دفاع حضرت زهرا (س) از ولایت امیرالمؤمنین (ع)، دفاع از یک حق شخصی یا خانوادگی نبود.

به گزارش مشرق، رحلت پیامبر اکرم (ص) نقطه عطفی در تاریخ جامعه اسلامی بود؛ در مقطعی که مسلمانان در آزمونی سرنوشت ساز برای پاسداری از میراث نبوت و استمرار مسیر هدایت قرار گرفتند. در چنین شرایطی، حضرت فاطمه زهرا (س) با درک عمیق اهمیت تحولات پس از رحلت پیامبر (ص)، مسئولیت روشنگری و دفاع از حق را بر عهده گرفتند و با مواضعی آگاهانه و شجاعانه، اجازه ندادند مسئله امامت و جایگاه ولایت در هیاهوی تحولات سیاسی به فراموشی سپرده شود. بررسی سیره آن حضرت نشان می‌دهد که مبارزه ایشان واکنشی عاطفی و مقطعی به یک اختلاف سیاسی نبود، بلکه برخاسته از اعتقاد به ضرورت صیانت از مسیر صحیح اسلام و جلوگیری از انحراف در جامعه اسلامی بود.

یکی از مهم ترین اسناد برای شناخت این رویکرد، خطبه فدکیه است؛ خطبه ای که اهمیت آن بسیار فراتر از مطالبه حق مالی حضرت بر سر فدک است. حضرت زهرا (س) در این خطبه، ابتدا مبانی توحید، نبوت و فلسفه احکام اسلامی را تبیین می کنند و سپس با ورود به مسائل اجتماعی و سیاسی جامعه، از جایگاه امامت و ضرورت پایبندی مسلمانان به مسیر تعیین شده پیامبر (ص) سخن می گویند. فراز مشهور «وَإِمَامَتَنَا أَمَاناً لِلْفُرْقَةِ» (امامت ما مایه ایمنی از تفرقه است)، به روشنی نشان می دهد که از منظر حضرت، امامت صرفاً مسئله ای مربوط به تصدی یک منصب سیاسی نیست، بلکه با انسجام، وحدت و سلامت مسیر هدایت جامعه اسلامی ارتباطی بنیادین دارد.

از این منظر، دفاع حضرت زهرا (س) از ولایت امیرالمؤمنین (ع)، دفاع از یک حق شخصی یا خانوادگی نبود؛ بلکه دفاع از معیاری اساسی برای استمرار رسالت پیامبر (ص) در عرصه هدایت جامعه به شمار می رفت. ایشان با یادآوری مجاهدت های امیرالمؤمنین (ع) در دفاع از اسلام و مقابله با دشمنان، به مسلمانان گوشزد کردند که نمی توان نقش تعیین کننده آن حضرت در استقرار دین را نادیده گرفت و در عین حال، نسبت به آینده و سرنوشت جامعه اسلامی بی تفاوت ماند.

نکته مهم دیگر در خطبه فدکیه، شیوه مواجهه حضرت با تحولات جامعه است. ایشان به جای محدود کردن اعتراض خود به یک مطالبه گری خصوصی، مسجدالنبی و اجتماع مسلمانان را برای بیان مواضع خویش برگزیدند. استناد به آیات قرآن، یادآوری سیره پیامبر (ص)، تبیین فلسفه احکام و نقد عملکرد جامعه، نشان دهنده آن است که مبارزه حضرت بر پایه استدلال، آگاهی بخشی و مسئولیت پذیری اجتماعی شکل گرفته بود. به ویژه آنجا که فلسفه تشریع امر به معروف را «مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ» معرفی می کنند، می توان دریافت که از نگاه ایشان، صیانت از سلامت عمومی جامعه و مقابله با انحراف، مسئولیتی دینی و اجتماعی است.

این رویکرد در سخنان دیگر حضرت نیز استمرار می یابد. در خطبه ایشان در جمع زنان مهاجر و انصار، مسئله کنار گذاشتن امیرالمؤمنین (ع) و پیامدهای آن برای آینده جامعه مورد توجه قرار می گیرد. حضرت با بیانی هشداردهنده، نسبت به نتایج تصمیم های اتخاذشده و تأثیر آن بر سرنوشت مسلمانان سخن می گویند. اهمیت این موضع در آن است که حضرت تنها صاحبان قدرت را مخاطب قرار نمی دهند، بلکه بدنه اجتماعی جامعه و کسانی را که در تحولات آن نقش داشته اند نیز در برابر مسئولیت تاریخی خود قرار می دهند. به این ترتیب، اعتراض ایشان از سطح یک اختلاف سیاسی فراتر می رود و به نوعی آسیب شناسی اجتماعی و هشدار نسبت به پیامدهای فاصله گرفتن از معیارهای نبوی تبدیل می شود.

از دیگر جلوه های سازش ناپذیری حضرت، استمرار موضع اعتراضی ایشان تا واپسین روزهای زندگی است. گزارش دیدار ابوبکر و عمر با حضرت در دوران بیماری و بیان نارضایتی ایشان از رفتار آنان، در کنار گزارش دفن شبانه و وصیت به عدم اطلاع رسانی به برخی از چهره های سیاسی، نشان می دهد که اعتراض حضرت به یک موضع گیری زودگذر محدود نماند. در صحیح بخاری نیز گزارش شده است که حضرت فاطمه (س) تا پایان عمر از ابوبکر ناراضی بودند و امیرالمؤمنین (ع) ایشان را شبانه دفن کردند و ابوبکر را از این امر مطلع نساختند. این گزارش، با توجه به جایگاه آن در یکی از منابع معتبر حدیثی اهل سنت، در بررسی تاریخی اعتراض حضرت اهمیت ویژه ای دارد. البته باید میان اصل گزارش تاریخی و تحلیل دلالت سیاسی آن تفکیک کرد؛ دفن شبانه در چارچوب مجموعه مواضع حضرت، می تواند به عنوان نشانه ای از استمرار اعتراض و باقی ماندن مسئله اختلاف در حافظه تاریخی جامعه اسلامی تحلیل شود.

رهبر شهید انقلاب نیز در تبیین شخصیت مبارزاتی حضرت زهرا (س)، بر همین ابعاد تأکید کرده اند. ایشان در دیدار جمعی از بانوان در ۲۶ دی ۱۳۶۸، زندگی حضرت را دریایی از جهاد، مبارزه، تلاش انقلابی، صبر، آموزش، سخنرانی و دفاع از نبوت و امامت توصیف می کنند. همچنین در بیانات ۱۳ دی ۱۴۰۲، خطبه فدکیه را آغازگر سنت خطبه خوانی و تبیین حقایق در میان اهل بیت (ع) معرفی می کنند؛ سنتی که در مواضع امیرالمؤمنین (ع)، امام حسین (ع)، حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) نیز استمرار یافت. این تحلیل، اهمیت خطبه فدکیه را از یک سند تاریخی مربوط به اختلاف بر سر فدک فراتر می برد و آن را به الگویی از روشنگری و مسئولیت پذیری در برابر تحولات جامعه تبدیل می کند.

بر این اساس، سازش ناپذیری حضرت زهرا (س) را باید در پرتو تفکیک میان حفظ وحدت جامعه اسلامی و چشم پوشی از حقیقت فهم کرد. حضرت نه تنها نسبت به سرنوشت اسلام و مسلمانان بی تفاوت نبودند، بلکه با بهره گیری از ظرفیت های موجود برای روشنگری، تلاش کردند مانع از آن شوند که ملاحظات سیاسی و اجتماعی، جایگزین معیارهای حق و عدالت شود. از این منظر، اعتراض و روشنگری ایشان را نمی توان در تقابل با اصل حفظ جامعه اسلامی تفسیر کرد؛ بلکه باید آن را تلاشی برای صیانت از مبانی و مسیر صحیح آن دانست.

امروز نیز حضور مردم در خیابان ها و میدان ها و اعلام موضع آنان در برابر تحولات سرنوشت ساز جامعه، به ویژه در شرایطی که کشور با تجاوز و تهدید دشمنان خارجی و داخلی مواجه است، جلوه ای از مسئولیت پذیری اجتماعی و ملی به شمار می رود. این حضور، افزون بر اعلام همبستگی با کشور و دفاع از استقلال و امنیت ملی، یادآور این حقیقت است که سرنوشت جامعه تنها در تصمیم های حاکمان رقم نمی خورد، بلکه آگاهی، موضع گیری و مسئولیت پذیری مردم نیز در آن نقشی تعیین کننده دارد. سیره مبارزاتی حضرت زهرا (س) نیز نشان می دهد که در نگاه ایشان، مواجهه با انحراف و دفاع از حقیقت، صرفاً وظیفه ای فردی یا محدود به صاحبان قدرت نبود؛ بلکه آگاهی بخشی، روشنگری و بیدار کردن وجدان عمومی جامعه نیز بخشی از این رسالت به شمار می رفت. آن حضرت با حضور در مسجد پیامبر (ص)، ایراد خطبه در برابر مردم و گفت وگو با زنان مهاجر و انصار، تلاش کردند مسئله ای را که در معرض تحریف و فراموشی قرار داشت، به مسئله ای عمومی تبدیل کنند. از این منظر، حضور آگاهانه مردم در عرصه عمومی و اعلام موضع در برابر تهدیدها و مسائل سرنوشت ساز جامعه، هنگامی که بر پایه شناخت، بصیرت و احساس مسئولیت شکل بگیرد، می تواند جلوه ای از همان روحیه مسئولیت پذیری اجتماعی باشد. البته این پیوند به معنای یکسان انگاری شرایط تاریخی صدر اسلام با موقعیت امروز نیست؛ بلکه تأکید بر اصلی مشترک است: جامعه در برابر حقیقت، استقلال و سرنوشت خود مسئول است و بی تفاوتی در برابر انحراف و تجاوز، می تواند زمینه ساز تثبیت آن شود.

ماندگاری این سیره مبارزاتی در تاریخ اسلام نیز از همین ویژگی سرچشمه می گیرد. حضرت زهرا (س) با خطبه فدکیه، احتجاج های مستدل، دفاع از ولایت و استمرار موضع اعتراضی خود، نشان دادند که مسئولیت انسان در برابر حقیقت، با تغییر شرایط اجتماعی و سیاسی پایان نمی یابد. پیام ماندگار زندگی ایشان آن است که هنگامی که اصول و ارزش های بنیادین جامعه در معرض فراموشی یا انحراف قرار می گیرد، سکوت و انفعال نمی تواند جایگزین مسئولیت دینی و اجتماعی شود. از این رو، سیره حضرت زهرا (س) الگویی ماندگار از شجاعت در بیان حق، بصیرت در شناخت انحراف و سازش ناپذیری در پاسداری از حقیقت و ولایت برای همه نسل هاست.

منابع

۱. ابن طیفور، احمد بن ابی طاهر، بلاغات النساء، بخش خطبه حضرت فاطمه زهرا (س).

۲. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۱، احتجاج حضرت فاطمه زهرا (س) و خطبه فدکیه.

۳. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، مباحث مربوط به فدک و خطبه حضرت زهرا (س).

۴. جوهری، ابوبکر احمد بن عبدالعزیز، السقیفة وفدک، گزارش های مربوط به تحولات پس از رحلت پیامبر (ص)، به نقل ابن ابی الحدید.

۵. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج۲۹ و ج۴۳، مباحث مربوط به فدک و سیره حضرت زهرا (س).

۶. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، کتاب فرض الخمس؛ گزارش مربوط به فدک، نارضایتی حضرت و دفن شبانه.

۷. خامنه ای، سیدعلی، بیانات در دیدار جمعی از بانوان سراسر کشور، ۲۶ دی ۱۳۶۸.

پیوند دسترسی: https://khameneiarchive.com/speech-۱۸۴

۸. خامنه ای، سیدعلی، بیانات در دیدار مداحان اهل بیت (ع)، ۱۳ دی ۱۴۰۲.

پیوند دسترسی: https://khameneiarchive.com/speech-۲۳۳۷

*دکتری تاریخ تشیع اثنی‌عشری