جیرفت - ایرنا - جنوب کرمان با دارا بودن بیش از ۲ میلیون راس دام سبک و سنگین و تولید سالانه ده‌ها هزار تن فرآورده‌های پروتئینی، در سال‌های اخیر تحت‌تاثیر تبعات قاچاق قرار گرفته است اما این تهدید، فرصتی برای اصلاح نژاد دام با کمک فناوری‌های نوین نیز ایجاد کرده است. تلفیق تدابیر پیشگیرانه و کنترلی، آرایش نظارتی فراگیر و افزایش بهره‌وری ژنتیکی دام‌ها، امید به بقای تولید در این منطقه را افزایش داده است.
به گزارش ایرنا، جنوب استان کرمان به عنوان یکی از کانون‌های بنیادین امنیت غذایی و زیست‌بوم‌های مولد کشور، ساختاری اقتصادی دارد که شریان‌های حیاتی آن با خاک، مرتع و پرورش دام پیوند خورده است. این پهنه گسترده با برخورداری از اقلیم‌های متنوع از دشت جیرفت گرفته تا دامنه‌های گرمسیری قلعه‌گنج و مناطق عشایری هم‌جوار، بستری مناسب برای پرورش گونه‌های متنوع دامی پدید آورده است. در این شرایط، دامپروری و دامداری فعالیتی است که قوام معیشتی هزاران خانوار روستایی و عشایری به آن گره خورده ضمن اینکه ضامن تعادل در بازار مصرف جنوب شرق کشور نیز است.
با این حال، جریان تولید در این منطقه طی سال‌های اخیر با چالش‌هایی چندگانه دست به گریبان بوده است؛ از جمله قاچاق سازمان‌یافته دام و پدیده سوداگری که نه‌تنها آرامش بازار مصرف پروتئین را تهدید می‌کند بلکه با هدف قرار دادن گله‌های مولد، به ذخایر ژنتیکی سازگار با شرایط بومی آسیب می‌زند.
واکاوی آخرین وضعیت دامی در جنوب کرمان
واکاوی آخرین وضعیت این منطقه نشان می‌دهد که جمعیت دامی آن شامل یک میلیون و ۹۴۶ هزار و ۶۸۰ راس دام سبک و ۹۸ هزار و ۶۵۴ راس دام سنگین است.
پراکندگی و تنوع این سرمایه زیستی از ویژگی‌های این منطقه است به طوری که شهرستان جیرفت با ۵۴۹ هزار و ۱۸۲ راس، بالاترین سهم را در پرورش دام سبک به خود اختصاص داده است. در حوزه دام سنگین نیز شهرستان قلعه‌گنج با دارا بودن ۲۳ هزار و ۸۷۹ راس، قطب اصلی این بخش به شمار می‌رود.
افزون بر این، زیست‌بوم جنوب کرمان میزبان جمعیتی معادل ۲۰ هزار و ۵۳۳ نفر شتر است که منبعی مهم و پایدار در اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک این منطقه محسوب می‌شود.
همین آمار و ارقام به روشنی نشان می‌دهد که این ساختار جمعیتی گسترده، چه نقش مهمی در تامین امنیت غذایی استان و کشور ایفا می‌کند.
در همین حال، آمار خروجی فرآورده‌های دامی منطقه نیز قابل توجه است به گونه‌ای که سالانه ۱۴ هزار و ۸۶۸ تن گوشت قرمز، ۲ هزار و ۱۰۸ تن گوشت مرغ، ۴۹ هزار و ۷۷۷ تن شیر، ۶۶۴ تن عسل طبیعی و ۲ هزار و ۱۰۰ تن تخم‌مرغ در این منطقه تولید و وارد بازار می‌شود.
تداوم و بقای این شرایط اما ارتباط مستقیمی با ثبات اقتصادی دامداران بومی و عشایر منطقه دارد.
زخم کهنه قاچاق بر پیکر ذخایر ژنتیکی
با وجود چنین ظرفیت عظیمی، صنعت دامپروری جنوب کرمان با چالش جدی قاچاق دام روبه‌روست. یکی از تبعات این پدیده غیرقانونی بر هم خوردن تعادل بازار مصرف است ضمن اینکه استمرار آن، ریشه‌های تولید را نیز هدف قرار داده است.
کمبود گوشت قرمز در بازار و به تبع آن جهش تصاعدی قیمت آن، ملموس‌ترین اثر قاچاق برای سفره مصرف‌کنندگان است اما خسارت‌های پنهان و ساختاری به مراتب سنگین‌ترند.
نابودی تدریجی گونه‌های دامی سازگار با منطقه، از بین رفتن ذخایر ژنتیکی بومی که حاصل قرن‌ها سازگاری با اقلیم جنوب کرمان هستند، افت شدید نرخ زاد و ولد به دلیل خروج دام‌های مولد، کاهش اجتناب‌ناپذیر جمعیت دامی و در نهایت خروج غیرقانونی منابع ارزی از کشور، از جمله
پیامدهای مخرب زنجیره قاچاق دام به شمار می‌رود. در صورتی که این پدیده مهار نشود، بنیان‌های امنیت غذایی با تهدیدی بلندمدت دست به گریبان خواهد بود.
مهار این معضل پیچیده یکی از اولویت‌های جدی متولیان است. در حال حاضر، رویکرد مقابله‌ای در جنوب کرمان از دایره اقدامات مقطعی فراتر رفته و به هم‌افزایی همه‌جانبه میان دستگاه‌های اجرایی، قضایی، امنیتی و انتظامی تبدیل شده است.
در راس این زنجیره، مکاتبات گسترده و هماهنگی‌های عملیاتی با سازمان بازرسی استان و فرماندهی انتظامی هشت شهرستان جنوبی با محوریت مسدودسازی راه‌های خروج غیرقانونی دام و کنترل سختگیرانه مجوزهای حمل محموله‌های دامی انجام شده است.
همچنین پیگیری‌های مستمر با دبیر کمیسیون هماهنگی، برنامه‌ریزی و نظارت بر مبارزه با قاچاق کالا و ارز استان، همراه با ارتباط ساختارمند با اداره کل اطلاعات، فرماندهی اطلاعات سپاه، اداره کل تعزیرات حکومتی و ریاست پلیس امنیت اقتصادی صورت پذیرفته تا چرخه رهگیری
باندهای قاچاق کامل شود.
نقش‌آفرینی پررنگ دادستان شهرستان جیرفت به‌عنوان مرجع قضایی پشتیبان در کنار همگرایی اجرایی با اداره کل دامپزشکی، اداره کل امور عشایر و مدیریت‌های جهاد کشاورزی شهرستان‌های تابعه، بخش دیگری از این شبکه پیوسته نظارتی است.
علاوه بر این، با فعال‌سازی ظرفیت‌های محلی شامل فرمانداری‌ها، بخشداری‌ها و دهیاری‌ها نسبت به شناسایی، ردگیری و معرفی کانون‌های دپوی دام قاچاق اقدام شده و با برگزاری 2 جلسه اختصاصی با حضور دبیر ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز استان و تهیه و توزیع بروشورهای
آموزشی و آگاهی‌بخش، جبهه‌ای مشترک میان جوامع محلی و نهادهای نظارتی علیه قاچاقچیان گشوده شده است.
تحول در زایش و شیرواری
پاسخ به چالش‌های دامپروری جنوب کرمان تنها محدود به اقدامات بازدارنده و سلبی نمانده است بلکه بهره‌گیری از امکانات علوم نوین زیستی و اصلاح نژاد، افقی نو را در اقتصاد دامداری پدید آورده است.
بنا به ارزیابی‌های صورت گرفته، عملکرد تولیدی و تولیدمثل گوسفندان بومی برای پرورش در سامانه‌های بسته و غیرمرتعی، بازدهی اقتصادی کافی را برای دامدار ندارد چرا که مجموعه‌ای از صفات ژنتیکی مطلوب برای این روش پرورش در پایه‌های بومی موجود نیست. از این رو، دستیابی
به بهره‌وری نیازمند تولید نژادهای جدید با صفات اقتصادی برتر است.
بر همین اساس، پروژه بزرگ اصلاح نژاد دام سبک با تکیه بر فناوری‌های پیشرفته فحلی و تلقیح مصنوعی عملیاتی شد. در این پروژه، در گله‌های گوسفند از اسپرم نژاد پربازده «رومانف» با استفاده از روش جراحی کم‌تهاجم «لاپاراسکوپی» و در گله‌های بز از اسپرم نژادهای شیروار
معروف دنیا نظیر «آلپاین» و «سانن» به روش «سرویکال» استفاده شده است.
این طرح با اهداف مشخصی اجرا شده است که شامل ایجاد ترکیبات ژنتیکی جدید بر پایه نژادهای بومی برای حفظ پایدار ذخایر بومی هم‌زمان با بهره‌گیری از صفات برتر خارجی است. همچنین، ارتقای صفات تولیدی و چندقلوزایی با حفظ قدرت سازگاری محیطی و جلوگیری از
آمیخته‌گری‌های پراکنده و بی‌برنامه به منظور کاهش فشار چرا و خروج دام مازاد از مراتع دنبال شده است؛ راهبردی که کاهش بهای تمام‌شده تولید و پایداری درآمد خانوار روستایی و عشایری را در پی دارد.
به موازات این دگرگونی در دام سبک، حوزه دام سنگین نیز تحول را تجربه کرده است. با بهره‌گیری از روش تلقیح مصنوعی، اسپرم برترین نژادهای شیری و دومنظوره جهان از جمله «سمینتال»، «مونت‌بیلیارد»، «هلشتاین» و «جِزری» به ساختار گله‌های بومی منطقه تزریق شده است.
مزیت برجسته این روش فناورانه در آن است که دامداران بومی بدون تحمیل هزینه‌های سنگین خرید و نگهداری گاوهای نر اصلاح‌شده، می‌توانند در کوتاه‌ترین زمان ممکن و با کمترین هزینه، شجره ژنتیکی گله خود را متحول کنند؛ حرکتی زیربنایی که راندمان تولید شیر و گوشت منطقه
را جهشی افزایش داده و زمینه توسعه پایدار کشاورزی را فراهم می‌سازد.
سپر دفاعی در برابر تنش‌های اقلیمی
ضلع سوم تدابیر راهبردی در جنوب کرمان، مدیریت ریسک‌های محیطی و به‌ویژه تغییرات آب‌وهوایی از جمله وقوع پدیده «ال‌نینو» است. از آنجا که نوسانات اقلیمی می‌تواند دسترسی به علوفه، پایداری گله‌ها و تداوم تولید را با مخاطره مواجه کند، تمهیدات پیشگیرانه‌ای در سطوح
مختلف طراحی و پیاده‌سازی شده است.
برگزاری سلسله جلسات توجیهی و برنامه‌ریزی با تشکل‌های مردمی شامل اتحادیه‌های دامداران، تشکل‌های عشایری و مرغداران برای ایجاد سازوکارهای اطمینان‌بخش در ذخیره‌سازی به‌موقع و کافی نهاده‌های دامی، نخستین گام در این مسیر بوده است. هم‌زمان، هدایت جریان
اطلاع‌رسانی فنی از طریق مدیریت‌ها و مراکز جهاد کشاورزی در سرتاسر شهرستان‌های جنوبی به بهره‌برداران عملیاتی شد.
در کنار این موارد، استفاده از ابزارهای رسانه‌ای نوین شامل تولید پادکست‌های تخصصی آموزشی، تدوین اینفوگرافیک‌های تحلیلی و صدور منظم اطلاعیه‌های فنی، جامعه تولیدکنندگان زیربخش‌های دام و طیور را با سناریوهای اقلیمی ال‌نینو آشنا کرده تا چرخه تولید جنوب کرمان حتی
در سخت‌ترین شرایط جوّی نیز از حرکت باز نایستد.
انجام مجموعه‌ای از اقدامات نظارتی و علمی که با هماهنگی و تعامل دستگاه‌های متعدد اجرایی، قضایی و امنیتی رقم خورده، ضمن آنکه قاچاق دام را در جنوب کرمان دشوار کرده، با افزایش بهره‌وری، بازدهی تولید فراورده‌های دامی و پروتئینی را بالا برده است؛ وضعیتی که دامداران را به آینده این شغل امیدوارتر کرده است.