«از انسان بودنم شرم می‌کنم! گاهی می‌خواهم انسان نباشم! گوسفندی باشم پا روی یونجه‌ها بگذارم! اما دلی را دفن نکنم! گرگی باشم ... گوسفندها را بدرم ... اما بدانم کارم از روی ذات است، نه هوس! خفاش باشم، که شب‌ها گردش کنم با چشم‌های کور ... اما خوابی را پرپر نکنم! کلاغی باشم ... که
«از انسان بودنم شرم می‌کنم! گاهی می‌خواهم انسان نباشم! گوسفندی باشم پا روی یونجه‌ها بگذارم! اما دلی را دفن نکنم! گرگی باشم … گوسفندها را بدرم … اما بدانم کارم از روی ذات است، نه هوس! خفاش باشم، که شب‌ها گردش کنم با چشم‌های کور … اما خوابی را پرپر نکنم! کلاغی باشم … که قارقار کنم … اما پرهایم را رنگ نکنم و دلی را با دروغ به دست نیاورم! چه می‌دانم شاید حیوانات به قصد توهین همدیگر را انسان خطاب می‌کنند!»
قبل از آن‌که وارد بحث نقد فیلم «بُت» شویم، بهتر است کمی درباره‌ی حمید نعمت‌الله صحبت کنیم. کارگردان صاحب‌سبکی که ورودش را به سینما با دستیاری مسعود کیمیایی آغاز کرد. «بوتیک» و «بی‌پولی» اولین آثار او در قامت فیلم‌ساز بودند. دو فیلم مهمی که توانست ظاهر پوشالی سوپراستارهای سینمای ایران را بشکند و آن‌ها را در قالب نقش‌هایی درآورد که تحسین منتقدان و مخاطبان را به همراه داشته باشد. تنها سینما نبود که از هنر نعمت‌الله بهره می‌جست بلکه سریال‌های تلویزیونی و مجموعه‌های اپیزودیک نیز شاهدی بر دانش و تخصص او هستند. سریال «وضعیت سفید» را بی‌شک می‌توان جزو آثار برتر تلویزیون در سال‌های بعد از انقلاب نامید و مجموعه «بیا از گذشته حرف بزنیم» را می‌توان بارها دید و سرگرم شد. سه فیلم سینمایی دیگر او یعنی «آرایش غلیظ»، «رگ خواب» و «شعله‌ور» نیز جز آثار جدی و قابل بحث هستند اما اثری که سال‌هاست مخاطبان را چشم انتظار اکران خود گذاشته است، فیلم «قاتل و وحشی» است که حتی تحسین منتقدان سخت‌گیر سینمای ایران را نیز برانگیخته است.
تیغ سانسور و ممیزی نعمت‌الله را از مسیر هنری‌ای که در پیش گرفته بود، ناامید نکرد و او پس از ۵ سال از ساخت آخرین اثر خود بار دیگر قدم به عرصه‌ای گذاشت که جولانگاه او بود. فیلم «بُت» آخرین ساخته این کارگردان است که می‌توان درباره‌اش ساعت‌ها صحبت کرد و چندین مقاله نوشت. به همین خاطر سعی داریم در این نقد و بررسی در حد امکان به نکات مهم و کلیدی این اثر بپردازیم تا مشخص گردد در روزگاری که ابتذال لباس کمدی به تن کرده و تیشه به ریشه‌ی سینمای ایران زده است، چگونه می‌توان بُتی ساخت که نه‌تنها قابل ستایش بوده بلکه قادر است تنفسی عمیق به کالبد سینمایی دهد که هنوز می‌توان به آن امیدوار ماند.
شروع «بُت» ممکن است کمی خسته‌کننده و ملال‌آور باشد اما کارگردان سعی دارد در همان ابتدای کار، کاراکترهای داستانش را به مخاطب معرفی کرده و رابطه آن‌ها با یکدیگر را مشخص کند. لیلا (با بازی لیلا حاتمی) قهرمان و بُتِ داستان است و قصه حول محور کاراکتر او جریان دارد. فیلم با سکانسی از یک ویدئوی لایو در فضای مجازی آغاز می‌شود که دغدغه کارگردان نسبت به این موضوع را به تصویر می‌کشد. مخاطب قرار است به اثری ورود کند که نه‌تنها یکی از مهم‌ترین معضلات جامعه امروز ایران است بلکه دنیا را نیز به‌شدت در منجلاب خود غرق کرده؛ استفاده افسارگسیخته از اپلیکیشن‌های مجازی و زندگی (به‌جای استفاده) در فضایی که شمایلی زیبا اما باطنی رازآلود دارد.
کاراکترهای فیلم «بُت» نیز همانند داستانش ظاهری فریبنده و باطنی غیر قابل پیش‌بینی دارند. کاراکتر مژده (با بازی لیلی رشیدی) که دوست صمیمی و یار غار قهرمان داستان است، در ابتدای داستان رفاقت خود را به رخ می‌کشد. شخصیتی نگران که ظاهرا سلامتی و عدم سوءاستفاده از رفیقش (لیلا) یکی از مهم‌ترین اولویت‌های زندگی او است. او تحمل ندارد که ببیند دوستش ساعت‌ها است نخوابیده و از سواستفاده کافه‌دار و بلاگری (با بازی محمدرضا فروتن) که قصد دارد از شخصیت مجازی لیلا برای خود اعتبار کسب کند، در عذاب است. در نقطه مقابل مژده، کاراکتر شاهرخ (برادر لیلا با بازی نوید پورفرج) قرار دارد. برادری که در دنیای انزواگونه‌اش سر می‌کند و خود را درگیر زندگی حقیقی، مجازی و حتی کار لیلا نمی‌کند.
ضلع سومی که حلقه نزدیکان لیلا را به هم پیوند می‌زند، کاراکتر یحیی است. پسر جوانی که همانند لیلا ناشنوا است و به عنوان پیک در رساندن عسل به دست مشتریان او فعالیت می‌کند. یحیی جوانی عاشق‌پیشه است و عشق او به لیلا در همان سکانس اول، زمانی که به عنوان تنها شخص حاضر در لایو حضور دارد نمایان می‌شود. در هنر کارگردان همین بس که شخصیت‌پردازی کاراکترهای داستانش را با موضوع فیلم پیوند می‌زند و عشق یحیی را از طریق فضای مجازی برای مخاطب محسوس می‌کند. بنابراین «بُت» در همان ابتدای کار سد دفاعی محکمی در مقابل لیلا قرار می‌دهد تا قهرمان داستانش در ورود به داستان اصلی و شرکت در چالش بی‌خوابی تنها نماند؛ رفیقی که نگران سلامتی او است، برادری بی‌خیال که شهرت خواهرش برای او مسئله نیست و عاشقی که عشقش را در فضای مجازی هم تنها نمی‌گذارد.
نکته مهم دیگر فیلم «بُت»، فرم روایی اثر در لحظات لایو و خواندن پیامک‌ها است. نشان دادن کامنت مخاطبان و پیامک‌ها به صورت نوشتاری، این بار موضوع را با نوع روایت ادغام می‌کند تا علاوه بر شخصیت‌پردازی، روایت داستان هم از طریق فضای مجازی انجام پذیرد. هنر هیچ‌گاه در ایده و موضوع شکل نمی‌گیرد و این نوع پرداخت به ایده است که هنر را خلق می‌کند. پرداختی که همانند این فیلم در شخصیت‌پردازی و فرم روایی اثر خودش را نشان می‌دهد. بنابراین نعمت‌الله با ساخت «بُت» دست روی موضوعی گذاشته است که مطمئنا دغدغه‌اش را دارد زیرا اثرش در مرحله ایده متوقف نشده و چگونگی بیان آن از «بُت» فیلمی قابل دفاع ساخته است.
با پایان مقدمه‌ای که درباره‌اش صحبت کردیم، فیلم وارد داستان اصلی می‌شود. کارگردان ایده‌ی بکری را برای اثر خود انتخاب کرده و دست روی موضوعی گذاشته که برای بیننده می‌تواند به‌شدت جذاب باشد. «نخوابیدنِ» لیلا نه‌تنها چالشی است که نمونه آن را در فضای مجازی نمی‌بینیم بلکه از ابتذال‌ها گوناگونی که امروزه این فضا را در بر گرفته است، می‌تواند هیجان بیشتری به داستان وارد کند. هیجانی که اگر با منفعت مالی همراه شود می‌تواند پای رفیق صمیمی و حتی برادر را هم به این بازی باز کند. در واقع زمانی که پای پول، اعتبار و شهرت در میان باشد، اندک اندک جمع مستان می‌رسند.
مژده اولین شخصی است که وارد چالش لیلا می‌شود. او زمانی که می‌بیند یک بلاگر از طریق رفیق صمیمی‌اش برای خود اعتبار کسب می‌کند، فرصت را غنیمت می‌شمارد و خود بازی را به دست می‌گیرد. به گفته شاهرخ، مژده به لیلا حسودی می‌کند. شاهرخ خوب توانسته خصلت مژده را تشخیص دهد، او حسود است اما حسادتش نسبت به لیلا نیست، بلکه به بلاگری است که آرزوی رسیدن به جایگاه او را دارد. زمانی که مژده، لیلا را وادار می‌کند که سرش را وارد تشتی پر از آب و یخ کند و بیدار بماند، تلویزیون در حال پخش مستندی از راز بقا است که شیری در حال کشتن یک بوفالو است. کارگردان با قرار دادن این دو تصویر در کنار یکدیگر دست به کار جالبی می‌زند و مژده را به شیری تشبیه می‌کند که در حال دریدن رفیقش است. هرچند که آن شیر از روی گرسنگی و خصلتِ شکار دست به حمله زده است اما مژده از روی حسادت و کسب اعتبار. او در عوض شیر بیشتر به گرگی شبیه است که گرگ زخمی دیگری را محاصره کرده و حاضر است برای رسیدن به رهبری گله، هم‌نوع خود را بدرد.
با رنگ عوض کردن مژده، امید لیلا و مخاطب به برادری است که تا آن لحظه دخالتی در چالش خواهرش نداشته است. اصلا همین عدم دخالت است که لیلا را رنج می‌دهد. او وارد بازی خطرناکی شده و چشم و دلش به تنها هم‌خونی است که در این داستان به او تکیه کند. شاهرخ هم وارد بازی می‌شود اما این بار نعمت‌الله شرایط امروز فضای مجازی را با فرم روایی و هنری خود به تصویر می‌کشد. فضایی که به‌قدری افسارگسیخته شده که غیرت مردان را مورد هدف قرار داده است. در بسیاری از اپلیکیشن‌ها علی‌الخصوص اینستاگرام، پیج‌های علمی، فرهنگی و هنری به‌وفور یافت می‌شود. کم نیستند بلاگرهایی که دغدغه کتاب‌خوانی دارند و پیج‌های تخصصی‌ای که نقد و بررسی مسائل روز را با دانش فنی و آکادمیک خود انجام می‌دهند. اما مگر می‌شود نیمه خالی لیوان را ندید؟ مگر می‌شود عرضه‌ی نوامیس را در کلیپ‌هایی که هدفی جز ابتذال و جذب فالوئر برای گرفتن تبلیغات و کسب درآمد ندارند دید و اعتراضی نکرد؟ مگر می‌شود شوخی‌های جنسی و توهین به اسطوره‌های تاریخ این مرز و بوم را دید و سکوت کرد؟
در این مقاله نه قصد شعار دادن دارم و نه می‌خواهم اخلاقی صحبت کنم اما کارگردان، لجنزار و کثافتی را که فضای مجازی به زندگی انسان امروز زده است، به‌قدری دقیق و هنرمندانه به تصویر می‌کشد که مجبور هستم نقد را به مسائل مهمی که دغدغه فیلم «بُت» است ارجاع دهم. شاهرخ نماینده همان اشخاصی در فضای مجازی است که با قمار روی نوامیس خود، بی‌غیرتی را معنا می‌کنند. و انگشت جوهری‌ای که لیلا در مقابل دوربین به نمایش می‌گذارد، حکم امضایی را دارد که نه برای قرارداد با تیم شهدادی بلکه تاییدی بر این بی‌غیرتی برادرش است. دست مریزاد آقای نعمت‌الله، که هم در انتخاب موضوع درست عمل کردی و هم با نوع روایت سینمایی آن شاهکار آفریدی.
«بُت» در ادامه کار، داستان فرعی‌ای را وارد اثر می‌کند که تعلیق فیلم را افزایش می‌دهد. تیم شهدادی به چالش بیداری لیلا ورود می‌کنند تا بُتِ مدنظر کارگردان را برای او آماده کنند. اگر بُت‌ها در سالیان دور گذشته موجودات بی‌جانی از جنس سنگ بودند که به وسیله آن‌ها انسان‌ها را مورد سوءاستفاده قرار می‌دادند، در این فیلم نیز لیلا به بُتی تبدیل می‌شود که جان دارد و عذاب می‌کشد. و بدتر از آن، خود مایه‌ی سواستفاده اشخاصی قرار گرفته که دوستان و آشنایان او هستند. نعمت‌الله به هنرمندانه‌ترین شکل ممکن بیان می‌کند که دوران بُت‌پرستی هنوز به اتمام نرسیده است.
فضای مجازی از انسان امروز بُتی ساخته که مورد سوءاستفاده بسیاری از شرکت‌های تبلیغاتی قرار گرفته است. اگر به پای بُت‌ها سکه، طلا و پول ریخته می‌شد تا اعتبار کسب کنند، انسان امروز نیز حکم همان بُتی را دارد که ارزشش را از لایک و ویو و فالوئر کسب می‌کند.
از میان سه یار لیلا در ابتدای داستان فقط یحیی باقی می‌ماند. کاراکتری که نقش اساسی و حتی بنیادین در این اثر ایفا می‌کند. ماریو بارگاس یوسا جمله مشهوری دارد که می‌گوید: «زندگی یعنی بارانی از کثافت و در این میان هنر تنها چتری است که ما داریم». فیلم «بُت» بارانی از کثافت را بر سر مخاطب فرود می‌آورد اما امیدش را به انسان از دست نمی‌دهد. این ویژگی مهمی است که یک اثر هنری را از فیلمی شعارزده و سیاه‌نما تمییز می‌دهد. هنر اگر نشان‌دهنده است باید نجات هم بدهد وگرنه دلیلی برای خلق آن وجود ندارد. اگر قرار است سینما لجنزار جهان امروز را به تصویر بکشد، باید یحیایی هم وجود داشته باشد تا مانند چتر از قهرمان داستانش دفاع کند. شاید نتواند در این راه پیروز شود و جان خود را از دست بدهد اما وجود او همان بذر امیدی است که در ناخودآگاه مخاطب کاشته می‌شود تا در بزنگاه‌ها به کمکش بیاید. کمکی که اگرچه نتوانست لیلا را بخواباند اما اشکی که در سکانس پایانی بر گونه‌اش جاری شد نشان از زنده بودن او در مقابل تمامی عواملی است که نتوانستند او را به بُتی بی‌جان مبدل کنند.
موضوع دیگری که در فیلم «بُت» به‌شدت چشم‌گیر است، فضاسازی آن است. مسئله‌ای که می‌توان از آن به عنوان امضای کار نعمت‌الله پای آثارش نام برد. اصولا فضاسازی در سینما از نسبتی که کاراکتر با مکان یا محیط برقرار می‌کند شکل می‌گیرد. در واقع کاراکتر در ابتدا شخصیت‌پردازی می‌شود و سپس از رابطه میان او و مکانی مشخص، فضا خلق می‌شود. شاید مهم‌ترین نمونه فضاسازی در تاریخ سینما مربوط به فیلم «۱۲ مرد خشمگین» ساخته سیدنی لومت باشد. در آن اثر اتاق هیئت مدیره با توجه به ویژگی‌هایش که روی تک‌تک کاراکترها و تصمیماتشان تاثیر می‌گذارد، خود به کاراکتری مستقل تبدیل شده و فضا را شکل می‌دهد. اما نعمت‌الله در اغلب آثارش این مسیر را برعکس می‌رود و موفق ظاهر می‌شود. در واقع او ابتدا فضا را بدون نسبت با کاراکتر خلق می‌کند و سپس کاراکترها درون آن فضا شکل می‌گیرند و شخصیت‌پردازی می‌شوند.
زمانی که شاهرخ تصمیم می‌گیرد که قدم در مسیر قمار بگذارد ابتدا صحنه‌هایی از فضایی که رنگ و بوی قمار می‌دهد به مخاطب نشان داده می‌شود. دوستِ قماربازِ شاهرخ (با بازی بانیپال شومون) در حال خاموش کردن شعله شمعی با شلاق است. در واقع ابتدا فضای قمار شکل می‌گیرد و سپس کاراکتر قمارباز در آن فضا شخصیت‌پردازی می‌شود. این مسئله به‌شدت مهم و قابل بحث است. برای شکستن اصول سینمایی باید ابتدا آن‌ها را در بالاترین حد ممکن آموخت تا بتوان خلاف آن‌ها قدم گذاشت.
متاسفانه در بسیاری از آثار سینمایی علی‌الخصوص سینمای پست‌مدرن شاهد ضد تکنیک‌هایی هستیم که مشخصا از بی‌سوادی و بی‌هنری مولفش نشات می‌گیرد اما نعمت‌الله به‌قدری به مسئله شخصیت‌پردازی و فضاسازی مشرف است که با شکستن فرم آن، همچنان اثرش حس مخاطب را برمی‌انگیزد.
رد پای آثار کیمیایی در فیلم «بُت» دیده می‌شود. همان‌طور که در مقدمه مقاله اشاره کردیم، نعمت‌الله کار خود در سینما را با دستیاری کیمیایی آغاز کرد اما او در تمام این سال‌ها نه‌تنها توانست از سبک فیلم‌سازی استاد خود فاصله بگیرد بلکه در همین فیلم ثابت کرد که در المان‌های مشترک با سینمای کیمیایی از او پیشی گرفته است. نعمت‌الله تنها یک سکانس را به درگیری شاهرخ برای فرار با پول‌هایی که از قمار روی خواهرش به دست آورده اختصاص می‌دهد. اگرچه ممکن است این سکانس با حجم درگیری‌ای که اتفاقا به‌صورت اسلوموشن هم روایت می‌شود تا حدودی احساسات اضافی را وارد اثر کند اما تاکید کارگردان بیشتر از آن‌که روی درگیری شاهرخ و اکشن پلان‌ها باشد، بر اوج استیصال کاراکتری است که پیش از این زد و خورد نیز برای مخاطب مرده است. ولع شاهرخ برای برداشتن پول‌ها به‌قدری است که با آن شخصیت بی‌خیال ابتدای فیلم به‌شدت فاصله دارد و این گذار شخصیتی از نقطه الف به نقطه ب، در پایان فیلم از او کاراکتری می‌سازد که برای بیننده بیگانه است.
در سکانس درگیری یحیی با گروهی که قصد جان او را دارند نیز هنر کارگردانی محسوس است. نعمت‌الله تصمیم می‌گیرد که بیشتر از زاویه لانگ‌شات این لحظات را روایت کند تا حس انزجار آن به حداقل برسد و تنها یک ضربه چاقو را برای پایان‌بندی این سکانس در نظر گرفته است. شاید اگر این داستان را کیمیایی روایت می‌کرد، دوربین به صحنه درگیری نزدیک‌تر می‌شد و چاقوها یکی پس از دیگری بر پیکر یحیی فرو می‌رفت. به همین خاطر است که می‌گویم شاگرد گوی سبقت را از استاد ربوده است. نعمت‌الله در این سکانس حد نگه می‌دارد و اگر این حد نبود، «بُت» را تبدیل به فیلم‌فارسی‌ای می‌کرد که مخاطب را به سینمای دهه‌های ۴۰ و ۵۰ پرتاب می‌کرد و با موضوع فضای مجازی که مربوط به زمان حال است همخوانی نداشت.
البته مسئله حد نگه داشتن کارگردان تنها مربوط به این موضوع و این سکانس نمی‌شود. در لحظاتی از فیلم نعمت‌الله قصد دارد تا بر این مسئله تاکید کند که انسان امروز برده‌ی فضای مجازی شده است. او برای خلق این موضوع به زبان سینما و تصویر، دست به کاری می‌زند که شدیدا فرمیک و حس‌برانگیز است. پایه گوشی‌ای که بر گردن لیلا نصب می‌شود تا لحظات حضور او در بیرون خانه را ثبت کند، شبیه یک قلاده است. به این ترتیب کارگردان حس بردگی انسان امروز نسبت به فضای مجازی را با زبان تصویر به هنرمندانه‌ترین شکل ممکن خلق می‌کند. اما نکته جالب این‌جا است که تنها یک سکانس را به این موضوع اختصاص می‌دهد تا به قهرمان داستانش توهین نشود و حس همذات‌پنداری مخاطب نسبت به او از بین نرود. همین مسئله را در فیلم Dogville فن‌تریه مشاهده کنید تا ببینید کاراکتر اصلی چگونه نیمی از زمان فیلم را قلاده‌کشان راه می‌رود و حس تحقیر بیننده را در عوض همذات‌پنداری برمی‌انگیزد.
از بازی خوب لیلا حاتمی در این فیلم نمی‌توان بی‌اعتنا گذر کرد. ایفای نقش یک کاراکتر ناشنوا ظرافت‌های خاصی را می‌طلبد که حاتمی به‌خوبی از پس آن برآمده است. تبدیل او به موجودی کم‌رمق که حس کمبود خواب و خواب‌آلودگی عصبی را به مخاطب القا کند نیز از بازی خوب او نشات می‌گیرد که قطعا در موفقیت فیلم «بُت» تاثیرگذار است. «بُت» چیزی کم ندارد اما اضافاتی دارد. بیان دیالوگ‌هایی که موقعیتی را شرح می‌دهند که بیننده آن‌ها را مشاهده می‌کند، هیچ ضرورتی ندارد. مخاطب در قالب تصویر شاهد استثمار لیلا توسط اطرافیانش است بنابراین دیگر نیازی نیست که کاراکترها با او دیالوگ‌هایی در این مورد برقرار کنند. دیالوگ‌هایی که بیشتر از آن‌که نقشی در پیشبرد داستان داشته باشد، قصدش توضیح به مخاطب است.
امتیاز نویسنده به فیلم: ۸ از ۱۰