حوزه/ حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا بر ضرورت ترویج عقلانیتِ انتقادیِ اصلاح‌محور تأکید کرد و انتقاد را در منطق دینی، کنشی مبتنی بر آگاهی، تعهد، حقیقت‌جویی و مسئولیت‌پذیری دانست که باید با هدف اصلاح امور و تقویت همبستگی اجتماعی صورت گیرد.
به گزارش خبرگزاری حوزه، دوازدهمین جلسه از شانزدهمین دوره سلسله کرسی‌های آزاداندیشی با موضوع «عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی» با سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا، رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر برگزار شد. این نشست هم‌زمان با سیصد و هفدهمین کرسی آزاداندیشی قرارگاه فرهنگی طلوع مهر و با همکاری مجمع هماهنگی پیروان امام و رهبری استان قم و اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی دانشگاه طلوع مهر، به‌صورت حضوری و مجازی برگزار شد.
عقلانیت انتقادی؛ از نقد وضع موجود تا اصلاح جامعه
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در این نشست، با طرح موضوع «عقلانیت انتقادی اصلاح‌محور»، به تبیین جایگاه نقد و انتقاد در عقلانیت دینی پرداخت و اظهار داشت: انسان‌ها در مواجهه با وضعیت موجود در جامعه و نظام سیاسی، معمولاً سه نوع کنشگری از خود نشان می‌دهند؛ حمایت و تأیید، انتقاد و مخالفت، یا سکوت و بی‌طرفی. هر یک از این واکنش‌ها، متناسب با شرایط و مقتضیات اجتماعی، می‌تواند عقلانی یا غیرعقلانی باشد.
وی با تأکید بر اینکه انتقاد در منطق دینی باید مبتنی بر حجت شرعی و تکلیف باشد، خاطرنشان کرد: یکی از مبانی شرعی انتقاد، فریضه امر به معروف و نهی از منکر است و این فریضه نیز شرایط مشخصی دارد؛ از جمله آگاهی و احراز منکر، احتمال تأثیرگذاری و نداشتن پیامدهای منفی و مفسده‌آمیز. بنابراین، صرف مخالفت با یک رفتار یا اندیشه، مجوز انتقاد نیست و منتقد باید نسبت به موضوع، شرایط و پیامدهای اقدام خود شناخت کافی داشته باشد.
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه «عقلانیت انتقادی» با هدف اصلاح و سازندگی معنا پیدا می‌کند، تصریح کرد: انتقاد دینی برای تخریب اشخاص، تسویه‌حساب سیاسی و جناحی یا ویران کردن ساختارهای اجتماعی نیست، بلکه هدف آن اصلاح رویه‌ها، رفتارها، اندیشه‌ها و کمک به کارآمدی جامعه است. انتقاد زمانی عقلانی است که منتقد به دنبال ساختن و رفع آسیب باشد، نه صرفاً تخریب و سیاه‌نمایی.
سیزده اصل برای عقلانیت انتقادی
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در ادامه، با اشاره به ضرورت بازشناسی اصول انتقاد سازنده در شرایط اجتماعی و سیاسی امروز، به تبیین سیزده اصل اساسی در عقلانیت انتقادی پرداخت و گفت: نخستین اصل، «رویکرد سازنده» است؛ به این معنا که منتقد باید دقیقاً با هدف رفع مشکل و اصلاح وضعیت موجود وارد عرصه نقد شود. صرف انتقاد کردن هنر نیست، بلکه مهم آن است که انتقاد در جای درست و متناسب با مسئله مطرح شود.
وی دومین اصل را «تعهد و دلسوزی» دانست و افزود: منتقد باید نسبت به اصلاح جامعه احساس مسئولیت داشته باشد و پیش از انتخاب شیوه انتقاد، موضوع را به‌درستی بررسی کند. گاهی انتقاد مستقیم نه‌تنها موجب اصلاح نمی‌شود، بلکه نتیجه معکوس دارد؛ در چنین شرایطی باید از روش‌های مؤثرتر و متناسب با موقعیت استفاده کرد.
وی «حق‌طلبی و حقیقت‌جویی» را سومین اصل عقلانیت انتقادی برشمرد و اظهار داشت: انتقاد نباید ابزاری برای مچ‌گیری، تعصبات جناحی و تخریب رقیب باشد، بلکه باید در مسیر کشف حقیقت، اجرای عدالت و مقابله با ظلم قرار گیرد.
این استاد حوزه و دانشگاه، چهارمین اصل را «اصلاح‌گری» عنوان کرد و با اشاره به سیره انبیا و آموزه‌های قرآنی، خاطرنشان کرد: رسالت انتقاد، اصلاح وضعیت موجود و برطرف کردن آسیب‌هاست. منتقد باید همچون پزشکی دلسوز، درد را به‌درستی تشخیص دهد و برای درمان آن اقدام کند.
وی در تبیین پنجمین اصل، بر «فروتنی و خودنگری» تأکید کرد و گفت: منتقد نباید خود را برتر و بی‌اشتباه بداند. کسی که دیگران را به اصلاح دعوت می‌کند، باید خود را نیز در معرض نقد و اصلاح قرار دهد و از خودحق‌پنداری و خودشیفتگی پرهیز کند.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر «شفافیت و پاسخگویی» را ششمین اصل دانست و افزود: فرد منتقد باید درباره ادعاها و مواضع خود روشن و صریح باشد و مسئولیت پیامدهای سخنان و اقداماتش را بپذیرد.
وی همچنین «آگاهی‌بخشی» را هفتمین اصل معرفی کرد و با اشاره به اهمیت شناخت و آگاه‌سازی مخاطب پیش از مواجهه انتقادی، اظهار داشت: هدف از نهی از منکر صرفاً تذکر دادن نیست، بلکه باید زمینه فهم و آگاهی فرد فراهم شود تا امکان اصلاح واقعی به وجود آید.
این استاد حوزه و دانشگاه، هشتمین اصل را «وحدت‌سازی و همبستگی اجتماعی» دانست و تصریح کرد: انتقاد نباید به تفرقه، اختلاف و ازهم‌گسیختگی جامعه منجر شود. اگر شیوه‌ای از انتقاد، به جای برطرف کردن یک منکر، زمینه ایجاد منکری بزرگ‌تر را فراهم کند، با منطق عقلانیت دینی سازگار نیست.
وی در ادامه، «مسئولیت‌پذیری و مشارکت‌جویی» را نهمین اصل برشمرد و گفت: انتقاد باید به فرهنگ‌سازی و مشارکت عمومی در اصلاح جامعه منجر شود. منتقد تنها به اصلاح یک مورد نمی‌اندیشد، بلکه باید شیوه‌ای از رفتار را ارائه کند که دیگران نیز از آن الگو بگیرند. وی برای تبیین این موضوع به روایت وضو گرفتن امام حسن و امام حسین(علیهماالسلام) در حضور فردی که وضوی صحیح را نمی‌دانست، اشاره کرد که آن دو بزرگوار با شیوه‌ای غیرمستقیم و اخلاقی، اشتباه او را اصلاح کردند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا دهمین اصل را «امیدبخشی و اعتمادآفرینی» عنوان کرد و با تأکید بر پرهیز از ناامیدسازی جامعه، اظهار داشت: وجود آسیب‌ها و ناکامی‌ها به معنای پایان امکان اصلاح نیست. باید ظرفیت‌ها، موفقیت‌ها و تجربه‌های مثبت را نیز دید و با تقویت امید اجتماعی، زمینه مشارکت مردم در اصلاح امور را فراهم کرد.
وی یازدهمین اصل را «زمینه‌مندی و زمان‌آگاهی» دانست و تأکید کرد: انتقاد و نهی از منکر نباید به‌صورت انتزاعی و بدون توجه به شرایط انجام شود. منتقد باید اقتضائات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی هر موقعیت را بشناسد و بر اساس واقعیت‌های موجود تصمیم بگیرد.
وی «روشمندی بر پایه منطق، استدلال و شواهد» را دوازدهمین اصل عقلانیت انتقادی برشمرد و خاطرنشان کرد: انتقاد بدون سند و مدرک و مبتنی بر شایعات و مطالب تأییدنشده فضای مجازی، با عقلانیت دینی سازگار نیست. نسبت دادن اتهام به افراد و جریان‌ها نیازمند دلیل و حجت معتبر است و نمی‌توان صرفاً بر اساس شنیده‌ها و اطلاعات غیرمستند قضاوت کرد.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر، در پایان، سیزدهمین اصل را «اقتدا به اسلام ناب» دانست و گفت: همه اصول و قواعد انتقاد و امر به معروف و نهی از منکر باید در چارچوب اسلام ناب و با توجه به مبانی توحید، امامت و کرامت انسانی فهم و اجرا شوند. این فرایض از فروع دین هستند و باید در راستای تقویت مبانی اعتقادی و نظام امامت قرار گیرند، نه اینکه به ابزاری برای تضعیف این مبانی تبدیل شوند.
ضرورت تبیین فرهنگ انتقاد سازنده در جامعه
حجت‌الاسلام والمسلمین مهاجرنیا در جمع‌بندی مباحث خود، با اشاره به رواج برخی انتقادهای تخریبی و سیاه‌نمایانه در فضای سیاسی و اجتماعی، بر ضرورت تبیین صحیح فرهنگ انتقاد و بازشناسی مرز میان نقد اصلاح‌گرانه و تخریب تأکید کرد.
وی خاطرنشان کرد: جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به عقلانیت انتقادی نیاز دارد؛ عقلانیتی که در آن، نقد نه از سر تعصب و هیجان، بلکه بر پایه آگاهی، تعهد، واقع‌بینی، انصاف و مسئولیت‌پذیری صورت گیرد و نتیجه آن اصلاح امور، تقویت همبستگی اجتماعی و افزایش کارآمدی جامعه باشد.