بمب ساعتی انتخابات در تل‌آویو
در آستانه انتخابات پارلمانی، اسرائیل میان سرخوردگی ناشی از جنگ‌های فرسایشی و بن‌بست سیاسی دست‌وپا می‌زند؛ شرایطی که نشان می‌دهد چرا حتی با وجود حکم بازداشت بین‌المللی، مهاجرت گسترده اسرائیلی‌ها و اکثریت مخالفان، بنیامین نتانیاهو همچنان احتمال شکست مخالفانش را دارد.
فرارو- مایراو زونشاین، کارشناس ارشد مسائل بین الملل در گروه بین المللی بحران
به گزارش فرارو به نقل از روزنامه نیویورک تایمز، انتخابات پارلمانی اسرائیل که قرار است روز سه‌شنبه برگزار شود، یکی از سرنوشت‌سازترین انتخابات تاریخ اسرائیل توصیف شده است؛ انتخاباتی که پیامدهای آن می‌تواند فراتر از مرزهای اسرائیل احساس شود. با این حال، با وجود جنگ‌های پیاپی، بحران گروگان‌ها، فشارهای بین‌المللی و پیامدهای حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳، آرایش سیاسی اسرائیل تقریباً بدون تغییر باقی مانده است. فضای عمومی اسرائیل بیش از آنکه نشانه‌ای از امید به تحول باشد، آمیخته با سرخوردگی، بی‌اعتمادی و نگرانی است.
سه سال گذشته برای اسرائیلی‌ها با جابه‌جایی اجباری برخی جوامع، بحران گروگان‌ها، حملات موشکی و پهپادی، اختلال در روند تحصیل و پروازهای بین‌المللی و جنگی طولانی همراه بوده است. هم‌زمان، نگرانی از آغاز دور تازه‌ای از درگیری با ایران افزایش یافته؛ بحرانی که حتی ممکن است بر روند انتخابات نیز تأثیر بگذارد.
حکم بازداشت بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل از سوی دیوان کیفری بین‌المللی به اتهام جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت همچنان پابرجاست و دیوان بین‌المللی دادگستری نیز در حال رسیدگی به ادعاهای مربوط به نسل‌کشی است. شماری از کشورهای اروپایی تحریم‌هایی علیه اسرائیل اعمال کرده‌اند و افکار عمومی آمریکا نیز به شکل محسوسی نسبت به این کشور منفی‌تر شده است. در چنین شرایطی، بیش از یک‌چهارم میلیون اسرائیلی طی چند سال گذشته کشور را ترک کرده‌اند و هزاران اسرائیلی ساکن خارج از کشور برای شرکت در انتخابات به اسرائیل بازمی‌گردند. با این همه، پرسش اصلی همچنان این است: آیا رأی‌دهندگان سرانجام به دوران سیاسی نتانیاهو پایان خواهند داد؟
انتخاباتی درباره نتانیاهو؛ اما نه فقط درباره او
برای بسیاری از اسرائیلی‌ها و ناظران بین‌المللی، این انتخابات به همه‌پرسی درباره ادامه زمامداری نتانیاهو تبدیل شده است؛ نخست‌وزیری که دولتش جنگ‌های طولانی را پیش برده، بخش‌هایی از غزه، سوریه و لبنان را در اشغال یا کنترل نظامی نگه داشته و از گسترش شهرک‌سازی و اقدامات خشونت‌آمیز شهرک‌نشینان در کرانه باختری حمایت کرده است. اگر نتانیاهو بار دیگر در قدرت بماند، این نتیجه می‌تواند نشانه حمایت بخش بزرگی از جامعه یهودی اسرائیل از سیاست‌های دولت او تلقی شود.
با این حال، دغدغه‌های رأی‌دهندگان یهودی تنها به جنگ و سیاست خارجی محدود نیست. بسیاری نگران هستند که راست‌گراترین دولت تاریخ اسرائیل در صورت پیروزی، به تضعیف بیشتر استقلال دستگاه قضایی ادامه دهد؛ نهادی که در کشوری فاقد قانون اساسی مدون، یکی از مهم‌ترین موانع در برابر تمرکز قدرت به شمار می‌رود.
معافیت یهودیان فوق‌ارتدوکس از خدمت نظامی نیز از مسائل اختلاف‌برانگیز است؛ موضوعی که در شرایط جنگ‌های مداوم، بحث درباره تقسیم عادلانه مسئولیت‌ها را تشدید کرده است. در مقابل، برای شهروندان فلسطینی اسرائیل، یکی از فوری‌ترین نگرانی‌ها امنیت شخصی است؛ مسئله‌ای که با گسترش جرایم سازمان‌یافته و سیاسی‌شدن عملکرد پلیس پیوند خورده است.
دو اردوگاه سیاسی که تغییر چندانی نمی‌کنند
نظرسنجی‌های پی‌درپی نشان می‌دهند جامعه سیاسی اسرائیل همچنان میان دو اردوگاه تقریباً هم‌اندازه تقسیم شده است: از یک سو ائتلاف نتانیاهو، شهرک‌نشینان و جریان‌های مذهبی و از سوی دیگر مخالفان نخست‌وزیر. تغییرات عمدتاً درون این دو اردوگاه رخ می‌دهد. به بیان دیگر، بخشی از رأی‌دهندگان ممکن است حمایت خود را از یک حزب به حزب دیگری در همان اردوگاه منتقل کنند، اما این جابه‌جایی لزوماً موازنه کلی قدرت را تغییر نمی‌دهد.
احزاب عرب فلسطینی اسرائیل می‌توانند در شکستن این بن‌بست نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند. چهار حزب عرب که سه حزب آنها در قالب فهرست مشترک فعالیت می‌کنند و حزب «رعم» نیز جداگانه در رقابت حضور دارد، در مجموع ممکن است حدود ۱۲ تا ۱۵ کرسی به دست آورند. شهروندان فلسطینی حدود ۲۰ درصد جمعیت اسرائیل را تشکیل می‌دهند.
چنین نتیجه‌ای می‌تواند احزاب عرب را به بازیگران تعیین‌کننده در تشکیل دولت تبدیل کند. با این حال، روسای هر دو اردوگاه اصلی اعلام کرده‌اند که قصد ندارند دولتی با مشارکت این احزاب تشکیل دهند؛ موضعی که عملاً آنها را به دلیل هویت فلسطینی‌شان از روند تشکیل دولت کنار می‌گذارد.
چرا شکست‌ها و بحران‌ها نتانیاهو را تضعیف نکرده‌اند؟
یکی از جنبه‌های شگفت‌آور سیاست اسرائیل، ثبات نسبی حمایت از نتانیاهو در برابر رویدادهایی است که انتظار می‌رفت موقعیت او را به‌شدت تضعیف کنند. جنگ ۱۲روزه ژوئن ۲۰۲۵، که اسرائیل با حمله‌ای به تأسیسات هسته‌ای و نظامی ایران آغاز کرد، علی‌رغم تبلیغات در اسرائیل، افزایش محبوبیت نتانیاهو را به دنبال نداشت. در مقابل، جنگ پرهزینه و بحث‌برانگیز آمریکا و اسرائیل علیه ایران در سال جاری نیز به افت تعیین‌کننده حمایت عمومی از او منجر نشد.
اتهام‌های مقام‌های ارشد امنیتی اسرائیل مبنی بر اینکه نتانیاهو پیش از حملات هفتم اکتبر هشدارها را نادیده گرفته است، نیز ظاهراً تأثیر محدودی بر شانس انتخاباتی او داشته است. نتانیاهو این اتهام‌ها را رد کرده است. همچنین، انتقادها درباره نحوه بازتاب صورت‌جلسات و نقل‌قول‌های نشست‌های رسمی پیش از حملات، به‌منظور دورکردن مسئولیت از نخست‌وزیر، هنوز نتوانسته است حمایت از او را به‌طور اساسی کاهش دهد.
تغییر محسوس افکار عمومی زمانی رخ داد که دولت نتانیاهو تلاش کرد نظام قضایی را بازسازی و اختیارات آن را محدود کند. اکثریت اسرائیلی‌ها از جمله نزدیک به نیمی از رأی‌دهندگان حزب لیکود با این طرح مخالفت کردند. به این ترتیب، دست‌کم در مرحله نخست، تلاش برای تضعیف دستگاه قضایی بیش از شکست امنیتی هفتم اکتبر و پیامدهای سنگین جنگ غزه به محبوبیت ائتلاف نتانیاهو آسیب زد.
مشکل اصلی مخالفان؛ نبود بدیلی متفاوت
بخشی از این رکود سیاسی به ساختار جامعه اسرائیل بازمی‌گردد؛ جامعه‌ای که در آن بسیاری از رأی‌دهندگان بر اساس تعلقات گروهی، مذهبی و منافع محدود خود رأی می‌دهند و وفاداری پایداری به احزاب مشخص دارند. علاوه بر این، شکاف روشنی میان چپ و راست درباره مسئله فلسطین وجود ندارد. در بخش بزرگی از طیف سیاسی اسرائیل، اختلاف‌ها بیشتر بر سر میزان و شیوه اعمال سیاست‌های موجود است تا اصل حقوق سیاسی فلسطینیان.
حتی حزب «یاشار» به ریاست گادی آیزنکوت، یکی از مهم‌ترین رقبای نتانیاهو، از چهره‌های راست‌گرا تشکیل شده است. آیزنکوت نیز با تشکیل کشور مستقل فلسطینی مخالفت کرده است. در نتیجه، مخالفان نتانیاهو هنوز نتوانسته‌اند چشم‌اندازی روشن و متفاوت درباره مناقشه اسرائیل و فلسطین ارائه کنند؛ چشم‌اندازی که بتواند شور و اشتیاق گسترده‌ای میان رأی‌دهندگان ایجاد کند.
ساختار انتخاباتی اسرائیل نیز به بن‌بست کمک می‌کند. احزاب کوچک متعددی برای جلب حمایت گروه‌های محدود با یکدیگر رقابت می‌کنند و چند حزب در آستانه حدنصاب ۳.۲۵ درصدی ورود به کنست قرار دارند. آرای حزبی که نتواند از این حدنصاب عبور کند، در تقسیم کرسی‌های پارلمان محاسبه نمی‌شود؛ بنابراین، پراکندگی آرا ممکن است بر نتیجه نهایی تأثیر قابل‌توجهی بگذارد.
اکثریت مخالف نتانیاهو، اما بدون امکان تشکیل دولت؟
در نظام پارلمانی اسرائیل، صرف کسب آرای بیشتر کافی نیست؛ عامل تعیین‌کننده توانایی روسای احزاب برای تشکیل ائتلافی با دست‌کم ۶۱ کرسی از مجموع ۱۲۰ کرسی کنست است. بر اساس بسیاری از نظرسنجی‌ها، اگر احزاب یهودی مخالف نتانیاهو و احزاب عرب در کنار یکدیگر قرار گیرند، مجموع کرسی‌های آنها می‌تواند از حدنصاب اکثریت عبور کند.
به عبارت دیگر، در سطح عددی، امکان تشکیل دولتی مخالف نتانیاهو وجود دارد. اما تقریباً همه احزاب اصلی مخالف، همکاری ائتلافی با احزاب عرب را رد کرده‌اند. برخی حتی حاضر نیستند بدون مشارکت رسمی این احزاب در دولت، از حمایت پارلمانی آنها برای تصویب قوانین استفاده کنند. این تصمیم، مخالفان نتانیاهو را در موقعیتی متناقض قرار داده است: آنها ممکن است در مجموع از حمایت اکثریت برخوردار باشند، اما به دلیل امتناع از همکاری با احزاب عرب نتوانند دولت تشکیل دهند.
مجموع این عوامل، از رکود سیاسی و پراکندگی احزاب گرفته تا کنارگذاشتن احزاب عرب و نفوذ دیرپای نتانیاهو بر گفتمان عمومی، باعث شده است که نخست‌وزیر اسرائیل حتی در شرایطی که مخالفانش در مجموع از حمایت بیشتری برخوردارند، همچنان شانس جدی برای ماندن در قدرت داشته باشد. اما مسئله به تشکیل دولت محدود نمی‌شود. حتی اگر ائتلافی به ریاست آیزنکوت موفق شود نتانیاهو را کنار بزند، حفظ دولت و تغییر سیاست‌های اصلی می‌تواند دشوار باشد.
مخالفت گسترده جریان اصلی سیاست اسرائیل با تشکیل کشور مستقل فلسطینی، چشم‌انداز تغییر اساسی در یکی از مهم‌ترین مسائل منطقه را محدود می‌کند. بنابراین، تغییر نتانیاهو لزوماً به معنای تغییر مسیر اسرائیل در قبال فلسطینیان، اشغال یا جنگ نخواهد بود.