جام پنج هزار ساله شهر سوخته با ثبت پنج تصویر پیاپی از جهش یک بز، یکی از کهنترین تلاشهای بشر برای نمایش متوالی حرکت به شمار میرود.
حدود پنج هزار سال پیش، هنرمندی در شهر سوخته سیستان، نقش یک بز کوهی را در پنج مرحله روی جامی سفالی ثبت کرد؛ نقشی که وقتی تصاویرش را پشت سر هم ببینیم، داستان حرکت بز بهسمت یک درخت و خوردن برگهای آن را روایت میکند. اثری باستانی که امروز یکی از شگفتانگیزترین نمونههای اولیه نمایش حرکت در تاریخ هنر به شمار میرود.

روی یک جام سفالی کوچک، پنج تصویر از یک بز کوهی نقش بسته است. در تصویر اول، بز مقابل درخت ایستاده؛ در تصویر بعدی به آن نزدیک میشود؛ سپس از زمین بلند میشود، به سمت شاخهها میرود و برگهای درخت را میخورد. اگر این تصاویر را بهترتیب کنار هم قرار دهید، با داستان کوتاهی روبهرو میشوید که انگار از دل یک انیمیشن امروزی بیرون آمده است؛ با این تفاوت که این اثر نه در یک استودیوی انیمیشنسازی، بلکه حدود پنج هزار سال پیش و روی یک ظرف سفالی در ایران شکل گرفته است.

این جام به شهر سوخته تعلق دارد؛ محوطه باستانی بزرگی از جاهای دیدنی سیستان و بلوچستان که آثار بهجامانده از آن، تصویری شگفتانگیز از زندگی شهری در دوران باستان ارائه میکنند. شاید در نگاه اول، نقاشی یک بز روی ظرفی سفالی موضوع عجیبی به نظر نرسد؛ اما وقتی متوجه شوید تصاویر آن به شکلی مرحلهبهمرحله تغییر میکنند، ماجرا معنای دیگری پیدا میکند. همین ویژگی باعث شده است که جام شهر سوخته در پژوهشهای تاریخ تصویر و انیمیشن مورد توجه قرار بگیرد.
جامی که راز آن سالها پنهان مانده بود
این اثر در جریان کاوشهای باستانشناسی گورستان شهر سوخته کشف شد. بر اساس اطلاعات ثبتشده در برنامه مدیریت محوطه شهر سوخته که برای یونسکو تهیه شده است، این جام در گور شماره ۷۳۱ به دست آمده بود. این گور از جمله تدفینهای مهم شهر سوخته محسوب میشود و اشیای ارزشمند دیگری نیز در آن کشف شدهاند.
نکته جالب این است که اهمیت جام فقط به قدمت یا ظرافت ساخت آن مربوط نمیشد. سالها بعد، باستانشناس ایرانی، سیدمنصور سجادی، متوجه شد نقشهای روی بدنه ظرف، تصاویر تکراری و بیارتباط با یکدیگر نیستند؛ بلکه هر تصویر ادامه حالت قبلی است و در مجموع، یک حرکت مشخص را نمایش میدهد.
در واقع، هنرمند باستانی برای نمایش حرکت یک بز کوهی، از پنج تصویر متوالی استفاده کرده بود. بر اساس توصیف ثبتشده در پرونده نامزدی شهر سوخته برای ثبت جهانی یونسکو، در تصویر نخست بز به گیاه نگاه میکند؛ در تصویر دوم به آن نزدیکتر شده و پاهای جلویی خود را برای جهش بالا آورده است؛ در تصویر سوم از کنار گیاه میجهد؛ در تصویر چهارم برگهای آن را میخورد و در تصویر پنجم به سمت پایین بازمیگردد.
این پنج مرحله، داستانی بسیار ساده اما قابلفهم را روایت میکنند. نکته مهمتر اینکه تصاویر روی سطح گرد جام قرار گرفتهاند و با دنبالکردن آنها در امتداد بدنه ظرف، میتوان توالی حرکت بز را مشاهده کرد.

آیا این جام واقعاً یک انیمیشن باستانی است؟
برای درک اهمیت این اثر باید بدانیم انیمیشن چگونه کار میکند. در سادهترین شکل، انیمیشن از نمایش پیدرپی تصاویر ثابتی ساخته میشود که هرکدام تفاوت کوچکی با تصویر قبلی دارند. مغز انسان با دریافت این تصاویر در فاصله زمانی کوتاه، حرکت پیوستهای را درک میکند.
همین ایده در جام شهر سوخته نیز دیده میشود. پنج تصویر متفاوت از یک بز، وضعیتهای مختلف بدن آن را نشان میدهند و کنار هم قرار گرفتن آنها، حس حرکت ایجاد میکند. به همین دلیل برخی پژوهشگران این جام را یکی از نخستین نمونههای شناختهشده تلاش انسان برای نمایش حرکت با تصاویر متوالی میدانند.

لیلا هنری، پژوهشگر حوزه انیمیشن، در مقالهای علمی با عنوان «Reflecting on Proto-Animation Techniques in the Mandalic Forms of Persian Traditional Arts» که در سال ۲۰۱۸ در نشریه Animation Studies منتشر شد، این جام را از منظر اصول انیمیشن بررسی کرده است.
او معتقد است پنج تصویر روی جام، چرخه جهش یک بز را نمایش میدهند و از منظر یک انیماتور، شباهت جالبی به فریمهای کلیدی در انیمیشن امروزی دارند. هنری حتی به برخی اصول شناختهشده انیمیشن مانند ایجاد حس پیشبینی حرکت و تغییر شکل بدن در لحظه جهش اشاره میکند؛ اصولی که امروز در طراحی حرکت شخصیتهای انیمیشنی به کار میروند.
البته این به معنای آن نیست که سازنده جام با مفهوم انیمیشن به شکل امروزی آشنا بوده است. ما نمیدانیم او دقیقاً چه هدفی از ترسیم این تصاویر داشته یا آیا قصد داشته با چرخاندن جام، حرکت بز را به نمایش بگذارد.
از سوی دیگر، همه تاریخنگاران انیمیشن نیز این اثر را انیمیشن به معنای دقیق امروزی نمیدانند. برخی معتقدند صرف نمایش چند وضعیت متوالی از یک جانور، برای قرار دادن یک اثر در تاریخ شکلگیری انیمیشن کافی نیست؛ زیرا ارتباط مستقیمی میان این اثر با فناوریها و ابزارهای انیمیشن در قرنهای بعد اثبات نشده است.
به همین دلیل، بهتر است جام شهر سوخته را یکی از کهنترین نمونههای شناختهشده نمایش مرحلهبهمرحله حرکت بدانیم؛ اثری که نشان میدهد انسان هزاران سال پیش از پیدایش سینما و ابزارهای نوری، به دنبال ثبت حرکت در تصویر بوده است.
جالب اینکه پژوهشهای جدیدتر نشان میدهند این شیوه تصویرسازی فقط به یک جام محدود نبوده است. یاسین صدقی و مهدی رزانی در مقالهای پژوهشی در نشریه نگره در سال ۲۰۲۰، نقش بز را روی سفالهای محوطههای باستانی جنوب شرق ایران بررسی کردهاند. آنها در این پژوهش به نمونههایی از نقشهای ثابت، نیمهمتحرک و متحرک در شهر سوخته، تپه صادق، بمپور، کشیک و چند محوطه دیگر اشاره میکنند.
این یافتهها نشان میدهد نمایش مرحلهبهمرحله حرکت، بخشی از ظرفیت هنری و تصویری سفالگران منطقه بوده است و جام مشهور شهر سوخته را نباید تنها نمونه این نوع نگاه در هنر باستان ایران دانست.
شهر سوخته؛ تمدنی که فراتر از زمان خود بود
برای درک بهتر اهمیت این جام باید کمی با شهری آشنا شویم که این اثر در آن ساخته شده است.
شهر سوخته در شمال استان سیستانوبلوچستان و در فاصله حدود ۵۶ کیلومتری جنوب غربی زابل قرار دارد. این شهر در یکی از مسیرهای مهم ارتباطی و تجاری عصر مفرغ شکل گرفت و بهتدریج به یکی از مراکز مهم شهری در شرق فلات ایران تبدیل شد.
بر اساس اطلاعات مرکز میراث جهانی یونسکو، شهر سوخته حدود ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد بنیانگذاری شد و در چهار دوره اصلی تا حدود ۱۸۰۰ سال پیش از میلاد محل سکونت جوامع انسانی بود. بخشهای مختلف شهر شامل محدودههای مسکونی، صنعتی، یادمانی و گورستان میشدند.
وسعت محوطه، بقایای ساختمانهای خشتی، کارگاههای تولیدی و اشیای کشفشده نشان میدهند که شهر سوخته جامعهای سازمانیافته و برخوردار از مهارتهای فنی و هنری پیشرفته داشته است. این شهر در مسیر ارتباطی تمدنهای مختلف قرار داشت و با مناطق پیرامونی خود در فلات ایران، آسیای مرکزی و حوزه سند ارتباط تجاری و فرهنگی برقرار میکرد.
جام سفالی با نقش بز متحرک تنها یکی از یافتههای جالب این محوطه است. از شهر سوخته آثار دیگری مانند چشم مصنوعی، ابزارهای چوبی، زیورآلات ظریف، ظروف سنگی و نمونههایی از بازیهای باستانی نیز به دست آمدهاند. مجموعه این یافتهها نشان میدهد که زندگی در این شهر تنها به کشاورزی و تأمین نیازهای اولیه محدود نبوده و ساکنان آن در زمینههای مختلفی از هنر و صنعت فعالیت میکردهاند.
اهمیت تاریخی این محوطه باعث شد شهر سوخته در سال ۲۰۱۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت برسد. امروزه این محوطه یکی از مهمترین جاذبههای تاریخی سیستانوبلوچستان و مقصدی ارزشمند برای علاقهمندان به باستانشناسی و تاریخ تمدنهای کهن است.
جام شهر سوخته امروز کجاست؟
این جام در نمایشگاهی از آثار شهر سوخته در موزه ملی ایران به نمایش درآمده بود. همچنین گالری هنری کوئینزلند استرالیا در گزارشی در سال ۲۰۱۸، با انتشار تصویری از این اثر در موزه ایران باستان، به اهمیت آن در تاریخ تصویر متحرک اشاره کرده است.
برای مشاهده محوطهای که این اثر در آن کشف شده، باید به شهر سوخته در استان سیستانوبلوچستان سفر کنید؛ اما اگر قصد دیدن خود جام را دارید، بهتر است پیش از مراجعه به موزه ملی ایران، از وضعیت فعلی نمایش آن اطمینان حاصل کنید.
شاید جذابترین بخش داستان این جام آن باشد که هنرمندی ناشناس، هزاران سال پیش، بدون دوربین، پرده نمایش یا ابزارهای امروزی، توانسته است حرکت یک جانور را در چند تصویر متوالی ثبت کند. ما هنوز نمیدانیم هدف دقیق او از این کار چه بوده است؛ اما نتیجه هنری که روی آن جام سفالی باقی مانده، پس از گذشت نزدیک به پنج هزار سال همچنان برای انسان امروزی قابلفهم و شگفتانگیز است.

