ایلام - ایرنا - غربالگری ۳۲۹ هزار نفر در مراکز بهداشتی ایلام در یک سال گذشته به شناسایی ۱۳ هزار نفر با نتیجه مثبت اختلال روان انجامیده است، این آمار در کنار گزارش بهزیستی از شیوع اضطراب، افسردگی و استرس پس از سانحه در میان مراجعان ابعاد کمتر دیده شده فشارهای روانی بر جامعه استان را آشکار می‌کند.
به گزارش خبرنگار ایرنا، پیامدهای روانی جنگ، مشکلات اقتصادی و اختلافات خانوادگی از عواملی هستند که می‌توانند فشار بر افراد و خانواده‌ها را تشدید کنند.
در این میان نوجوانان، خانواده‌های کم‌برخوردار و افراد دارای سابقه مشکلات روانی بیش از دیگران به حمایت هدفمند و پیگیری مستمر نیاز دارند.
اگرچه مراکز بهداشتی و مشاوره‌ای استان در زمینه غربالگری، شناسایی و ارجاع افراد در معرض خطر فعالیت می‌کنند، کمبود روان‌پزشک در شهرستان‌ها و دشواری دسترسی برخی خانواده‌ها به خدمات تخصصی همچنان از موانع موجود است که تقویت همکاری میان دانشگاه علوم پزشکی، بهزیستی، آموزش‌وپرورش و نهادهای حمایتی را برای پیشگیری از تشدید آسیب‌ها ضروری می‌کند.
بررسی وضعیت مراجعان مراکز مشاوره و آمارهای حوزه سلامت روان استان ایلام نشان می‌دهد اختلال‌های اضطرابی، افسردگی و استرس پس از سانحه از مهم‌ترین مشکلات روان‌شناختی افراد نیازمند دریافت خدمات تخصصی است، هم‌زمان افزایش مراجعه به مراکز بهداشتی و درمانی برای دریافت خدمات سلامت روان ضرورت توجه بیشتر به ابعاد روانی بحران‌ها و تقویت حمایت‌های اجتماعی را برجسته می‌کند.
اگرچه بخشی از این مراجعه‌ها می‌تواند نتیجه افزایش آگاهی عمومی، گسترش غربالگری و دسترسی بیشتر به خدمات مشاوره‌ای باشد، اما تداوم مشکلات اقتصادی، اختلاف‌های خانوادگی و پیامدهای روانی بحران‌ها نیز از عواملی است که به گفته کارشناسان نباید در بررسی وضعیت سلامت روان جامعه نادیده گرفته شود.
نگرانی زمانی جدی‌تر می‌شود که نوجوانان، افراد دارای سابقه اقدام به خودکشی، خانواده‌های کم‌برخوردار و کسانی که از اختلال‌های روانی رنج می‌برند در معرض فشارهای مضاعف قرار می‌گیرند، گروه‌هایی که در شرایط بحرانی بیش از دیگران به حمایت تخصصی و اجتماعی نیاز دارند.
از سوی دیگر با وجود فعالیت مراکز مشاوره و حضور کارشناسان سلامت روان در مراکز بهداشتی استان، کمبود روان‌پزشک در شهرستان‌ها و دشواری دسترسی برخی خانواده‌ها به خدمات تخصصی، ضرورت استفاده از ظرفیت همه دستگاه‌های مسئول را دوچندان کرده است.
کارشناسان معتقدند پیشگیری از آسیب‌های روانی و اجتماعی تنها با مداخله پس از بروز بحران امکان‌پذیر نیست و باید از ظرفیت مراکز مشاوره، مدارس، نهادهای حمایتی و سازمان‌های مردم‌نهاد برای شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر استفاده کرد.
در این میان، سه دیدگاه از حوزه‌های روان‌شناسی، بهداشت و خدمات حمایتی، تصویری از وضعیت سلامت روان مردم ایلام و ضرورت تقویت برنامه‌های پیشگیرانه ارائه می‌دهد، دیدگاه‌هایی که در کنار اشاره به اقدام‌ها، بر لزوم حمایت هدفمند از گروه‌های آسیب‌پذیر و همکاری میان‌بخشی برای کاهش پیامدهای روانی بحران‌ها تأکید دارند.
مراکز مشاوره، نخستین محل مشاهده آسیب‌های روانی جامعه
عضو هیأت علمی دانشگاه و متخصص روان‌شناسی کودک و نوجوان با اشاره به شرایط روانی و اجتماعی جامعه در دوران پس از جنگ یا تداوم بحران‌ها، گفت: مراکز مشاوره و روان‌درمانی از نخستین مکان‌هایی هستند که مشکلات روان‌شناختی و اجتماعی مردم در آن‌ها آشکار می‌شود اما ارتباط این مراکز با دستگاه‌های تصمیم‌گیر گاهی مستقیم نیست و از ظرفیت تخصصی آن‌ها به اندازه کافی استفاده نمی‌شود.
سجاد طاهرزاده تاکید کرد: حمایت از خانواده‌های کم‌برخوردار ضروری است زیرا در خانواده‌هایی که با مشکلات اقتصادی و معیشتی مواجه هستند زمینه بروز آسیب‌های اجتماعی و مشکلات روان‌شناختی نیز می‌تواند بیشتر باشد اما حمایت‌های موجود از این گروه‌ها کافی نیست یا به شکل محدود و موردی انجام می‌شود.
این متخصص روان‌شناسی کودک و نوجوان، ارائه خدمات مشاوره‌ای یارانه‌ای به خانواده‌های کم‌برخوردار را یکی از راهکارهای کاهش آسیب‌ها دانست و افزود: لازم است برای این خانواده‌ها تعرفه‌های حمایتی در نظر گرفته شود تا مشکلات مالی مانع مراجعه آن‌ها به مراکز مشاوره و دریافت خدمات تخصصی نشود.
طاهرزاده گفت: با توجه به آسیب‌پذیری نوجوانان در برابر مشکلات روانی و اجتماعی، غربالگری و آموزش‌های کوتاه‌مدت در این گروه سنی ضروری است و با استفاده از ظرفیت مراکز مشاوره و همکاری آموزش و پرورش می‌توان برنامه‌های تخصصی‌تری برای شناسایی و پیشگیری از آسیب‌های نوجوانان اجرا کرد.
وی یادآور شد: موضوع خودکشی در میان نوجوانان نیز نیازمند توجه جدی است و حمایت دستگاه‌های مسئول از برنامه‌های پیشگیرانه ضروری است، شناسایی زودهنگام مشکلات روانی و اجتماعی زمینه مداخله به‌موقع و جلوگیری از تشدید آسیب‌ها را فراهم می‌کند.
عضو هیأت علمی دانشگاه اظهار کرد: در بسیاری از موارد از جمله حوادث مرتبط با خودکشی و خشونت‌های خانوادگی، مداخله‌های روان‌شناختی پس از وقوع حادثه آغاز می‌شود در حالی که حضور به‌موقع متخصصان به پیشگیری از تشدید پیامدهای روانی و اجتماعی کمک می‌کند.
غربالگری بیش از ۳۲۸ هزار نفر در مراکز بهداشتی ایلام
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایلام گفت: بر اساس آمار غربالگری سلامت روان در سال گذشته، ۳۲۸ هزار و ۷۷۸ نفر از مراجعه‌کنندگان به مراکز بهداشتی و درمانی استان از نظر سلامت روان غربالگری شدند که از این تعداد ۱۲ هزار و ۷۱۹ نفر، معادل ۴.۲ درصد مثبت شناسایی شدند.
علی نیکونهاد اظهار کرد: شاخص‌های به‌دست‌آمده بر اساس آخرین گزارش وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در محدوده میانگین کشوری ارزیابی شده است.
وی افزود: با توجه به اینکه ایلام در چند سال اخیر در شمار استان‌های دارای آمار بالای اقدام و فوت ناشی از خودکشی قرار داشته است این موضوع به عنوان یکی از آسیب‌های مهم اجتماعی و بهداشتی به طور مستمر در دانشگاه علوم پزشکی پیگیری می‌شود.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایلام ادامه داد: آمار اقدام به خودکشی در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ با کاهش ۲۳ درصدی همراه بوده و روند کاهشی چندساله خود را ادامه داده است.
نیکونهاد گفت: اقدام به خودکشی در گروه سنی ۱۵ تا ۳۵ سال فراوانی بالایی دارد و مشکلات اقتصادی، فقر، اختلافات خانوادگی و مشکلات جسمی از جمله عوامل پرتکرار در میان افراد اقدام‌کننده به خودکشی است.
وی یادآور شد: افزایش مراجعه برای دریافت خدمات سلامت روان از جمله موضوع‌های قابل توجه در حوزه بهداشت است و افزایش غربالگری‌های سلامت روان و شناسایی مواردی مانند همسرآزاری و کودک‌آزاری نشان می‌دهد مراجعه مردم به مراکز بهداشتی و درمانی و شناسایی مشکلات مرتبط با سلامت روان و آسیب‌های اجتماعی در حال افزایش است.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایلام بیان کرد: راه‌اندازی مراکز سراج، جذب کارشناسان سلامت روان و استقرار آن‌ها در مراکز و خانه‌های بهداشت، اطلاع‌رسانی و آموزش‌های ارائه‌شده از سوی حوزه بهداشت دانشگاه در افزایش دسترسی مردم به خدمات و شناسایی مشکلات مؤثر بوده است. در کنار این عوامل، بحران‌های اخیر، مشکلات اقتصادی و مسائل اجتماعی نیز می‌تواند در افزایش نیاز جامعه به خدمات سلامت روان نقش داشته باشد.
وی گفت: ۵۷ کارشناس سلامت روان در بیش از ۷۰ مرکز شهری و روستایی حضور دارند و خدمات مرتبط در این مراکز به صورت رایگان ارائه می‌شود.
نیکونهاد افزود: کمبود روان‌پزشک در شهرستان‌ها یکی از مشکلات موجود در مسیر ارائه خدمات تخصصی است و تعداد روان‌پزشکان در شهرستان‌ها کمتر از میزان مورد نیاز است و این موضوع بر پیشبرد اهداف حوزه سلامت روان تأثیر منفی گذاشته است.
وی تاکید کرد: راه‌اندازی دو مرکز سراج، مشارکت در خط بحران ۱۹۰، حضور کارشناسان در ادارات برای آموزش و انعقاد تفاهم‌نامه با دستگاه‌هایی مانند کمیته امداد و بهزیستی با هدف افزایش دسترسی مردم به خدمات، پیگیری بیماران و افراد دارای سابقه اقدام به خودکشی و کاهش انگ اجتماعی مرتبط با مشکلات روانی انجام شده است.
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، افراد دارای اختلالات اضطرابی و افسردگی، افراد دارای سابقه خودکشی، نوجوانان، سالمندان و خانواده‌های دارای مشکلات اقتصادی را از گروه‌های آسیب‌پذیر در بحران‌ها دانست و گفت: حمایت از این افراد و پیگیری وضعیت آنان می‌تواند خطرهای احتمالی را کاهش دهد.
وی افزود: دانشگاه علوم پزشکی بر اساس ظرفیت‌های موجود، آموزش، مداخله و پیگیری‌های لازم را برای گروه‌های سنی مختلف انجام می‌دهد اما همکاری سایر دستگاه‌ها و استفاده از ظرفیت نهادهای فرهنگی، اجتماعی و حمایتی می‌تواند کیفیت خدمات را افزایش دهد و زمینه مراجعه بیشتر مردم برای دریافت خدمات سلامت روان را فراهم کند.
افسردگی، اضطراب و استرس پس از سانحه، مهم‌ترین مشکل مراجعان بهزیستی
مدیرکل بهزیستی ایلام نیز اختلالات افسردگی، اضطرابی و استرس پس از سانحه را از مهم‌ترین مشکلات روانی مراجعان به مراکز مشاوره زیر نظر این سازمان عنوان کرد و گفت: آثار روانی ناشی از جنگ همچنان در جامعه وجود دارد و نگرانی‌های ناشی از بیکاری، هزینه‌های سنگین زندگی و اختلال در فعالیت‌های روزمره، فشار روانی را بر مردم ایلام افزایش داده است.
علی محمودی اظهار کرد: بررسی وضعیت مراجعان به مراکز مشاوره نشان می‌دهد اختلالات افسردگی، اضطرابی و استرس پس از سانحه (PTSD) بیشترین موارد مراجعه را تشکیل می‌دهد و توجه به پیامدهای روانی بحران‌ها و فراهم کردن زمینه دسترسی مردم به خدمات تخصصی ضروری است.
وی افزود: طرح ملی سنجش سلامت روان افراد بالای ۱۸ سال از سوی سازمان بهزیستی کشور اجرا شد و استان ایلام با اطلاع‌رسانی گسترده و معرفی سامانه به مردم، مشارکت بالایی در این طرح داشت و رتبه دوم کشور کسب کرد.
مدیرکل بهزیستی ایلام ادامه داد: پس از اجرای غربالگری، ۶۶۸ نفر از شرکت‌کنندگان به عنوان افراد پرخطر شناسایی و به بهزیستی استان معرفی شدند که با پیگیری دفتر مشاوره و امور روان‌شناختی، ۲۰۰ نفر از آنان به مراکز مشاوره و خط تلفنی ۱۴۸۰ ارجاع داده شدند و خدمات تخصصی دریافت کردند.
محمودی گفت: خط مشاوره تلفنی ۱۴۸۰ در دوران جنگ و پس از آن به صورت شبانه‌روزی فعال است و مشاوران این خط با ارائه خدمات تخصصی، پاسخگوی نیازهای روان‌شناختی مردم هستند.
وی مادران، کودکان، نوجوانان و افراد دارای اختلالات اضطرابی را از گروه‌های نیازمند حمایت روانی و اجتماعی در دوران جنگ برشمرد و افزود: با توجه به افزایش نیاز مردم به خدمات مشاوره‌ای در شرایط جنگی، حدود هشت نفر از روان‌شناسان استان نیز در پی فراخوان منتشرشده در کانال‌های مجازی به صورت داوطلبانه خدمات مشاوره‌ای و روان‌شناختی تلفنی ارائه کردند.
مدیرکل بهزیستی ایلام گفت: ۳۲ مرکز مشاوره حضوری دولتی و غیردولتی دارای مجوز بهزیستی در استان فعالیت می‌کنند و پیگیری برای راه‌اندازی مراکز جدید در برخی شهرستان‌ها ادامه دارد.
محمودی تأکید کرد: سازمان بهزیستی به‌تنهایی قادر به پاسخگویی به همه نیازهای روانی و اجتماعی مردم نیست و بهبود شرایط روحی و روانی جامعه نیازمند همکاری همه نهادها و دستگاه‌های مسئول است.
ضرورت عبور از مداخله پس از بحران
آمار غربالگری سلامت روان، شناسایی افراد در معرض خطر و فعالیت مراکز مشاوره نشان می‌دهد بخشی از نیازهای روان‌شناختی مردم ایلام از مسیر خدمات تخصصی در حال پیگیری است اما گستردگی عوامل مؤثر بر سلامت روان از پیامدهای جنگ و بحران‌های اجتماعی تا مشکلات اقتصادی و اختلافات خانوادگی نشان می‌دهد مسئولیت کاهش این آسیب‌ها نمی‌تواند تنها بر دوش یک دستگاه باشد.
افزایش دسترسی به خدمات مشاوره‌ای، حمایت مالی از خانواده‌های کم‌برخوردار، تقویت خدمات روان‌شناختی در مدارس، توسعه مراکز تخصصی و پیگیری مستمر افراد در معرض خطر از جمله اقدام‌هایی است که به شناسایی زودهنگام مشکلات و کاهش پیامدهای آن‌ها کمک می‌کند.
سلامت روان جامعه زمانی بیشتر مورد حفاظت قرار می‌گیرد که مراجعه به روان‌شناس و دریافت خدمات تخصصی به اقدامی عادی و در دسترس تبدیل شود و افراد بدون نگرانی از هزینه‌ها یا قضاوت اجتماعی، بتوانند مشکلات خود را مطرح کنند. در چنین شرایطی، همکاری میان دانشگاه علوم پزشکی، بهزیستی، آموزش و پرورش، نهادهای حمایتی و مراکز مشاوره فاصله میان شناسایی آسیب و ارائه حمایت مؤثر را کاهش می‌دهد، ضرورتی که در شرایط تداوم فشارهای روانی و اقتصادی بیش از گذشته اهمیت دارد.