کیسه‌های خرید با ظاهر پارچه‌ای ممکن است از ساختارهای متفاوتی ساخته شده باشند؛ از پارچه‌های پنبه‌ای و برزنتی تا منسوجات بی‌بافت پلی‌پروپیلنی. شناخت این تفاوت، علاوه بر انتخاب محصول متناسب با نیاز، برای ارزیابی ادعاهای مربوط به دوام و سازگاری با محیط‌زیست اهمیت دارد.
به گزارش سایت دیدبان ایران، در نگاه اول، بسیاری از کیسه‌های خرید قابل استفادهٔ مجدد شبیه یکدیگر به نظر می‌رسند. دسته‌هایی برای حمل، بدنه‌ای انعطاف‌پذیر و سطحی که می‌توان روی آن طرح یا نوشته چاپ کرد. با این حال، ظاهر مشابه لزوماً به معنای ساختار یکسان نیست.
بعضی از این محصولات از پارچه‌های بافته‌شده مانند پنبه و برزنت ساخته می‌شوند؛ در مقابل، گروهی دیگر از منسوجات بی‌بافت تولید می‌شوند که پلی‌پروپیلن یکی از مواد اولیهٔ رایج در آن‌هاست. در بازار، این گروه از محصولات اغلب با عنوان «ساک اسپان»، «کیسه اسپان‌باند» یا «پارچه اسپان» شناخته می‌شوند.
تفاوت این محصولات تنها در نام یا ظاهر نیست. روش تشکیل لایهٔ منسوج، شیوهٔ اتصال بخش‌های مختلف کیسه و تعداد دفعات استفاده، همگی در شناخت ویژگی‌های محصول نقش دارند. از سوی دیگر، بررسی زیست‌محیطی این کیسه‌ها نیز به عواملی فراتر از جنس ظاهری آن‌ها وابسته است.
اسپان‌باند چیست و چگونه تولید می‌شود؟
برای درک تفاوت اسپان‌باند با پارچه‌های متعارف، ابتدا باید مفهوم منسوج بی‌بافت را شناخت. طبق استاندارد بین‌المللی ISO ۹۰۹۲:۲۰۲۶، منسوج بی‌بافت ساختاری الیافی است که استحکام و انسجام آن با روش‌های فیزیکی یا شیمیایی ایجاد می‌شود، نه با بافندگی یا کشبافی. بنابراین، منظور از «بی‌بافت» این نیست که محصول فاقد الیاف یا ساختار منظم است؛ تفاوت اصلی به روش تشکیل و اتصال ساختار الیافی مربوط می‌شود.
اسپان‌باند یکی از فناوری‌های تولید منسوجات بی‌بافت است. در فرایند تولید این نوع منسوج، رشته‌های پیوسته از پلیمر مذاب تشکیل می‌شوند و پس از قرارگرفتن در قالب یک لایهٔ الیافی، با روش مناسب به یکدیگر متصل می‌شوند. پلی‌پروپیلن یکی از پلیمرهای مورد استفاده در تولید این محصولات است.
انجمن اروپایی صنایع منسوجات بی‌بافت، موسوم به EDANA، در توضیح فرایند تولید منسوجات بی‌بافت سه مرحلهٔ اصلی تشکیل لایه، اتصال الیاف و تکمیل محصول را شرح می‌دهد. روش اتصال می‌تواند متناسب با نوع الیاف و ویژگی‌های موردنیاز محصول متفاوت باشد.
به همین دلیل، اسپان‌باند نام یک روش تولید است، نه نامی عمومی برای تمام منسوجات بی‌بافت. همچنین هر محصولی که ظاهری شبیه پارچه داشته باشد، الزاماً از همین روش ساخته نشده است.
تفاوت کیسهٔ اسپان‌باند با کیسهٔ پنبه‌ای و برزنتی
یکی از تفاوت‌های اصلی این محصولات به ساختار مادهٔ اولیه بازمی‌گردد. پارچه‌های متعارف، مانند بسیاری از پارچه‌های پنبه‌ای و برزنتی، از درهم‌تنیده‌شدن رشته‌ها در فرایند بافندگی تولید می‌شوند. در مقابل، منسوج بی‌بافت با تشکیل و اتصال یک لایهٔ الیافی ایجاد می‌شود.
این تفاوت به‌تنهایی به معنای برتری یکی از دو گروه نیست. ویژگی‌های نهایی هر کیسه به جنس مادهٔ اولیه، ساختار منسوج، وزن و ضخامت، شیوهٔ ساخت و کیفیت اتصال قسمت‌های مختلف آن بستگی دارد.
برای مثال، در یک کیسهٔ دسته‌دار، تنها بدنهٔ محصول اهمیت ندارد. محل اتصال دسته‌ها، کیفیت دوخت یا اتصال حرارتی، شکل کف کیسه و میزان تحمل بار نیز در عملکرد آن نقش دارند. بنابراین، مقایسهٔ دو محصول صرفاً بر اساس ظاهر یا لمس سطح آن‌ها نمی‌تواند تصویر کاملی از کیفیت ارائه کند.
در یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۱۲، عملکرد زیست‌محیطی کیسه‌های خرید ساخته‌شده از منسوج بی‌بافت پلی‌پروپیلنی با دو روش تولید، یعنی دوخت متعارف و اتصال حرارتی، بررسی شد. پژوهشگران با استفاده از روش ارزیابی چرخهٔ عمر، تفاوت‌های مرتبط با فرایند ساخت این محصولات را مطالعه کردند. نتایج همان پژوهش، برای محصولات بررسی‌شده، به نفع روش دوخت متعارف بود؛ اما این نتیجه را نمی‌توان بدون بررسی سایر محصولات و شرایط تولید به همهٔ کیسه‌های اسپان‌باند تعمیم داد.
این مطالعه یک نکتهٔ مهم را نشان می‌دهد: حتی زمانی که دو محصول از مادهٔ اولیهٔ مشابه ساخته می‌شوند، تفاوت در روش تولید می‌تواند در ارزیابی عملکرد آن‌ها مؤثر باشد.
آیا کیسهٔ پارچه‌ای همیشه انتخاب بهتری برای محیط‌زیست است؟
قابل استفاده بودن یک کیسه در دفعات متعدد، به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که اثرات زیست‌محیطی آن در همهٔ شرایط کمتر از سایر گزینه‌هاست. برنامهٔ محیط‌زیست سازمان ملل متحد در گزارش سال ۲۰۲۰ خود با عنوان Single-use Plastic Bags and their Alternatives: Recommendations from Life Cycle Assessments، مطالعات ارزیابی چرخهٔ عمر دربارهٔ کیسه‌های پلاستیکی و جایگزین‌هایی مانند کیسه‌های پنبه‌ای و کاغذی را بررسی کرد. نتیجهٔ کلی این گزارش آن است که جایگزین‌های کیسه‌های پلاستیکی نیز اثرات زیست‌محیطی دارند و الزاماً در تمام شاخص‌ها عملکرد بهتری نشان نمی‌دهند.
ارزیابی چرخهٔ عمر یا LCA روشی برای بررسی اثرات یک محصول از مراحل تأمین مواد اولیه و تولید تا حمل‌ونقل، استفاده و پایان عمر آن است. این رویکرد کمک می‌کند به‌جای قضاوت بر اساس یک ویژگی منفرد، مجموعه‌ای از مراحل و شاخص‌های زیست‌محیطی در نظر گرفته شوند.
برای نمونه، تولید یک کیسه ممکن است به مواد اولیه و انرژی نیاز داشته باشد؛ در مرحلهٔ استفاده نیز دوام و تعداد دفعاتی که محصول جایگزین کیسه‌های دیگر می‌شود اهمیت دارد. در پایان عمر، روش دفع یا بازیافت و امکانات موجود در هر منطقه می‌تواند بر نتیجه اثر بگذارد.
از این رو، عبارت‌هایی مانند «کاملاً سازگار با محیط‌زیست» یا «بهترین جایگزین پلاستیک» بدون تعیین شرایط مقایسه، شاخص‌های ارزیابی و مفروضات مطالعه، برای قضاوت علمی کافی نیستند.
یک پژوهش دربارهٔ کیسه‌های پلی‌پروپیلنی چه می‌گوید؟
در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۱ در مجلهٔ Journal of Cleaner Production منتشر شد، پژوهشگران اثرات زیست‌محیطی چند نوع کیسهٔ خرید را در قالب یک مطالعهٔ موردی مربوط به سنگاپور مقایسه کردند.
گزینه‌های بررسی‌شده شامل کیسه‌های پلاستیکی یک‌بارمصرف، کاغذی، پنبه‌ای و کیسه‌های بازکاربردپذیر ساخته‌شده از منسوج بی‌بافت پلی‌پروپیلنی بودند. بر اساس مدل‌سازی این پژوهش، کیسهٔ بازکاربردپذیر پلی‌پروپیلنی بی‌بافت در سناریوی استفادهٔ ۵۰باره، کمترین اثر منفی کلی را در میان گزینه‌های بررسی‌شده داشت. با این حال، مطالعه بر شرایط خاص سنگاپور، از جمله ساختار مدیریت پسماند و ویژگی‌های حمل‌ونقل و تولید، متمرکز بود.
این، عدد ۵۰ در این پژوهش را نباید به‌عنوان یک قاعدهٔ ثابت برای همهٔ کیسه‌های اسپان‌باند در تمام کشورها در نظر گرفت. نتیجهٔ ارزیابی به مفروضات مدل، نوع کیسه‌های مقایسه‌شده، ظرفیت حمل، شیوهٔ استفاده و شرایط پایان عمر محصول وابسته است.
مطالعهٔ دیگری که از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست دانمارک منتشر شد، ۱۶ شاخص زیست‌محیطی را برای کیسه‌های خرید موجود در فروشگاه‌های این کشور در پاییز ۲۰۱۷ بررسی کرد. چنین پژوهش‌هایی اهمیت ارزیابی چندجانبه را نشان می‌دهند: ممکن است یک محصول در یک شاخص عملکرد مناسبی داشته باشد، اما در شاخص دیگری نتیجهٔ متفاوتی ثبت کند.
هنگام انتخاب کیسهٔ خرید به چه نکاتی باید توجه کرد؟
برای مقایسهٔ کیسه‌های خرید، بهتر است به‌جای اتکا به نام عمومی محصول، چند معیار عملی بررسی شود.
جنس و ساختار مادهٔ اولیه: مشخص‌بودن اینکه محصول از پنبه، برزنت یا منسوج بی‌بافت پلی‌پروپیلنی ساخته شده است، امکان مقایسهٔ دقیق‌تری فراهم می‌کند. نام تجاری یا اصطلاح رایج بازار به‌تنهایی جایگزین مشخصات فنی نیست.
کیفیت ساخت: استحکام محل اتصال دسته‌ها، دوخت‌ها یا اتصالات حرارتی، کیفیت کف و ساختار کلی محصول در ارزیابی کاربردی آن اهمیت دارند. میزان تحمل بار نیز باید بر اساس مشخصات واقعی محصول بررسی شود.
تناسب با نوع استفاده: کیسه‌ای که برای حمل وسایل سبک طراحی شده است، لزوماً برای وزن‌های بیشتر مناسب نیست. ابعاد، ظرفیت، نوع استفاده و امکان نگهداری یا تمیزکردن محصول باید با نیاز مصرف‌کننده تناسب داشته باشد.
استفادهٔ واقعی و پایان عمر: مزیت احتمالی یک کیسهٔ بازکاربردپذیر زمانی قابل بررسی است که واقعاً بارها استفاده شود. در کنار دفعات استفاده، روش دفع نهایی و امکان بازیافت متناسب با جنس محصول نیز اهمیت دارد.
این معیارها به مصرف‌کننده کمک می‌کنند میان ظاهر محصول، کیفیت ساخت و ادعاهای زیست‌محیطی تفاوت قائل شود. هیچ‌یک از این ویژگی‌ها به‌تنهایی جایگزین بررسی کامل عملکرد محصول نیست.
جمع‌بندی؛ نام محصول برای قضاوت کافی نیست
اصطلاح کیسهٔ پارچه ای یا بگ پارچه ای در کاربرد روزمره ممکن است به محصولاتی با ساختارهای متفاوت اشاره داشته باشد. کیسهٔ پنبه‌ای یا برزنتی و کیسهٔ ساخته‌شده از منسوج بی‌بافت پلی‌پروپیلنی، با وجود شباهت ظاهری و کارکرد مشترک، الزاماً از مواد و روش‌های تولید یکسانی برخوردار نیستند.
شناخت اسپان‌باند به درک بهتر این تفاوت کمک می‌کند؛ اما انتخاب محصول مناسب یا ارزیابی اثرات زیست‌محیطی آن نیازمند بررسی عوامل بیشتری است. جنس مادهٔ اولیه، روش تولید، کیفیت ساخت، دفعات استفاده و شرایط مدیریت پسماند باید در کنار یکدیگر در نظر گرفته شوند.
در نهایت، پرسش دقیق‌تر این نیست که کدام کیسه صرفاً «پارچه‌ای‌تر» یا «سبزتر» به نظر می‌رسد؛ بلکه این است که هر محصول چگونه ساخته شده، برای چه کاربردی طراحی شده و در طول عمر واقعی خود چه عملکردی دارد.