بیرجند - ایرنا - دانشیار تاریخ اسلام دانشگاه بیرجند، خطبه فدکیه را جلوه‌ای از دانش عمیق حضرت فاطمه زهرا (س) دانست و گفت: بررسی سیره آن حضرت در بیانات رهبر شهید، ابعاد علمی، اجتماعی و مبارزاتی شخصیتی را نشان می‌دهد که در عمر کوتاه خود، نقشی ماندگار در تاریخ اسلام ایفا کردند.
به گزارش خبرنگار ایرنا، محمدحسن الهی‌زاده پنجشنبه شب در نشست بررسی سیره حضرت زهرا (س) در بیانات رهبر شهید که در حاشیه اجتماعات شبانه مردمی میدان مادر بیرجند برگزار شد، اظهار کرد: سیره و شخصیت حضرت فاطمه زهرا (س) همواره مورد توجه شیعیان و اهل سنت بوده و در طول تاریخ، آثار متعددی درباره ابعاد مختلف زندگی ایشان نوشته شده است، اما نگاه رهبر شهید به سیره آن حضرت، نکات و ابعاد قابل تأملی دارد که بررسی آن می‌تواند به شناخت بهتر جایگاه ایشان کمک کند.
وی افزود: با پیروزی انقلاب اسلامی، تحول عمیقی در نگرش به اهل بیت (ع) و پژوهش‌های مرتبط با زندگی و سیره آنان شکل گرفت و آثار و تحقیقات متعددی با رویکردی تازه به نگارش درآمد.
دانشیار تاریخ اسلام دانشگاه بیرجند ادامه داد: رهبر شهید نیز از چهره‌های پیشگام در این زمینه بودند و به‌ویژه با تبیین سیره حضرت زهرا (س)، در معرفی جایگاه زن در اسلام و نقش زنان در عرصه‌های اجتماعی تأثیرگذار بودند.
وی با اشاره به جایگاه علمی حضرت زهرا (س) گفت: یکی از شواهد مهم برای شناخت دانش آن حضرت، خطبه فدکیه است که بدون مقدمه بیان شد و از نظر عمق محتوا و فصاحت و بلاغت، جایگاهی برجسته دارد.
الهی‌زاده افزود: محتوای این خطبه از نظر علمی و بیانی قابل توجه است و در کنار سخنان و خطبه‌های حضرت علی (ع)، ابعاد مهمی از توانایی علمی و اندیشه حضرت زهرا (س) را نشان می‌دهد.
وی با اشاره به ثبت این خطبه در منابع تاریخی بیان کرد: در کتاب «بلاغات النساء» اثر ابن طیفور، خطبه حضرت فاطمه زهرا (س) نقل شده است. این کتاب مجموعه‌ای از سخنان و خطبه‌های زنان را در بر می‌گیرد و یکی از منابع تاریخی برای مطالعه و شناخت توانایی‌های بیانی آن حضرت به شمار می‌رود.
بررسی فضایل حضرت زهرا (س) در سنین جوانی
این استاد دانشگاه با اشاره به تاکید رهبر شهید بر فضایل حضرت زهرا (س) در سنین جوانی اظهار کرد: درباره زمان تولد و سن شهادت آن حضرت، گزارش‌های تاریخی متفاوتی وجود دارد و بر اساس یکی از دیدگاه‌های مشهور در میان عالمان شیعه، حضرت زهرا (س) در ۱۸ سالگی به شهادت رسیدند، در حالی که برخی گزارش‌های تاریخی سن دیگری را مطرح می‌کنند.
وی افزود: اختلاف این گزارش‌ها به تفاوت روایت‌ها درباره سال تولد حضرت بازمی‌گردد؛ به‌گونه‌ای که برخی منابع، تولد ایشان را پنج سال پیش از بعثت و برخی دیگر پنج سال پس از آغاز بعثت دانسته‌اند.
الهی‌زاده بیان کرد: رهبر شهید با اشاره به اختلاف روایت‌های تاریخی، سن ۲۳ تا ۲۵ سال را برای حضرت زهرا (س) مطرح کرده‌اند اما با این حال، در هر یک از این دیدگاه‌ها، آن حضرت در سنین جوانی به فضایل و جایگاه برجسته‌ای دست یافته‌اند.
وی یکی دیگر از محورهای مورد تاکید رهبر شهید را محدثه بودن حضرت زهرا (س) دانست و گفت: بر اساس روایات شیعه، فرشتگان با حضرت فاطمه (س) سخن می‌گفتند و حاصل این گفت‌وگوها به‌عنوان مصحف فاطمه شناخته می‌شود.
دانشیار تاریخ اسلام دانشگاه بیرجند ادامه داد: در باور شیعیان، مصحف فاطمه (س) مجموعه‌ای از مطالب و آگاهی‌هایی درباره رویدادهای آینده است که حضرت علی (ع) آن را مکتوب کرده و این اثر در اختیار امامان شیعه قرار داشته است.
وی با اشاره به گزارش‌های تاریخی درباره اختلاف بر سر میراث پیامبر اسلام (ص) و حضرت زهرا (س) در سده نخست هجری اظهار کرد: در برخی منابع تاریخی، از جمله گزارش‌های مربوط به منازعات میان گروه‌هایی از علویان و حسنیان، به مصحف فاطمه اشاره شده است. این موضوع در کنار دیگر روایات، از مباحث مورد توجه در مطالعات تاریخی و اعتقادی شیعه به شمار می‌رود.
الهی‌زاده افزود: رهبر شهید همچنین بر رفتار پیامبر اسلام (ص) با حضرت زهرا (س) تأکید داشتند و بوسیدن دست ایشان از سوی پیامبر را فراتر از عاطفه پدرانه و نشانه‌ای از احترام به فضایل و کمالات آن حضرت می‌دانستند.
«ام‌ابیها»؛ عنوانی برخاسته از همراهی با پیامبر (ص)
این دانشیار دانشگاه بیرجند با اشاره به جایگاه حضرت زهرا (س) در دوران دشوار رسالت پیامبر اسلام (ص) گفت: از سال هفتم تا دهم بعثت، مسلمانان و خاندان بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب با محاصره و فشارهای اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو بودند و پیامبر (ص) نیز در این دوره سختی‌های فراوانی را تحمل کردند.
وی افزود: پس از پایان محاصره شعب ابی‌طالب، حضرت ابوطالب و حضرت خدیجه (س)، دو پشتیبان مهم پیامبر اسلام (ص)، در فاصله‌ای نزدیک به یکدیگر از دنیا رفتند و پیامبر (ص) بخش مهمی از حمایت خانوادگی و اجتماعی خود را از دست دادند.
الهی‌زاده عنوان کرد: در چنین شرایطی، حضرت زهرا (س) با وجود سن کم، همراه و پشتیبان پیامبر (ص) بودند و نقش مهمی در حمایت از ایشان ایفا کردند. عنوان «ام‌ابیها» نیز بیانگر همین جایگاه و همراهی ویژه است.
وی ادامه داد: رهبر شهید از حضرت زهرا (س) به‌عنوان شخصیتی مبارز، انقلابی و فعال در عرصه اجتماعی یاد می‌کردند که در همان سال‌های کودکی، در مسیر حمایت از نهضت پیامبر اسلام (ص) قرار داشتند.
پنج بُعد شخصیتی حضرت زهرا (س) در تبیین سیره ایشان
دانشیار تاریخ اسلام دانشگاه بیرجند با بیان اینکه رهبر شهید بر جامعیت شخصیت حضرت زهرا (س) تاکید داشتند، گفت: آن حضرت در پنج جایگاه دختر، همسر، مادر، مجاهد و عابد، ویژگی‌هایی دارند که می‌تواند برای زنان جامعه اسلامی الگو باشد.
وی افزود: حضرت زهرا (س) در جایگاه دختری، احترام و همراهی ویژه‌ای با پیامبر اسلام (ص) داشتند. نزدیکی خانه ایشان به مسجدالنبی و توجه پیامبر (ص) به خانواده حضرت علی (ع) نیز در گزارش‌های تاریخی و روایی مورد توجه قرار گرفته است.
الهی‌زاده ادامه داد: حضرت زهرا (س) در جایگاه همسر نیز همراهی و مسئولیت‌پذیری خود را نشان دادند. در روایت‌هایی که از زندگی مشترک ایشان و حضرت علی (ع) نقل شده، بر رضایت حضرت علی (ع) از رفتار همسرشان تأکید شده است.
وی با اشاره به نقش مادری حضرت زهرا (س) گفت: فرزندانی همچون امام حسن (ع)، امام حسین (ع) و حضرت زینب کبری (س) در دامان ایشان پرورش یافتند که هر یک در تحولات تاریخ اسلام نقشی ماندگار ایفا کردند. این موضوع نشان می‌دهد که تربیت فرزندان در محیطی ساده، اما سرشار از ارزش‌های دینی و اخلاقی، می‌تواند آثار گسترده‌ای در جامعه داشته باشد.
این استاد دانشگاه با اشاره به بُعد جهادی شخصیت حضرت زهرا (س) اظهار کرد: گزارش‌های تاریخی از حضور آن حضرت در جنگ احد حکایت دارد؛ زمانی که پیامبر اسلام (ص) مجروح شدند و حضرت زهرا (س) در رسیدگی به ایشان و مداوای جراحات نقش داشتند.
وی افزود: در برخی گزارش‌ها آمده است که در جریان این جنگ، کلاه‌خود پیامبر (ص) بر اثر ضربه آسیب دید و حلقه‌های آن در صورت ایشان فرو رفت. ابوعبیده جراح برای بیرون آوردن حلقه‌ها اقدام کرد و بر اساس این گزارش‌ها، دندان‌های او نیز در جریان این کار آسیب دید.
الهی‌زاده، عبادت و شب‌زنده‌داری را از دیگر ویژگی‌های مورد تاکید در سیره حضرت زهرا (س) دانست و گفت: در روایت‌های نقل‌شده از امام حسن (ع)، بر عبادت شبانه مادرشان و دعا برای دیگران پیش از دعا برای خود تأکید شده است.
وی ادامه داد: همچنین در برخی گزارش‌های تاریخی، از طولانی بودن نمازها و عبادت حضرت زهرا (س) سخن گفته شده است. این روایت‌ها، جایگاه عبادت و بندگی را در زندگی آن حضرت نشان می‌دهد.
وی همچنین به تأثیر تاریخی حضرت زهرا (س) در تحولات سیاسی و اجتماعی جهان اسلام اشاره کرد و گفت: جایگاه فرزندان حضرت فاطمه (س) در انتساب به پیامبر اسلام (ص)، در دوره عباسیان به یکی از موضوعات اختلاف میان عباسیان و علویان تبدیل شد.
وی توضیح داد: عباسیان با تکیه بر انتساب خود به عباس، عموی پیامبر اسلام (ص)، ادعای خلافت داشتند و در مقابل، علویان بر خویشاوندی خود از طریق حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) با پیامبر تأکید می‌کردند. این اختلاف درباره وراثت و انتساب به خاندان پیامبر، در تحولات سیاسی جهان اسلام بازتاب گسترده‌ای داشت.
دانشیار تاریخ اسلام دانشگاه بیرجند افزود: دولت فاطمیان نیز که در سال ۲۹۷ هجری قمری در شمال آفریقا شکل گرفت، نام خود را به حضرت فاطمه زهرا (س) پیوند می‌داد. این حکومت بعدها مرکز خلافت خود را به مصر منتقل کرد و شهر قاهره را بنیان گذاشت.
وی با اشاره به تأسیس دانشگاه الازهر در دوره فاطمیان گفت: شکل‌گیری این حکومت و تأسیس الازهر از نمونه‌های تأثیرگذاری نام و جایگاه حضرت زهرا (س) در تحولات سیاسی و فرهنگی جهان اسلام است؛ تأثیری که از حوزه اعتقادی فراتر رفت و در شکل‌گیری نهادهای حکومتی و علمی نیز بازتاب یافت.
نقش انقلاب اسلامی در بازتعریف جایگاه اجتماعی زنان
الهی‌زاده با اشاره به نقش رهبر شهید در تبیین جایگاه زن در اسلام اظهار کرد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، زنان جامعه ایران بیش از گذشته در عرصه‌های اجتماعی حضور یافتند و تبیین سیره حضرت زهرا (س) در این زمینه اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد.
وی افزود: معرفی حضرت زهرا (س) به‌عنوان الگویی در نقش‌های خانوادگی، علمی، عبادی و اجتماعی، نشان می‌دهد که الگوگیری از ایشان به زندگی خانوادگی محدود نیست و ابعاد گسترده‌تری از مسئولیت‌پذیری و حضور در جامعه را در بر می‌گیرد.
این دانشیار تاریخ اسلام دانشگاه بیرجند با اشاره به بررسی بیانات رهبر شهید گفت: در جست‌وجو و بررسی سخنرانی‌ها، دیدارها و خطبه‌های ایشان، نزدیک به ۳۰۰ مورد اشاره به حضرت زهرا (س) شناسایی شده که نشان‌دهنده اهمیت این موضوع در منظومه فکری و بیانات ایشان است.