تهران - ایرنا - طول عمر بیشتر، لزوماً به معنای زندگی سالم‌تر و مستقل‌تر نیست. با افزایش جمعیت سالمند در ایران، پرسش مهم این است که آیا نظام سلامت می‌تواند علاوه بر درمان بیماری‌ها، به حفظ توانایی، استقلال و کیفیت زندگی افراد نیز کمک کند؟ پاسخ به این پرسش، آینده مراقبت از سالمندان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و بر خانواده‌ها و نظام حمایت اجتماعی نیز اثرگذار است.
با افزایش سن، احتمال ابتلا به بیماری‌های مزمن، چندبیماری، محدودیت‌های حرکتی و اختلالات شناختی بیشتر می‌شود. در چنین شرایطی، ممکن است بیماری سالمند از نظر پزشکی کنترل شده باشد، اما او همچنان برای لباس پوشیدن، حمام کردن یا جابه‌جایی به کمک نیاز داشته باشد. بنابراین، موفقیت نظام سلامت را نمی‌توان تنها با درمان بیماری سنجید؛ توانایی انجام فعالیت‌های روزمره، استقلال و مشارکت اجتماعی نیز باید بخشی از اهداف مراقبت باشند.
از درمان بیماری به حفظ توانایی و استقلال
درمان بیماری و کنترل علائم همچنان ضروری است، اما برای پاسخ‌گویی به نیازهای سالمندان کافی نیست. برای مثال، سالمندی که پس از سکته مغزی از نظر پزشکی به وضعیت پایداری رسیده است، ممکن است هنوز نتواند به‌تنهایی از تخت برخیزد، از سرویس بهداشتی استفاده کند یا به فعالیت‌های خانوادگی بازگردد. کمک به او برای بازیابی توانایی‌های باقی‌مانده ممکن است به توان‌بخشی، مراقبت پرستاری، اصلاح محیط منزل و آموزش خانواده نیاز داشته باشد.
سازمان جهانی بهداشت در چارچوب مراقبت یکپارچه از سالمندان (ICOPE)، بر شناسایی زودهنگام افت توانایی‌ها، ارزیابی نیازهای جسمی و اجتماعی و تدوین برنامه مراقبت فردمحور تأکید می‌کند. بر این اساس، ارزیابی سالمند باید علاوه بر بیماری‌ها، توانایی انجام فعالیت‌های روزمره، وضعیت شناختی، شرایط محیط زندگی و حمایت‌های مورد نیاز او را نیز در بر گیرد.
مراقبت طولانی‌مدت؛ حلقه اتصال درمان و زندگی روزمره
مراقبت طولانی‌مدت (Long-Term Care: LTC) مجموعه‌ای از خدمات و حمایت‌های مستمر برای افرادی است که به دلیل محدودیت‌های جسمی، شناختی یا روانی، برای انجام فعالیت‌های روزمره و حفظ استقلال خود به کمک نیاز دارند. این خدمات می‌تواند شامل مراقبت پرستاری و شخصی، توان‌بخشی، حمایت روانی و اجتماعی و آموزش مراقبان خانوادگی باشد.
مراقبت طولانی‌مدت تنها به مراکز اقامتی محدود نیست؛ خدمات آن می‌تواند در منزل، مراکز روزانه یا مراکز اقامتی ارائه شود. نوع و شدت مراقبت باید متناسب با نیازها و ترجیحات فرد تعیین شود. سازمان جهانی بهداشت نیز بر پیوند مراقبت طولانی‌مدت با نظام سلامت و خدمات اجتماعی، متناسب با نیازها و منابع هر کشور، تأکید دارد.
ترخیص سالمند از بیمارستان لزوماً به معنای پایان نیازهای مراقبتی نیست. او ممکن است همچنان به مراقبت از زخم، مدیریت داروها، توان‌بخشی یا کمک در فعالیت‌های روزمره نیاز داشته باشد. اگر این نیازها نادیده گرفته شوند، احتمال افزایش وابستگی و بروز عوارض قابل پیشگیری وجود دارد. ازاین‌رو، تداوم مراقبت و هماهنگی میان مراکز خدمات جامع سلامت، بیمارستان‌ها، خدمات پرستاری، توان‌بخشی و حمایت اجتماعی اهمیت اساسی دارد.
چرا این تغییر رویکرد برای ایران ضروری است؟
پژوهش‌های اخیر در ایران، چالش‌هایی مانند نبود چارچوب منسجم مراقبت طولانی‌مدت، ناهماهنگی خدمات اولیه و تخصصی، محدودیت پوشش بیمه‌ای مراقبت در منزل و فشار اقتصادی و روانی بر خانواده‌ها را گزارش کرده‌اند. این یافته‌ها نشان می‌دهند که توسعه LTC به چیزی فراتر از افزایش تعداد مراکز یا ارائه‌دهندگان خدمات نیاز دارد. سه اولویت در این مسیر عبارت‌اند از:
۱. توسعه مراقبت در منزل و جامعه: تقویت خدمات پرستاری، توان‌بخشی و مراقبت در منزل می‌تواند امکان زندگی ایمن در محیط آشنا را افزایش دهد. بااین‌حال، باید متناسب با نیاز سالمندان، دسترسی به سطوح مختلف مراقبت، از خدمات منزل تا مراقبت تخصصی و شبانه‌روزی، فراهم باشد.
۲. حمایت از مراقبان خانوادگی: خانواده‌ها بخش مهمی از مراقبت را بر عهده دارند، اما مراقبت مستمر می‌تواند فشار جسمی، روانی و اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند. آموزش، مشاوره و دسترسی به خدمات حمایتی و مراقبت جایگزین باید بخشی از نظام LTC باشد.
۳. تضمین کیفیت و عدالت در دسترسی: دسترسی به مراقبت نباید به توان مالی، محل سکونت یا برخورداری از حمایت خانوادگی وابسته باشد. تدوین استانداردهای کیفیت و ایمنی، تعیین بسته خدمات ضروری و طراحی سازوکارهای پایدار تأمین مالی و پوشش بیمه‌ای ضروری است. پژوهش‌های ایرانی همچنین بر اهمیت حکمرانی روشن، نیروی انسانی آموزش‌دیده، تأمین مالی و نظارت حرفه‌ای بر خدمات مراقبت در منزل تأکید دارند.
جمع‌بندی سالمندی جمعیت، ضرورت بازنگری در اهداف نظام سلامت را برجسته می‌کند. درمان مؤثر بیماری‌ها همچنان ضروری است، اما باید با مراقبتی همراه شود که توانایی‌های فرد، استقلال، کرامت و کیفیت زندگی او را نیز در نظر بگیرد. مراقبت طولانی‌مدت می‌تواند با پیوند میان درمان، پرستاری، توان‌بخشی، مراقبت در منزل و حمایت اجتماعی، پاسخ‌گویی به نیازهای سالمندان را تقویت کند.
آمادگی برای سالمندی جمعیت تنها به معنای افزایش ظرفیت درمانی نیست؛ بلکه به معنای فراهم کردن شرایطی است که سالمندان بتوانند توانایی‌های خود را حفظ کنند، در تصمیم‌های مربوط به مراقبت مشارکت داشته باشند و متناسب با نیازهایشان از خدمات باکیفیت و عادلانه برخوردار شوند.
* دکتری تخصصی پرستاری و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران