هر روز زنان و دختران بیشتری به پویش همبستگی با دانش‌آموزان محجبه آذربایجان می‌پیوندند
جوان آنلاین: این بار در آذربایجان تاریخ تکرار می‌شود! همان تاریخی که یک بار در دوران رضاخانی چادر و روسری را از سر زنان و دختران ایرانی کشید و با مقاومت و ایستادگی مادران ما برای حفظ حجابشان در آن دوره مواجه شد. درست در همان دوران آتاتورک هم در ترکیه با فرمان کشف حجاب کوشید تا چهره اسلامی این کشور را بزداید؛ افرادی که نامشان در تاریخ به عنوان چهره‌هایی دیکتاتور ماندگار شد و در نهایت هم جامعه ترکیه و هم جامعه ایران اصالت و باور‌های عمیق اسلامی‌شان را حفظ کردند. حالا هم نوبت علی‌اف رسیده تا با ممنوعیت حجاب در مدارس آذربایجان و ممانعت از تحصیل دختران محجبه برای دین‌زدایی از این کشور مسلمان تلاش کرده و نام خود را به عنوان یکی از دیکتاتور‌هایی که برای تغییر ساختار کشورش باور‌ها و پایه‌های دینی آن را متزلزل کرده در تاریخ ماندگار نماید. در برابر این اجبار به کشف حجاب و ممانعت از ورود دانش‌آموزان محجبه به مدارس آذربایجان، مردم این کشور برای اعلام همبستگی با دانش‌آموزان محجبه، پویشی برای حجاب راه انداخته‌اند و زنان و دخترانی که باور و التزامی به حجاب ندارند هم برای اعلام همبستگی با هموطنان، همشهریان و همکلاسی‌های محجبه خود، روسری سر می‌کنند و حجاب می‌گذارند. هر روز تعداد بیشتری از زنان و دختران این کشور به پویش همبستگی حجاب می‌پیوندند. آذربایجان و منطقه قفقاز پاره تن ایران بودند؛ پاره تنی که جنگ‌های ایران و روسیه و عهدنامه‌های ننگین گلستان و ترکمنچای موجب تجزیه کشور و جدایی این مناطق از ایرانمان شد. با وجود این، هنوز هم الفت و محبتی عمیق میان مردمان این سرزمین با مردم ایران جاری است؛ مردمانی که نه فقط فرهنگ و قومیت و حتی زبان مشترک با بخش‌های داخلی آذربایجان در کشور، بلکه باور‌های مذهبی و اعتقادات مشترک آنچنان آنها را در هم تنیده است که هنوز هم یک جور‌هایی این بخش جدا شده از کشورمان برای ما پاره تن محسوب می‌شود، حتی اگر به جبر تاریخ و سیاست و دشمنی‌ورزی دشمنان از ایران جدا شده باشد.
جامعه‌ای با اکثریت مسلمان و شیعه
جامعه جمهوری آذربایجان، جامعه‌ای با اکثریت قاطع مسلمان و جمعیتی قابل‌توجه از شیعیان است. بر اساس گزارش کمیسیون ایالات متحده درباره آزادی بین‌المللی مذاهب (USCIRF) در سال ۲۰۲۴، حدود ۹۶ درصد جمعیت این کشور مسلمانند که از این میان، حدود ۶۵ درصد شیعه و ۳۵ درصد سنی هستند. نکته تأمل‌برانگیز آن است که قانون اساسی جمهوری آذربایجان، ضمن تصریح بر سکولار بودن حکومت، در اصول مربوط به آزادی وجدان و برابری شهروندان، آزادی انتخاب و ابراز باور‌های دینی را نیز به رسمیت می‌شناسد.
حالا الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، با اجرای مقررات جدید پوشش در مدارس دولتی از ورود دانش‌آموزان محجبه به کلاس درس ممانعت می‌کند.
این دستور علی‌اف در راستای سکولار‌سازی هر چه بیشتر حاکمیت آذربایجان با موجی از اعتراض‌ها درباره محدودیت حجاب اسلامی در مراکز آموزشی روبه‌رو شده است.
ممنوعیت ورود دانش‌آموزان محجبه به بهانه لباس متحدالشکل
دولت جمهوری آذربایجان در ۲۱ سپتامبر اصلاحاتی را در مقررات لباس متحدالشکل مدارس تصویب کرد که اگرچه در آن ممنوعیت حجاب به‌صراحت ذکر نشده، پوشیدن لباس‌هایی را که مغایر با اصل سکولاریسم در نظام آموزشی تشخیص داده شوند، ممنوع می‌کند. این مقررات در پی فرمان علی‌اف درباره لباس متحدالشکل در مؤسسات آموزشی دولتی وضع شده و اجرای آن در برخی مدارس به جلوگیری از ورود دانش‌آموزان و معلمان محجبه انجامیده است.
اعتراضات گسترده در آذربایجان
اجرای این مقررات به اعتراض دانش‌آموزان در شماری از مدارس و تجمع مخالفان در داخل و خارج از جمهوری آذربایجان منجر شده است. برخی دانش‌آموزان در حمایت از همکلاسی‌های محجبه خود از حضور در کلاس‌ها خودداری کرده‌اند و گزارش‌هایی نیز درباره درخواست از معلمان محجبه برای برداشتن حجاب منتشر شده است. به گزارش رسانه مستقل روسی‌زبان مدوزا در ۱۲ اکتبر، به نقل از رسانه‌های محلی و وزارت کشور جمهوری آذربایجان، از بازداشت ۳۷ نفر در ارتباط با اعتراض‌ها خبر داد. این تحولات در کشوری با اکثریت جمعیت مسلمان، بحث درباره تعارض احتمالی میان سیاست سکولار دولت و آزادی مذهبی را تشدید کرده است.
اعتصاب دانش‌آموزان و اولیا
تصاویر و ویدیو‌های منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی طی روز‌های اخیر حاکی از آن است که دانش‌آموزان و اولیای آنها در نقاط مختلفی از باکو و مناطق حومه‌ای دست به تجمع و اعتصاب زده‌اند. در مدرسه شماره ۳۲۲ باکو، دانش‌آموزان با تجمع در ورودی مدرسه خواستار باز شدن در‌ها به روی دختران محجبه شدند. در موارد مشابه، ویدئو‌هایی از مدرسه شماره ۶۹ باکو، مدرسه روستای مولاوبا در منطقه ماسالی، و مدرسه شماره ۹ در منطقه جلیل‌آباد منتشر شد که نشان می‌دهد همکلاسی‌ها در اقدامی حمایتی، از ورود به کلاس‌های درس خودداری کرده و با دانش‌آموزان محجبه اعلام همبستگی کرده‌اند. در شهرک هوک‌ملی نیز خانواده‌ها تهدید کرده‌اند که در اعتراض به این رویه، حتی فرزندان پسر خود را نیز به مدرسه نخواهند فرستاد.
فشار به معلمان محجبه
فشار‌های جدید تنها متوجه دانش‌آموزان نبوده است، بلکه پس از تصویب دستورالعمل‌های جدید پوشش برای معلمان در ششم اکتبر، گزارش‌های متعددی از اخراج یا تحت فشار قرار گرفتن معلمان محجبه منتشر شد.
براساس گزارش رسانه‌های محلی، برخی مدیران در مدارس سومقایت و منطقه رمانا با طرح این شرط که یا باید حجاب از سر بردارند یا استعفا دهند، معلمان را تحت فشار گذاشته‌اند. این رویکرد معیشت و امنیت شغلی معلمان باتجربه را با بحران جدی روبه‌رو ساخته است.
همراهی‌های منطقه‌ای
در سطح منطقه‌ای نیز بازتاب‌هایی مشاهده شد؛ از جمله تجمع اعتراضی در برابر کنسولگری آذربایجان در استانبول که با واکنش حزب عدالت و توسعه ترکیه مواجه شد و مقامات حزب هرگونه ارتباط با سازمان‌دهندگان این تجمعات را رد کردند. شماری از کاربران شبکه‌های اجتماعی در واکنش به گزارش‌ها درباره جلوگیری از حضور دختران محجبه در کلاس‌های درس در آذربایجان، سیاست‌های آموزشی این کشور را به باد انتقاد گرفته و تأکید کرده‌اند که آزادی و حقوق زنان مسلمان با این قانون زیر سؤال رفته است. کاربران خارجی دولت آذربایجان را از متحدان نزدیک اسرائیل معرفی کرده و با اشاره به سابقه تاریخی و جمعیت بالای مسلمانان این کشور، وضع قانون ممنوعیت حجاب از سوی دولت آذربایجان را آن نوعی دهن‌کجی به مردم مسلمان آن توصیف کردند.
یکی از کاربران نوشت: دیدن این صحنه‌ها بسیار غم‌انگیز است. مردم باورشان نمی‌شود که دختران و زنان به خاطر اینکه نمی‌توانند حجاب داشته باشند، گریه می‌کنند. آن روایت ساختگی که می‌گوید حجاب اجباری است، به اهداف ضداسلامی بعضی‌ها لطمه می‌زند.
کاربر دیگری نیز در این باره چنین نظر داد: ظاهراً آزادی انتخاب درست همان‌جایی تمام می‌شود که یک مسلمان می‌خواهد حجاب داشته باشد؛ این ریاکاری نیست، حماقت محض است. این هم اظهارنظر کاربری دیگر: ممنوعیت حجاب در مدارس، حمله به آزادی مذهبی و نقض حقوق دانش‌آموزان است و تنها باعث برانگیختن مقاومت مردم خواهد شد. دانش‌آموزان دبیرستان علوم و معارف اسلامی شهید مطهری مشهد با برگزاری مراسمی پویشی همدلی با دختران آذربایجانی که از ورود به مدرسه با حجاب منع شده‌اند، آغاز کردند.
دختران مشهدی با اجتماع در نمازخانه مدرسه و با سربند‌های سلام بر مهدی (عج) یا فاطمه الزهرا (س) پلاکارد‌هایی با جملات «حجاب مانع تحصیل نیست»، «حجاب فرمان خداست»، «اعتراض به ممنوعیت حجاب اعتراض!» و «اطلاعت از فرمان خدا، اطاعت!» به زبان‌های فارسی، انگلیسی، عربی و آذری در دست داشتند و با شعار‌های «مرگ بر امریکا» و «مرگ بر اسرائیل» سیاست‌های اسرائیلی حکومت آذربایجان را در مقابله با اقامه احکام الهی محکوم کردند.
سیاست‌هایی ناموفق
بازخوانی تاریخی کشف حجاب اجباری در کشور‌های ایران و ترکیه حکایت از ناموفق بودن چنین سیاست‌هایی دارد.
ممنوعیت حجاب در ترکیه ریشه در دوران بنیانگذاری جمهوری ازسوی آتاتورک داشت، اما به شکل نظام‌مند و دو مرحله‌ای از طریق کودتا‌های نظامی شدت گرفت. مرحله نخست با کودتای سال ۱۹۸۰ و به بهانه جلوگیری از نفوذ اسلام‌گرایی در ساختار قدرت آغاز شد که طبق آن ورود زنان محجبه به ادارات دولتی ممنوع شد.
مرحله دوم، بسیار سختگیرانه‌تر بود و با کودتای سال ۱۹۹۷ صورت گرفت. در این دوره، نه تنها حضور زنان محجبه در دانشگاه‌ها و مشاغل دولتی با محدودیت شدید روبه‌رو شد، بلکه نهاد‌های آموزشی مذهبی نیز تحت فشار قرار گرفتند تا سکولاریسم در تمامی سطوح جامعه تثبیت شود.
با تغییر فضای سیاسی و روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه، روند لغو این محدودیت‌ها آغاز شد. در سال ۲۰۱۰ میلادی، با اصلاح قانون اساسی و برگزاری همه‌پرسی، محدودیت‌های حجاب در نهاد‌های دولتی از میان رفت و در سال ۲۰۱۳ نیز نخست‌وزیر وقت، لغو کامل این ممنوعیت را اعلام کرد. این مسیر تحولی با وقایع نمادین، نظیر حضور اولین زن پلیس محجبه در مراسم رسمی نظامیان در سال ۲۰۱۶، به نقطه بازگشت آزادی پوشش در عرصه‌های عمومی و رسمی ترکیه رسید. بنابراین، این سیاست همواره نتیجه معکوس داشته است، چراکه مداخله در باور‌های بنیادین و خط قرمز‌های فرهنگی هر ملت، تنها به تقویت مقاومت در برابر تغییر و بازگشت قدرتمند آن هویت‌ها می‌انجامد.
نسبت سیاست‌های سکولاریستی با ایده گلوبالیست‌ها
دولت جمهوری آذربایجان، مقررات جدید را با استناد به سکولاریسم و ضرورت یکسان‌سازی پوشش مدارس توجیه می‌کند، اما اجرای این سیاست می‌تواند گروهی از دانش‌آموزان مسلمان و محجبه را از درس خواندن و ادامه تحصیل باز دارد و به نوعی منجر به گسترش نابرابری و تبعیض در کشور می‌شود. علاوه بر این در عملکرد دولت آذربایجان با تناقض میان ادعای دفاع از آزادی و محدود کردن انتخاب‌های فردی مواجهیم. سیاست دولت علی‌اف زمانی محل نقد جدی قرار می‌گیرد که سکولاریسم نه به‌عنوان تضمینی برای همزیستی باور‌های گوناگون، بلکه به‌عنوان ابزاری برای محدود کردن حضور اجتماعی افراد دیندار به کار گرفته شود. در لایه‌ای عمیق‌تر از این ماجرا، باید به نسبت سیاست‌های سکولاریستی با ایده گلوبالیست‌ها توجه کرد. حکامی که توسعه و پیشرفت را در گروی فاصله گرفتن جامعه از ارزش‌ها، نماد‌ها و باور‌های دینی معرفی می‌کنند، عملاً زمینه تضعیف هویت فرهنگی و اعتقادی مردم را فراهم می‌کنند. پس نمی‌توان این پرسش را نادیده گرفت که تضعیف هویت‌های دینی و ملی چه منافعی برای قدرت‌هایی دارد که در پی گسترش نفوذ سیاسی و فرهنگی خود هستند؟ جامعه‌ای که پیوند خود را با ریشه‌های اعتقادی و تاریخی‌اش از دست بدهد، در برابر الگو‌های تحمیلی و سیاست‌های سلطه‌جویانه آسیب‌پذیرتر می‌شود. آنچه در آذربایجان می‌گذرد، تنها مسئله حجاب نیست؛ مسئله نسبت قدرت و آزادی، هویت و کرامت، عدالت و مسئولیت اجتماعی است. همچنین نگاهی به رویداد‌های مشابه در گذشته، از جمله بازداشت فعالان سرشناس این حوزه نظیر آبگُل سلیمانف در سال ۲۰۱۱، نشان می‌دهد که رویکرد سلبی دولت در مواجهه با موضوع حجاب دارای پیشینه‌ای امنیتی است.
کارنامه سیاست خارجی علی‌اف
کارنامه سیاست خارجی الهام علی‌اف زمینه طرح پرسش‌هایی درباره نسبت استقلال سیاسی جمهوری آذربایجان با روابط راهبردی این کشور با قدرت‌های خارجی را فراهم می‌کند. گسترش همکاری‌های نظامی و امنیتی با اسرائیل و روابط نزدیک با برخی قدرت‌های غربی، در کنار سیاست‌های داخلی دولت باکو در قبال نماد‌های دینی، این پرسش را پیش می‌کشد که آیا الگوی توسعه مورد نظر علی‌اف، به تقویت استقلال فرهنگی و سیاسی جامعه می‌انجامد یا آن را به سمت الگو‌های مطلوب شرکای خارجی سوق می‌دهد؟
از این منظر، مسئله فقط تصمیم یک دولت درباره پوشش دانش‌آموزان نیست، بلکه نسبت میان استقلال سیاسی، هویت دینی و الگوی حکمرانی نیز مطرح است. دولتی که در عرصه خارجی به همکاری‌های گسترده با قدرت‌های اثرگذار متکی است و در عرصه داخلی نشانه‌های دینداری را محدود می‌کند، باید پاسخ دهد که چگونه میان الزامات همکاری بین‌المللی و حفظ هویت تاریخی و فرهنگی جامعه توازن برقرار می‌کند.