از ۶۲ اجرای تئاتر و ۱۱۰ کنسرت موسیقی تا صدها عنوان کتاب و فعالیت ده‌ها روزنامه؛ دمشق در سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۳ زندگی فرهنگی پرتحرکی داشت. سامی مروان مبیّض در کتاب «در حاشیه‌های حافظه» این دوره از تاریخ سوریه را بازخوانی می‌کند.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ تاریخ یک شهر را می‌توان از مسیر زندگی حاکمان و تحولات سیاسی آن نوشت؛ می‌توان سراغ خیابان‌ها، سالن‌های نمایش، روزنامه‌ها، کتاب‌فروشی‌ها و مکان‌هایی رفت که مردم در آن‌ها زندگی می‌کردند. سامی مروان مبیّض، تاریخ‌نگار سوری، در کتاب «در حاشیه‌های حافظه: زندگی اجتماعی در دمشق پیش از ۱۹۶۳» (علی أطراف الذاکرة: الحیاة الاجتماعیة فی دمشق قبل 1963) مسیر دوم را انتخاب کرده است. او در این کتاب که سال ۲۰۲۵ از سوی انتشارات ریاض الریّس در بیروت منتشر شده، می‌کوشد تصویری از زندگی اجتماعی و فرهنگی دمشق در پانزده سال پیش از به قدرت رسیدن حزب بعث ارائه دهد؛ دوره‌ای پرآشوب در سیاست سوریه که فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی شهر در آن ادامه داشت.
مبیّض برای بازسازی این دوره به سراغ خاطرات، اسناد و جزئیات زندگی شهری رفته است. دمشق در روایت او صرفاً پایتختی است که قدرت سیاسی در آن جابه‌جا می‌شود؛ شهری است با محله‌ها، نهادها، سالن‌های سینما، باشگاه‌ها، مدارس، روزنامه‌ها و گروه‌های اجتماعی گوناگون. کتاب می‌خواهد نشان دهد که در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۳، با وجود کودتاهای پیاپی و بحران‌های سیاسی، زندگی روزمره‌ی مردم و فعالیت‌های فرهنگی شهر جریان داشت.
آمارهایی از یک زندگی فرهنگی پرتحرک
یکی از بخش‌های قابل توجه کتاب، آمار فعالیت‌های فرهنگی دمشق در این دوره است. بر اساس اطلاعاتی که مبیّض گردآوری کرده، در این پانزده سال ۶۲ نمایش تئاتر، ۱۰۵ سخنرانی و نشست فرهنگی، ۴۰ نمایشگاه هنری و ۱۱۰ کنسرت موسیقی در شهر برگزار شده است. همچنین حدود ۴۰۰ عنوان کتاب از سوی ناشران دمشقی منتشر شده است. این ارقام تصویری از شهری ارائه می‌کنند که با وجود بی‌ثباتی سیاسی، همچنان محل رفت‌وآمد هنرمندان، نویسندگان، روشنفکران و علاقه‌مندان فرهنگ بود.
این دوره از تاریخ سوریه با هشت کودتای نظامی، دو جنگ منطقه‌ای در فلسطین و بحران سوئز، ریاست‌جمهوری هشت نفر و جابه‌جایی ۲۸ نخست‌وزیر همراه بود. با این همه، فعالیت‌های فرهنگی متوقف نشد. مبیّض در کنار ثبت این رویدادها، به ظهور گروهی اجتماعی اشاره می‌کند که می‌کوشیدند در پوشش، رفتار، خوراک و مکان‌های رفت‌وآمد خود با الگوهای زندگی مدرن همراه شوند. این گروه از محیط‌های فرهنگی پیرامون خود تأثیر می‌گرفت و در شکل‌گیری فضای تازه‌ی شهری نیز نقش داشت.
نمایشگاه بین‌المللی؛ دمشق در ارتباط با جهان
نمایشگاه بین‌المللی دمشق از رویدادهایی است که کتاب به تفصیل به آن می‌پردازد. این نمایشگاه با تصمیم ادیب شیشکلی شکل گرفت و هاشم اتاسی در سال ۱۹۵۴ آن را افتتاح کرد. آمریکا، اتحاد شوروی، بریتانیا، آلمان غربی و آلمان شرقی از جمله کشورهای حاضر در این رویداد بودند. نمایشگاه به فضایی برای عرضه‌ی محصولات صنعتی، تبادل تجربه‌های فرهنگی و هنری و ارتباط میان کشورهای مختلف تبدیل شد و جایگاه دمشق را در مناسبات تجاری و فرهنگی منطقه تقویت کرد.
حضور هنرمندان عرب در برنامه‌های نمایشگاه نیز به اهمیت آن افزود. فیروز از سال ۱۹۶۰ در این رویداد برنامه اجرا می‌کرد و در سال ۱۹۶۲ ترانه‌ی «سرزمینم را خواندم» را با شعر سعید عقل خواند. نمایشگاه بین‌المللی در آن سال‌ها به یکی از مکان‌های مهم گردهمایی مردم و چهره‌های فرهنگی تبدیل شده بود.
مبیّض در کنار این رویداد، به نقش شهرداری دمشق در توسعه‌ی شهر اشاره می‌کند. سامان‌دهی خیابان‌ها، مدارس و باغ‌ها، بهبود خدمات عمومی و توجه به معماری و هویت تاریخی شهر از جمله موضوعاتی است که در کتاب بررسی می‌شود. از این منظر، تاریخ اجتماعی دمشق با تاریخ نهادهای شهری و چگونگی اداره‌ی زندگی عمومی پیوند می‌خورد.
سینما، تئاتر و موسیقی در زندگی مردم
بخش دیگری از کتاب به سالن‌های سینما و نمایش اختصاص دارد. سینما دمشق، الاهرام و دنیا از جمله سالن‌هایی بودند که فیلم‌های عربی و خارجی را نمایش می‌دادند. جشنواره‌ی سینمایی سال ۱۹۵۵ که در چارچوب نمایشگاه بین‌المللی برگزار شد، با نمایش فیلم «دختران شب» با بازی مدیحه یُسری و هند رستم افتتاح شد. کتاب همچنین به گروه‌های نمایشی محلی و عربی و استقبال مخاطبان از اجراهای تئاتری می‌پردازد.
موسیقی نیز در زندگی اجتماعی دمشق جایگاه پررنگی داشت. محمد عبدالوهاب، ام‌کلثوم، فیروز و ودیع الصافی از جمله هنرمندانی بودند که در این شهر برنامه اجرا کردند. کنسرت‌ها در سالن‌ها، تئاترها، ورزشگاه‌ها و رستوران‌های بزرگ برگزار می‌شدند و به مناسبت‌هایی اجتماعی برای حضور گروه‌های مختلف مردم تبدیل شده بودند.
در کنار موسیقی عربی، اجرای موسیقی کلاسیک نیز در دمشق رواج داشت. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به کنسرت دیانا تقی‌الدین، نوازنده‌ی پیانوی لبنانی، در هتل اورینت پالاس در ۲۰ اکتبر ۱۹۵۴ و اجرای سامیه حداد در باشگاه افسران در سال ۱۹۵۶ اشاره کرد. فخری بارودی نیز در گسترش آموزش موسیقی و حفظ میراث موسیقی عربی نقش داشت. با این حال، همه‌ی این تحولات با استقبال یکسان روبه‌رو نبودند و بخش‌هایی از جامعه‌ی محافظه‌کار نسبت به برخی مظاهر فرهنگی جدید واکنش منفی نشان می‌دادند.
مطبوعات و کتاب؛ شکل‌گیری یک فضای فکری
مبیّض در بررسی زندگی فرهنگی دمشق، مطبوعات و نشر را نیز در نظر می‌گیرد. در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۳، ۶۱ روزنامه در شهر منتشر می‌شد که ۱۸ عنوان آن‌ها هفتگی و بقیه روزانه بودند. این نشریات دیدگاه‌های سیاسی و فکری متفاوتی را بازتاب می‌دادند و درباره‌ی استقلال، وحدت عربی، عدالت اجتماعی، ادبیات و هنر بحث می‌کردند.
البته این فضای مطبوعاتی از محدودیت‌های سیاسی در امان نبود. کودتاهای نظامی به تعطیلی و توقیف روزنامه‌ها می‌انجامیدند و در دوره‌ی وحدت سوریه و مصر نیز فعالیت احزاب و رسانه‌ها با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شد. کتاب در کنار این تحولات، از انتشار حدود ۴۰۰ عنوان کتاب در دمشق سخن می‌گوید و به حضور نویسندگانی اشاره می‌کند که در شکل‌گیری ادبیات مدرن سوریه نقش داشتند؛ از جمله نزار قبانی، زکریا تامر، سعید حورانیه، شوقی بغدادی و حنا مینه.
دمشق در آن دوره میزبان سخنرانی‌ها و دیدارهای ادبی نیز بود. میخائیل نعیمه، ایلیا ابوماضی و طه حسین از جمله چهره‌هایی بودند که در برنامه‌های فرهنگی شهر حضور یافتند. این رفت‌وآمدها ارتباط دمشق را با مراکز فرهنگی عربی، به‌ویژه بیروت، قاهره و بغداد، تقویت می‌کرد.
حافظه‌ی شهری و آغاز دوران بعث
بخش مهمی از روایت مبیّض به کودتاهای نظامی و تأثیر آن‌ها بر حافظه‌ی شهری اختصاص دارد. نویسنده از حسنی الزعیم و ادیب شیشکلی تا دوره‌ی وحدت سوریه و مصر را دنبال می‌کند و نشان می‌دهد که تغییر حکومت‌ها چگونه بر نهادها، طبقات اجتماعی و مکان‌های شهر اثر گذاشت. او معتقد است کودتاها به‌تدریج بخش‌هایی از حافظه‌ی دمشق را از میان بردند و با به قدرت رسیدن حزب بعث، این روند شدت گرفت.
در روایت کتاب، کودتای ۸ مارس ۱۹۶۳ نقطه‌ی عطفی در تاریخ اجتماعی دمشق است. پس از آن، فعالیت احزاب و مطبوعات مستقل متوقف شد، بسیاری از چهره‌های سیاسی و اجتماعی بازداشت یا تبعید شدند و اموال شماری از افراد مصادره شد. مبیّض این تحولات را آغاز دوره‌ای می‌داند که در آن نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای به‌تدریج زیر نظارت و کنترل حکومت قرار گرفتند.
در گفت‌وگویی که مجله‌ی «المجله» با نویسنده‌ی کتاب منتشر کرده، مبیّض از حذف بخش‌هایی از آرشیو رادیو و تلویزیون سوریه در دوران بعث سخن می‌گوید. به روایت او، بخشی از آثار نمایشی و تلویزیونی قدیمی از آرشیو کنار گذاشته شد و برخی از آن‌ها با سخنرانی‌های حافظ اسد جایگزین شدند. او همچنین به تغییر کارکرد تلویزیون سوریه اشاره می‌کند؛ رسانه‌ای که در آغاز فعالیت خود در سال ۱۹۶۰، هویتی فرهنگی و شهری داشت و پس از کودتای بعث، به ابزاری برای تبلیغ سیاست‌های حکومت تبدیل شد.
بازخوانی گذشته با یک پرسش انتقادی
اهمیت کتاب «در حاشیه‌های حافظه» در توجه آن به جزئیاتی است که معمولاً در تاریخ‌نگاری سیاسی مجال چندانی برای ثبت پیدا نمی‌کنند. نام خیابان‌ها، سالن‌های سینما، برنامه‌های موسیقی، فعالیت روزنامه‌ها و خاطرات شهروندان، اجزای تصویری هستند که مبیّض از دمشق پیش از بعث می‌سازد. این اطلاعات امکان می‌دهند تحولات سیاسی از زاویه‌ی تأثیرشان بر زندگی روزمره و نهادهای اجتماعی بررسی شوند.
با این حال، روایت کتاب با محدودیتی نیز روبه‌رو است. عمر کوش در مقاله‌ای درباره‌ی این اثر در وب‌سایت «ضفّه» العربی الجدید یادآوری می‌کند که بخش زیادی از خاطرات و اسناد مورد استفاده‌ی نویسنده به گروه‌های برخوردار و نخبگان اجتماعی تعلق دارد. زندگی کارگران، پیشه‌وران، زنان، فقرا و ساکنان حاشیه‌های شهر در این تصویر حضور کم‌رنگ‌تری دارد. کوش همچنین تأکید می‌کند که دمشق دهه‌ی ۱۹۵۰ شهری بی‌تضاد نبود؛ نابرابری طبقاتی، نفوذ اجتماعی ثروتمندان، محدودیت مشارکت زنان و منازعات سیاسی و فکری در آن وجود داشت.
این نقد، مسئله‌ی مهمی را درباره‌ی تاریخ اجتماعی مطرح می‌کند: ثبت خاطرات و اسناد موجود، به‌تنهایی تصویر کاملی از جامعه نمی‌سازد؛ زیرا امکان ثبت تجربه‌ها برای همه‌ی گروه‌های اجتماعی یکسان نبوده است. از این رو، بازخوانی تاریخ دمشق به پژوهش‌هایی نیاز دارد که صدای گروه‌های کم‌نمایانده‌شده را نیز وارد روایت کنند.
کتاب سامی مروان مبیّض تلاشی برای بازگرداندن بخشی از حافظه‌ی فرهنگی و اجتماعی دمشق به تاریخ معاصر سوریه است. این اثر با ثبت مکان‌ها، رویدادها و چهره‌های فرهنگی، تصویری از شهری ارائه می‌کند که در سال‌های پیش از بعث با وجود بی‌ثباتی سیاسی، عرصه‌ی فعالیت‌های متنوع اجتماعی و فرهنگی بود. در عین حال، پرسش درباره‌ی کسانی که در این روایت کمتر دیده شده‌اند، راه را برای پژوهش‌های گسترده‌تر درباره‌ی تاریخ اجتماعی سوریه باز می‌گذارد.