تهران- ایرنا- همزمان با برگزاری نخستین روز کارگاه آموزشی و عملی تاریخ شفاهی وزارتخانه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، سخنرانان این کارگاه بر ضرورت و اهمیت تدوین و توسعه تاریخ شفاهی در حوزه‌های مربوط به این وزات‌خانه تاکید کردند. علی دارابی معاون میراث این وزارتخانه هم تاریخ شفاهی را یک پروژه بزرگ تاریخی توصیف کرد که در قرن‌های آینده از آن به نیکی یاد خواهد شد.
به گزارش ایرنا از میراث آریا، در ابتدای این کارگاه، روزبه کردونی مشاور وزیر و مدیرکل حوزه وزارتی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از آغاز نخستین کارگاه آموزشی و عملی «تاریخ شفاهی؛ دوره مقدماتی» با حضور حدود یکصد نفر از نمایندگان ستادی و استانی این وزارتخانه در تهران خبر داد.
کردونی: تاریخ شفاهی از اولویت‌های سیاستی وزیر است
کردونی با اعلام این خبر اظهار کرد: نخستین کارگاه آموزشی و عملی «تاریخ شفاهی؛ دوره مقدماتی» از امروز صبح پنجشنبه ۳۰ مهر و جمعه یکم آبان‌ماه ۱۴۰۵ در هتل لاله تهران برگزار می‌شود؛ رویدادی که با هدف تقویت ظرفیت‌های تخصصی وزارتخانه در مستندسازی تجربه‌های مدیریتی و سازمانی و فراهم‌کردن زمینه انتقال دانش انباشته به نسل‌های آینده مدیریت و سیاست‌گذاری طراحی شده است.
وی با اشاره به مشارکت حدود یکصد نفر از سراسر کشور در این کارگاه افزود: در چارچوب این برنامه، از هر استان سه نفر شامل نماینده تاریخ شفاهی استان، مدیر روابط‌عمومی و رئیس دفتر مدیرکل حضور خواهند داشت تا زمینه شکل‌گیری رویکردی هماهنگ، نظام‌مند و فراگیر در حوزه تاریخ شفاهی، در سطوح ستادی و استانی وزارتخانه فراهم شود.
کردونی با بیان اینکه این کارگاه به همت دبیرخانه تاریخ شفاهی و حوزه وزارتی و با همکاری انجمن توسعه و نوآوری اجتماعی، شرکت توسعه گردشگری ایران و ادارات کل ستادی و استانی برگزار می‌شود، تصریح کرد: در طراحی این دوره تلاش شده است افزون بر بهره‌گیری از ظرفیت استادان و صاحب‌نظران، توانمندی‌های علمی، مدیریتی و اجرایی درون وزارتخانه نیز به‌صورت هدفمند در فرایند آموزش و پیشبرد این برنامه مشارکت داشته باشد.
وی ادامه داد: غلامرضا امیرخانی، سیدمحمد بهشتی و علی ربیعی از سخنرانان ویژه این کارگاه هستند و حضور آنان در کنار ظرفیت‌های تخصصی مجموعه وزارتخانه، فرصتی برای ارتقای شناخت نسبت به ابعاد نظری و عملی تاریخ شفاهی و تقویت بنیان‌های علمی این برنامه فراهم می‌کند.
کردونی با تاکید بر جایگاه تاریخ شفاهی در رویکرد مدیریتی وزارت میراث‌فرهنگی گفت: وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی از ابتدای مسئولیت خود، تاریخ شفاهی را به‌عنوان یکی از اولویت‌های سیاستی مطرح کرده است. در همین راستا، با تشکیل شورای سیاست‌گذاری و دبیرخانه تاریخ شفاهی، تاکنون بیش از ۸۰ گفت‌وگو با مدیران، پیشکسوتان و صاحب‌نظران انجام شده است؛ اقدامی که بیانگر توجه به ضرورت ثبت، صیانت و ماندگارکردن تجربه‌های مدیریتی و سازمانی در این وزارتخانه است.
وی با تبیین کارکرد راهبردی تاریخ شفاهی افزود: تاریخ شفاهی روشی برای تبدیل تجربه زیسته مدیران و کارکنان به دانش سازمانی است؛ دانشی که می‌تواند ابعاد کمتر ثبت‌شده تصمیم‌ها، چالش‌ها، فرایندها، مسیرهای طی‌شده و درس‌آموخته‌های سازمانی را آشکار و برای بهره‌برداری در آینده مستند کند.
کردونی تاکید کرد: نهادینه‌سازی تاریخ شفاهی در وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی می‌تواند زمینه انتقال تجربه میان نسل‌های مدیریتی، تقویت حافظه نهادی، جلوگیری از فراموش‌شدن دانش انباشته و ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری را فراهم آورد؛ به‌گونه‌ای که تجربه‌های ارزشمند سازمانی، فراتر از حافظه افراد، به سرمایه‌ای مستند، قابل انتقال و ماندگار برای آینده وزارتخانه تبدیل شود.
دارابی: پنج ضرورت در تاریخ شفاهی
معاون میراث‌فرهنگی کشور با تاکید بر ضرورت نگاه حرفه‌ای و تخصصی به تاریخ شفاهی، پنج محور اساسی در این حوزه را تشریح کرد و گفت: پرسشگری دقیق، مستندسازی رویدادها، اعتمادسازی، گردآوری اسناد و پایبندی به صداقت، از الزامات ثبت روایت‌های معتبر و حرکت در مسیر کشف حقیقت تاریخی است.
علی دارابی تاریخ شفاهی را پروژه‌ای بزرگ تاریخی توصیف کرد که در قرن‌های آینده از آن به نیکی یاد خواهد شد.
وی با تاکید بر ضرورت تمایز میان تاریخ شفاهی و خاطره‌نویسی، به تشریح الزامات و ویژگی‌های این حوزه در پنج محور پرداخت و افزود: تاریخ شفاهی بر پایه مصاحبه و گفت‌وگو با افراد مختلف شکل می‌گیرد و هنر مصاحبه‌کننده آن است که از دل روایت‌ها، تاریخ را استخراج و رویدادها را مستندنگاری و ضبط کند.
دارابی ادامه داد: پرسشگر باید بتواند بر زوایای تاریک نور بتاباند، پرسش‌های دقیق مطرح کند و به ابعاد پنهان رویدادها دست یابد؛ در حالی که خاطره‌نویسی بیشتر بر تجربه‌های شخصی و یادداشت‌های فردی تکیه دارد.
معاون میراث‌فرهنگی تاریخ شفاهی را کاری نظام‌مند و برخوردار از ویژگی‌های یک پژوهش علمی دانست و افزود: مصاحبه‌کننده باید فرد مصاحبه‌شونده و زمینه تاریخی زندگی و فعالیت او را بشناسد، در پی کشف حقیقت باشد و بتواند با طرح پرسش‌های دقیق، روایت‌ها را به چالش بکشد. ورود به موضوع باید نظام‌مند باشد و پرسشگر به دنبال پاسخ پرسش‌هایی برود که درباره چیستی و چرایی رویدادها برای او مطرح است.
وی با اشاره به ضرورت توجه به ابعاد مختلف پروژه تاریخ شفاهی ادامه داد: از ابتدا تلاش ما این بود که خروجی این پروژه صرفا به کتاب محدود نشود و ظرفیت‌های تصویری نیز در آن مورد توجه قرار گیرد. انتخاب و شناسایی افراد باید با دقت انجام شود و حافظه تاریخی اشخاص در پیوند با تاریخ جامعه و رویدادهای آن مورد استفاده قرار گیرد.
دارابی با بیان اینکه گفت‌وگوهای تاریخ شفاهی می‌توانند به روشن شدن بخش‌هایی از تاریخ و رفع برخی ابهام‌ها و پرسش‌های ذهنی کمک کنند، بر ضرورت ایجاد بانک اطلاعاتی منظم تاکید کرد و گفت: باید اطلاعات افراد، سوابق و رزومه آن‌ها به‌دقت ثبت و طبقه‌بندی شود. چنین اقدامی به افزایش اعتبار پژوهش‌های تاریخ شفاهی کمک می‌کند.
معاون میراث‌فرهنگی کشور، انسان‌ها را اسناد زنده هر جامعه توصیف کرد و افزود: از طریق گفت‌وگوهای مستند با افراد می‌توان به بخش‌هایی از تاریخ جامعه دست یافت. یکی از مهمترین مراحل این فرایند، جلب اعتماد مصاحبه‌شوندگان است. مصاحبه‌ها باید مستند و باورپذیر باشند و برای افزایش اعتبار روایت‌ها، اسناد و مدارک مرتبط نیز گردآوری شوند. تاریخ شفاهی نباید به روایت صرف شکل‌گیری یک سازمان یا نهاد محدود شود، بلکه باید با رویکردی دقیق و مستند، زمینه شناخت بهتر رویدادها، شخصیت‌ها و تحولات تاریخی را فراهم کند.
به گفته دارابی، پرهیز از حدس و گمان، اظهارنظرهای غیرمستند و قضاوت‌های شتاب‌زده درباره افراد، از الزامات اعتباربخشی به تاریخ شفاهی است؛ موضوعی که در آن، هم مصاحبه‌کننده و هم مصاحبه‌شونده نقشی اساسی دارند.
معاون میراث‌فرهنگی کشور با اشاره به اهمیت مکتوب کردن تجربه‌ها و روایت‌ها در جامعه ایران افزود: در جامعه ما عادت به نوشتن کمتر اهمیت دارد در صورتیکه در گذشته و طول تاریخ کتابت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. بخشی از تاریخ از طریق روایت‌ها و یادداشت‌ها منتقل می‌شود و اهمیت تاریخ شفاهی نیز از این جهت دوچندان است که امکان ثبت مکتوب تجربه‌ها و رویدادها را فراهم می‌کند.
دارابی با بیان اینکه تاریخ شفاهی با رویدادها، تحولات و شخصیت‌های مختلف پیوند خورده است، تصریح کرد: اگر به دنبال کشف حقیقت هستیم، باید بتوانیم گره‌های ذهنی مخاطب را باز کنیم و ابهام‌های تاریخی را با تکیه بر مستندات و روایت‌های معتبر توضیح دهیم.
وی تاریخ شفاهی را در کشور نیازمند توجه بیشتر دانست و گفت: تاریخ شفاهی در ایران با نوعی غربت مواجه است و برای ارتقای جایگاه آن باید نگاهی حرفه‌ای و تخصصی داشت، منابع مالی اختصاص داد و از ظرفیت‌های بزرگ انسانی در حوزه‌های مختلف بهره گرفت. نباید این کار را ساده یا کم‌اهمیت تلقی کنیم؛ زیرا در واقع، با این فعالیت بخشی از تاریخ را ثبت و ماندگار می‌کنیم.
معاون میراث‌فرهنگی کشور همچنین بر اهمیت نظارت، هدایت و مدیریت در اجرای پروژه‌های تاریخ شفاهی تاکید کرد و با ابراز اطمینان از حضور استادان و صاحب‌نظران در این مسیر، ابراز امیدواری کرد که فعالیت‌ها به‌درستی هدایت شوند.
دارابی در پایان با تاکید بر اینکه کیفیت نباید فدای کمیت شود، گفت: نباید برای تولید کتاب و خروجی‌های متعدد مسابقه گذاشت، باید بدانیم که امانت‌دار تاریخ هستیم و صداقت، مهمترین آزمون ما در این مسیر است. با قدردانی از برگزارکنندگان نخستین کارگاه آموزشی و عملی تاریخ شفاهی، امیدوارم که نتایج این کارگاه به ارتقای کیفیت و اعتبار پروژه‌های تاریخ شفاهی کشور منجر شود.
پیش از سخنان علی دارابی دو جلد کتاب با عنوان «تاریخ شفاهی و کتاب‌شناسی» به قلم غلامرضا عزیزی، همزمان با افتتاح کارگاه تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و با حضور علی دارابی، قائم‌مقام وزیر و معاون میراث‌فرهنگی کشور، رونمایی شد.
ظریفیان: تاریخ شفاهی تاریخ زیسته یک ملت است
در این کارگاه آموزشی همچنین مسئول هماهنگی شورای سیاست‌گذاری تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گفت: تاریخ از این جهت اهمیت دارد که در حقیقت حافظه یک جامعه و یک ملت به حساب می‌آید.
غلامرضا ظریفیان اظهار کرد: امروز و فردا به مدت دو روز کارگاه آموزشی برگزار می‌شود که یک فرصت بسیار خوبی است که هم به لحاظ عمومی و هم به لحاظ تخصصی در این کارگاه موارد بسیار مطلوبی ارائه خواهد شد. این کارگاه دو روزه فرصتی بسیار مناسب و ارزشمندی است و اساتید گرانقدری که داریم در این کارگاه دو روزه موارد بسیار خوبی را ارائه خواهند کرد.
وی با اشاره به اهمیت توجه به تاریخ، گفت: تاریخ را اگر از ما بگیرند قطعا راه به جایی نخواهیم برد. همان‌گونه که حافظه برای انسان اهمیت دارد، تاریخ نیز برای جامعه اهمیت فراوانی دارد و در حقیقت تاریخ حافظه من، حافظه یک جامعه و حافظه یک ملت است. برخی‌ها تصور می‌کنند که تاریخ علم دیروز است اما این در حقیقت یک خطای بزرگ است چرا که تاریخ علم گذشته نیست بلکه تاریخ حیات اجتماعی انسان را که مهمترین آن میراث است، بررسی می‌کند. در واقع تاریخ حیات اجتماعی انسان را در گذشته برای فهم اکنون به صورت هدفمند بررسی می‌کند. برای همین است که انسان‌ها و کشورهایی که تاریخ ندارند، تاریخ خود را تکرار می‌کنند.
ظریفیان یادآور شد: تاریخ شفاهی، تاریخ انضمامی یک سیستم و یک ملت و جامعه است. در حقیقت تاریخ شفاهی، تاریخ زیسته یک ملت است. یکی از بزرگترین مراکزی که تاریخ شفاهی را تدوین می‌کند، دانشگاه هاروارد است لذا تدوین تاریخ شفاهی است.
او با اشاره به وقوع جنگ تحمیلی دوم و سوم بر اهمیت توجه به میراث‌فرهنگی تأکید کرد و افزود: آنچه باعث تاب‌آوری ملت ایران در جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه شد، میراث‌فرهنگی بود. تدوین تاریخ شفاهی می‌تواند باعث معرفی و تبیین هرچه بهتر میراث‌فرهنگی شود. مساله تاریخ شفاهی باید در سراسر استان‌ها گسترش یابد.
ندایی: تاریخ شفاهی قبل از تاریخ کتبی وجود داشته است
معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گفت: وظیفه وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی حفظ تاریخ و حفظ هویت است و تدوین تاریخ شفاهی اقدام ارزشمندی است که در این وزارتخانه آغاز شده است.
بهروز ندایی اظهار کرد: تدوین تاریخ شفاهی یک کار فاخر است و همه ما از این حرکت بزرگ به صورت کامل حمایت می‌کنیم. چرا که تاریخ شفاهی یک اقدام ماندگار در وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خواهد بود.
معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی افزود: قبل از تاریخ مکتوب، تاریخ شفاهی وجود داشته چرا که از زمان پیداش بشر، گفت‌وگو و صحبت بین افراد بوده است. وظیفه دستگاهی ما حفظ تاریخ و حفظ هویت است. ما باید تاریخ و هویت را حفظ و به نسل آینده انتقال دهیم.
او اضافه کرد: در این کارگاه دو روزه خوشبختانه اقدامات بسیار خوبی انجام خواهد شد و از ابتدای آغاز به کار پروژه تاریخ شفاهی، شاهد این هستیم که گام‌های مؤثری برداشته شده است. تاریخ شفاهی اهمیت فراوانی دارد و اقداماتی که در این دوره انجام شده کاملا قابل احترام و تقدیر است.
ندایی در ادامه یا قدردانی از تلاش‌های وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی یادآور شد: پروژه تدوین تاریخ شفاهی جزو کارهای ماندگار وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی است که با حمایت تمامی بخش‌های وزارت میراث‌فرهنگی و حمایت مدیران و کارکنان این وزارتخانه در حال انجام است.
سبطی: گفت‌وگو با ۸۲ چهره برجسته در پنج حوزه
دبیر پروژه تاریخ شفاهی میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، با تاکید بر ضرورت ایجاد زبان مشترک، تدوین روش‌شناسی منسجم و تغییر فرهنگ سازمانی در حوزه تاریخ شفاهی، هدف از این گردهمایی‌ها و اقدامات انجام‌شده را دستیابی به دستاوردهای مشخص و حرکت از دانش به سمت کنشگری عنوان کرد.
حسین سبطی با اشاره به اهمیت مفهوم سواد تاریخی در رویکردهای جدید جهانی و یونسکو، اظهار کرد: سواد تاریخی از جمله انواع سوادهایی است که در جهان مورد توجه قرار گرفته و مفهوم محوری آن، فراتر رفتن از دانستن و رسیدن به مرحله کنشگری است.
وی با تاکید بر ضرورت تمایز میان دانش و توانش، افزود: باید از مرحله آگاهی و شناخت عبور کنیم و به مرحله عمل و اثرگذاری برسیم. در حوزه تاریخ نیز نگاه به بیرون، در بسیاری از موارد جذاب‌تر از توجه به درون بوده است؛ ازاین‌رو، ضروری است با نگاهی روشمند، ظرفیت‌های تاریخی خود را شناسایی، ثبت و مستندسازی کنیم و این شناخت را به اقدام موثر تبدیل کنیم.
سبطی با اشاره به شکل‌گیری شورای راهبردی تاریخ شفاهی در وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بیان کرد: یکی از اهداف اصلی این شورا، ایجاد نظام‌مندی و تدوین روش‌شناسی هماهنگ برای فعالیت‌های تاریخ شفاهی بود. در همین راستا، کمیته تخصصی و فنی تشکیل شد تا طرح‌های پیشنهادی را بررسی کند و زمینه اجرای پروژه‌های کلان در این حوزه فراهم شود.
دبیر پروژه تاریخ شفاهی با تشریح طرح‌های تعریف‌شده در این حوزه گفت: پنج طرح اصلی شامل تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی، تاریخ شفاهی حوزه حکمرانی، تاریخ شفاهی حوزه گردشگری، تاریخ شفاهی هنرهای ملی و تاریخ شفاهی صنایع‌دستی شکل گرفته است.
وی ادامه داد: همچنین دو طرح دیگر را مصوب کرده‌ایم که فرایند تبدیل ایده به دیده را طی می‌کند و شامل تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی در دوره دو جنگ اخیر و تاریخ شفاهی خبرنگاران حوزه میراث‌فرهنگی است.
سبطی تجمیع این فعالیت‌ها را زمینه دستیابی به زبان مشترک در حوزه تاریخ شفاهی عنوان کرد که بر اساس آن بتوان به تعاریف، معیارها و استانداردهای واحد در زمینه تاریخ شفاهی و روش‌شناسی رسید.
دبیر تاریخ شفاهی تصریح کرد: هدف ما نباید صرفا اجرای چند پروژه مستقل باشد، بلکه باید فراتر از پروژه‌ها حرکت کنیم و با تکیه بر یک روش‌شناسی مشخص، به هماهنگی و انسجام در تولید محصولات نهایی دست یابیم.
سبطی با اشاره به فرهنگ‌سازی از چهار مسیر ایدئولوژی، فناوری و تکنولوژی، قانون و آموزش افزود: هدف شورای سیاست‌گذاری و کمیته تخصصی نیز تغییر فرهنگ سازمانی و اصلاح نگاه به تاریخ شفاهی است تا این حوزه به‌عنوان بخشی موثر از فرایند ثبت، حفظ و انتقال تجربه‌های سازمانی مورد توجه قرار گیرد.
وی در تشریح اقدامات انجام‌شده در پروژه تاریخ شفاهی میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گفت: تاکنون با ۸۲ نفر در چارچوب پنج حوزه اصلی مصاحبه و گفت‌وگو انجام شده و ۱۵۰ جلسه ضبط داشته‌ایم. همچنین ۱۰ جلسه شورای سیاست‌گذاری به ریاست وزیر و ۱۳ جلسه کمیته تخصصی برگزار شده است.
سبطی ابراز امیدواری کرد که مجموعه اقدامات انجام‌شده، با ایجاد هماهنگی و انسجام در روش‌ها و رویکردها، به نتایج ملموس و دستاوردهای موثر منجر شود و زمینه حرکت از دانش تاریخی به سوی کنشگری را فراهم آورد.
بهشتی: تاریخ شفاهی تنها نقل داستان نیست
سیدمحمد بهشتی خطاب به گروه تدوین تاریخ شفاهی اظهار کرد: شما در دستگاه و وزارتخانه‌ای در حال تدوین تاریخ شفاهی هستید که کار مهم این وزارتخانه حفاظت از تاریخ است و همین مساله اهمیت کار شما را دو چندان می‌کند.
عضو شورای راهبردی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی با طرح این پرسش که کارآیی و اهمیت تاریخ چیست؟ افزود: نباید تصور کنیم که هرچه مربوط به تاریخ است و به گذشته تعلق دارد کارایی ندارد، بلکه اگر هرآنچه که از گذشته باقی مانده باشد و ارزش جاودانگی در آن باشد، ثروت ما به حساب می‌آید. نمی‌توانیم از تاریخ صرف‌نظر کنیم. تاریخ در همه حال اهمیت دارد.
وی ضمن تبیین مفهوم تاریخ شفاهی، اضافه کرد: تاریخ شفاهی تنها نقل داستان نیست، بلکه بازخوانی تجربه‌های زیسته است.
بهشتی همچنین با تاکید بر اهمیت این حوزه در ساختار میراث‌فرهنگی ایران، بر ضرورت توجه ویژه به این حوزه را برای نسل‌های آینده و حفظ اصالت فرهنگ ملی، ضروری دانست.
وی در بخشی از صحبت‌های خود بر ضرورت ثبت روایت‌های انسانی تاکید کرد و گفت: برای حفظ اصالت میراث فرهنگی، باید از روایت‌های مکتوب فراتر رفت و به سراغ روایتگران تاریخ رفت.
بهشتی تاریخ شفاهی را نه صرفاً به عنوان یک ابزار جانبی، بلکه به عنوان رکنی اساسی در حفظ میراث غیرمادی معرفی و بر ضرورت گذار از تاریخ رسمی به سمت تاریخ روایت‌محور تأکید کرد.