه فرزندش محمد را نیز تأیید کرد و فرمود: «العَمری و فرزندش مورد اعتمادند؛ آنچه از من به تو برسانند، از جانب من رسانده‌اند و آنچه از من بگویند، سخن من است».
در روزگاری که دسترسی مستقیم به امام برای همه شیعیان امکان نداشت و ارتباط‌ها با مراقبت دستگاه خلافت عباسی انجام می‌شد، تعیین افراد امین برای انتقال پرسش‌ها و پاسخ‌ها، بخشی از سازوکار علمی و اجتماعی جامعه شیعه بود. نام محمد بن عثمان، از همان زمان در کنار پدرش در این جایگاه قرار گرفت؛ مردی که پس از درگذشت عثمان بن سعید، مسئولیت ارتباط میان مردم با امام زمانشان را در دوران غیبت صغری بر عهده گرفت و نزدیک به چهل سال در این موقعیت باقی ماند.
نایب پسر نایب
محمد بن عثمان بن سعید عمری، مشهور به ابوجعفر، از خاندان بنی‌اسد بود. تاریخ تولد و محل ولادت او در منابع به‌روشنی ثبت نشده است؛ اما نامش از سال‌های پایانی عمر امام هادی(ع) و دوران امام حسن عسکری(ع) در شمار افراد مورد اعتماد و مرتبط با دستگاه وکالت دیده می‌شود.
پدرش عثمان بن سعید، از اصحاب نزدیک امام هادی و امام عسکری(ع) بود و در هر دو دوره، مسئولیت وکالت و انتقال وجوه و پرسش‌های شیعیان را بر عهده داشت. کسی که به خریدوفروش روغن اشتغال داشت و از همین رو به «سمّان» شهرت یافته بود. شیعیان اموال و وجوهی را که باید به امام می‌رساندند، در اختیارش می‌گذاشتند و او آن‌ها را در مشک‌های روغن جابه‌جا می‌کرد تا از تطاول مأموران حکومتی در امان بماند.
محمد بن عثمان در چنین محیطی رشد کرد. گرچه درباره حیات علمی او گزارش متقنی در منابع باقی نمانده است، اما گزارش‌های حدیثی نشان می‌دهد که فعالیت او به امور اجرایی و دریافت وجوه محدود نبوده است. او در محیطی پرورش یافته بود که ارتباط مستقیم با امامان، نقل حدیث، پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و حفظ نوشته‌های روایی بخشی از زندگی روزانه‌اش بود.
در واقع، آنچه از وجه علمی محمد بن عثمان می‌دانیم، بیش از آن‌که در شرح سوابق تحصیل و تدریس او جلوه کند، در تألیفات فقهی، نقل احادیث و ادعیه و انتقال پرسش‌های علمی شیعیان به امام و رساندن پاسخ‌ها به آنان خود را نشان می‌دهد.
جانشینی با تأیید امام
پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ قمری و آغاز امامت آخرین امام، عثمان بن سعید همچنان مسئولیت ارتباط با شیعیان را پیگیری می‌کرد. با درگذشت او، این مسئولیت بر عهده محمد بن عثمان گذاشته شد. مسئولیتی که متی به سابقه خانوادگی نبود و پیش‌تر امام عسکری(ع) نیز او را در کنار پدرش تأیید کرده بود.
در روزهای پس از درگذشت پدر، توقیعی از سوی امام زمان(عج) برای محمد بن عثمان صادر شد. در این نامه، ضمن تسلیت وفات پدر، از خدمات او یاد شده و به جانشینی فرزندش تصریح شده بود: «از کمال سعادت پدرت این بود که خداوند فرزندی چون تو به او عطا کرد تا پس از او جانشینش شود و در جایگاه او قرار گیرد.» در ادامه نیز برای محمد بن عثمان طلب یاری و توفیق شده بود.
شیخ طوسی در کتاب «الغیبة» با نقل این توقیع، گزارشی از جایگاه او در میان شیعیان ارائه می‌کند. به نوشته او، پس از درگذشت عثمان بن سعید، کارها به محمد بن عثمان سپرده شد و شیعیان بر عدالت، وثاقت و امانت‌داری او اتفاق نظر داشتند. توقیعات امام در طول دوران نیابت از طریق او به شیعیان می‌رسید؛ با همان خطی که در زمان پدرش نیز شناخته شده بود.
این جایگاه در توقیع دیگری نیز مورد تأکید قرار گرفت. اسحاق بن یعقوب، از طریق محمد بن عثمان نامه‌ای مشتمل بر پرسش‌های خود را برای امام زمان(عج) فرستاد و پاسخ دریافت کرد. در بخشی از همان توقیع آمده است: «و اما محمد بن عثمان عمری، خداوند از او و پدرش خشنود باشد، او مورد اعتماد من است و نوشته او، نوشته من است.» این عبارت در منابع حدیثی با تعبیر «فإنه ثقتی و کتابه کتابی» ثبت شده است.
نایبی که مؤلف بود
محمد بن عثمان در کنار مسئولیت نیابت، به تدوین و نگهداری میراث فقهی اهل‌بیت(ع) اهتمام داشت. او بخشی از روایاتی را که در اختیار داشت، در قالب مجموعه‌هایی موضوعی سامان داده بود و این نوشته‌ها را نیز به‌عنوان امانتی علمی به جانشین خود سپرد.
مهم‌ترین گزارش‌ها درباره زندگی علمی محمد بن عثمان را شیخ طوسی از ابونصر هبةالله، نوه دختری او نقل کرده است. بر اساس این گزارش، ابوجعفر عمری کتاب‌هایی در فقه تألیف کرده بود که روایاتش را مستقیما از امام حسن عسکری(ع) و امام زمان(عج) و نیز به واسطه پدرش از امام حسن عسکری(ع) و امام هادی(ع)، دریافت کرده بود.
در این مجموعه از آثاری با عنوان «کتاب الأشربة» نام برده شده است که در اصطلاح فقهی به مباحث مربوط به نوشیدنی‌ها و احکام آن‌ها گفته می‌شود. بنابراین، آنچه از این گزارش به دست می‌آید، صرفا رونویسی از روایت‌ها نیست؛ بلکه با مجموعه‌ای از نوشته‌های فقهی روبه‌رو هستیم که روایات را به‌صورت موضوعی گرد آورده و تنظیم کرده بودند.
امروز از متن کامل این نوشته‌ها نسخه‌ای در دست نیست؛ اما به گفته دخترش ام‌کلثوم، این آثار پس از درگذشت محمد بن عثمان در اختیار حسین بن روح نوبختی، نایب سوم، قرار گرفت و ابونصر احتمال داده که پس از آن به علی بن محمد سمری، نایب چهارم، نیز رسیده باشد.
دعایی در دفتر سرخ
در میان آثاری که از طریق محمد بن عثمان به نسل‌های بعد رسیده، برخی دعاهای شناخته‌شده شیعه نیز جای دارند. یکی از نمونه‌های روشن، دعای افتتاح است؛ دعایی که شیعیان در شب‌های ماه مبارک رمضان می‌خوانند.
سید بن طاووس ماجرای انتقال این دعا را چنین نقل کرده است: ابوعمرو سکونی از احمد بن محمد بغدادی درخواست کرد تا دعاهایی را که عمویش، محمد بن عثمان عمری در ماه رمضان می‌خوانده است، در اختیارش بگذارد. او دفترچه‌ای صحافی‌شده با جلد سرخ بیرون آورد که دعاهای متعددی در آن ثبت شده بود. سکونی از آن نسخه، دعاهای فراوانی را استنساخ کرد که دعای افتتاح از آن جمله بود.
این گزارش نشان می‌دهد محمد بن عثمان نه‌تنها به نقل احادیث و تدوین مسائل فقهی توجه داشت، بلکه مجموعه‌ای از ادعیه را نیز در اختیار داشت و در عبادت‌های خود از آن‌ها استفاده می‌کرد. البته این نقل، به‌خودی‌خود به معنای انشای دعای افتتاح به قلم او نیست؛ آنچه از روایت برمی‌آید، نگهداری و خواندن دعا در دفتر او و انتقال آن به نسل بعد است.
دعای سمات نیز از طریق محمد بن عثمان نقل شده است. شیخ طوسی و سید بن طاووس این دعا را با سندی از او روایت کرده‌اند که به امام صادق(ع) و از طریق ایشان به امام محمدباقر(ع) می‌رسد. دعایی که قرن‌هاست در آخرین ساعات روز جمعه خوانده می‌شود، یکی دیگر از نمونه‌های میراث روایی ماست که نام محمد بن عثمان در سلسله نقل آن قرار دارد.
زیارت آل‌یاسین هم از جمله تراث ارزشمندی است که نام محمد بن عثمان عمری در طریق نقل آن آمده است. ابن‌مشهدی در کتاب «المزار الکبیر» این زیارت را از طریق او روایت کرده و سید بن طاووس نیز آن را در «مصباح الزائر» آورده است. گرچه نقل مشهور زیارت آل‌یاسین، توقیعی است که در کتاب «الاحتجاج» طبرسی از ناحیه مقدسه و خطاب به محمد بن عبدالله حمیری نقل شده و میان این دو نقل، تفاوت‌هایی وجود دارد.
در کنار این‌ها، روایاتی درباره امام زمان(عج) نیز از او نقل شده است؛ از جمله روایتی که می‌گوید صاحب این امر هر سال در موسم حج حاضر می‌شود، مردم را می‌بیند و می‌شناسد، درحالی‌که مردم او را می‌بینند اما نمی‌شناسند. همچنین شماری از توقیعات و پاسخ‌های فقهی امام از طریق او به شیعیان رسیده است. بنابراین، بخشی از آنچه امروز در منابع حدیثی و دعاهای شیعه در اختیار ماست، مرهون نایب دوم امام است.
سرشبکه وکلا در بغداد
محمد بن عثمان در بغداد مستقر بود؛ شهری که مرکز خلافت عباسی و محل رفت‌وآمد گروه‌های علمی و سیاسی به شمار می‌رفت. از آن‌جا که شیعیان در شهرهای مختلف زندگی می‌کردند و امکان ارتباط مستقیم با امام برای همه فراهم نبود، شبکه وکالت اهمیت فراوانی داشت. وکلای محلی، وجوه شرعی و پرسش‌های مردم را دریافت می‌کردند و از مسیر بغداد به محمد بن عثمان می‌رساندند. او نیز پاسخ‌ها و توقیعات را به آنان منتقل می‌کرد.
این شبکه تنها وظیفه مالی نداشت. مسائل فقهی، پرسش‌های اعتقادی و امور اجتماعی نیز از همین مسیر پیگیری می‌شد. یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، نامه اسحاق بن یعقوب است که در آن پرسش‌هایی درباره موضوعات دشوار دینی مطرح شده بود. محمد بن عثمان نامه را به امام رساند و با پاسخ مفصل حضرت بازگشت تا وظیفه شیعیان را در حوادث الواقعة روشن کند: «در حوادث واقعه به راویان حدیث ما مراجعه کنید؛ آنان حجت من بر شما هستند و من حجت خدا بر آنانم».
این توقیع از مهم‌ترین متون مورد استناد در مبحث مراجعه به عالمان و راویان حدیث در عصر غیبت است. هرچند موضوع اصلی نامه، مجموعه‌ای از پرسش‌های مختلف بود، اما قرارگرفتن این پاسخ در کنار تأیید صریح محمد بن عثمان، مسیر حرکت شیعه در پیچ و خم‌های آینده را روشن ساخت.