تهران- ایرنا- «قائم‌مقام فراهانی» عنوان نمایشی است که نه در تئاتر شهر، تالار وحدت و سنگلج که در محل کشته شدن این شخصیت بزرگ به روی صحنه رفت؛ شخصیتی که به اذعان ایفاگران نقش‌ها در این نمایش، فرهیخته، نابغه، کثیرالطیف و کثیرالوجوه که مظلوم واقع شد.
به گزارش خبرنگار تئاتر ایرنا، نمایش «قائم مقام فراهانی» از دهم تا ۲۵ مهر در باغ موزه نگارستان به روی صحنه رفت و با استقبال بسیاری از سوی تماشاچیان مواجه شد. نمایشی که ماحصل ۶ ماه تحقیقات و مطالعه ۲۳ منبع تاریخی است.
در این نمایش، ایرج راد، کاظم هژیرآزاد، اصغر همت، آتش تقی‌پور، ابوالفضل همراه، امیر مولوی، محمدرضا خسرویان، الهام رضایی، ابوالفضل عشرب، رحمان محمدی، مرتضی دلداده، محمد حاج‌محمدی، رشید نقی‌پور، پوریا فرجی، محمد علیجانی، سیاوش صالح‌پور، صادق کاظمی، علیرضا قلی‌زاده ایفای نقش می‌کنند.
به تماشای این نمایش و تهیه گزارشی از پشت صحنه و اجرا نشستیم. در ادامه گفت و گوی ایرنا با نویسنده و کارگردان و بازیگران این نمایش را می‌خوانید:
قائم‌مقام شخصیتی کثیرالطیف و کثیرالوجوه داشت
اردشیر صالح‌پور، نویسنده و کارگردان نمایش «قائم‌مقام فراهانی» درباره انتخاب قائم‌مقام برای اجرای یک کار نمایشی گفت: به نظرم، قائم‌مقام خیلی مظلوم واقع شده است و همه امیرکبیر را می‌شناسند در حالی که او دست‌پرورده قائم‌مقام است و هرگاه از قائم‌مقام صحبت می‌کند می‌گوید «سرورم و مولایم قائم‌مقام».
وی افزود: پدر امیرکبیر کل ممد قربان سرآشپز خانواده و دودمان قائم‌مقام فراهانی بزرگ بود که همشهری و هم‌تبار هستند و ایشان در خانواده قائم‌مقام، امیرکبیر شد ضمن اینکه خودش نبوغ و استعداد فوق‌العاده داشت و گاهی پشت در، درس‌ها را گوش می‌کرد.
صالح‌پور ادامه داد: قائم‌مقام صدراعظم بزرگ ایران بود، ادیب و شاعر است و دو هزار بیت شعر دارد. منشعات او به قول استاد شفیعی‌کدکنی ادامه‌دهنده راه سعدی است و نثر او، مسجع، آهنگین و خارق‌العاده است. صدراعظمی بود که به ترقی و آزادگی ایران خیلی توجه داشت.
وی افزود: خودش و عباس میرزا پدر مدنیته در ایران هستند اما نظام سلطه قجری و شاهی و فئودالیته نگذاشته ارزش‌ها و منزلت‌های این شخصیت دیده شود. او را گاهی با امیرکبیر اشتباه می‌گیرند در حالی‌که امیرکبیر شخصیت ممتاز ویژه داشت و قائم‌مقام هم متفاوت‌تر است. هر دو برای ایران مایه افتخار هستند و محل کشته شدن قائم‌مقام را عمدا برای اجرا انتخاب کردیم.
صالح‌پور همچنین درباره چرایی پرداخت به شخصیت قائم‌مقام در قالب تئاتر گفت: در انجمن مفاخر، سازه‌های آرامگاهی مانند فردوسی، سعدی، حافظ، خیام و عطار را می‌ساختیم و رونمایی از کتاب‌ها و برگزاری آیین‌های بزرگداشت مشاهیر و مفاخر داشتیم اما حس کردیم در قالب‌های نوین با رویکرد هنری، تئاتر هم اقدام کنیم و البته سینما هم می‌تواند به این امر اضافه شود.
وی افزود: حس کردم این مکان یک ایده جالبی است که در محل زندگی مشاهیر و مفاخر با حضور هنرمندانی که خودشان مفاخر هستند کار را اجرا کنیم از این حیث قائم‌مقام را با مطالعاتی پیرامون زندگی‌شان انتخاب کردیم.
وطن‌پرستی قائم‌مقام فراهانی جایگاه ویژه‌ای داشته است
ایرج راد بازیگر نقش‌های «عباس میرزا» و «محمدشاه قاجار» در نمایش «قائم‌مقام فراهانی» هم گفت: قائم‌مقام فراهانی یکی از بزرگان و مفاخر در سیاست و در حقیقت، از ادیبان و بزرگان و نام‌آوران عرصه فرهنگ، هنر و ادبیات بوده و از کسانی بوده که همواره وطن‌پرستی او جایگاه ویژه‌ای داشته و برای ایران، ایرانی و مردم ایران عزت، افتخار و سربلندی می‌خواسته و تمام کوشش بر این بوده که برای مردم بتواند حرکت و کار سازنده انجام بدهد و در خدمت مردم ایران باشد.
وی ادامه داد: بعدا هم می‌توانند درباره قائم‌مقام کار تصویر بسازند اما مساله‌ای که در این کار مطرح است و در تاریخ ایران بسیار اتفاق افتاده، مساله نخبه‌کشی است. اکثر اوقات دیدیم کسانی که خدمتگذار، نخبه و توانمند بودند توسط کسانی که منافعاشان در اثر حضور چنین آدم‌هایی به خطر افتاده و نمی‌توانستند آنچنان که باید منافع خود را تامین کنند سعی بر حسادت، برکناری و بدنام کردن آنها داشتند و اینکه آنها را به نوعی حذف کنند.
راد گفت: قائم‌مقام انسانی است صادق، سالم، سازنده و به فکر سازندگی، مملکت و مردم ایران است و علاوه بر اینها آدم ادیبی است و فرهیخته در زمینه فرهنگ و منشعاتی دارد و آثار و اشعاری که باقی گذاشته همگی جایگاه ویژه‌ای دارند.
قائم‌مقام فراهانی شخصیتی فرهیخته و انسان شریف و مظلومی بود
کاظم هژیرآزاد بازیگر نقش قائم‌مقام فراهانی هم گفت: قائم‌مقام فراهانی، شخصیتی فرهیخته و انسان شریف و مظلومی بود که به دست توطئه‌های دربار و فاسدان و حسودان که فقط به منافع خودشان فکر می‌کردند و به ملت و رعیت فکر نمی‌کردند، با توطئه زیر پای شاه نشستند و او را وادار کردند که با وجود قسمی که خورده بود قائم‌مقام فراهانی را به قتل برسانند و خفه کنند و این قتل در باغ نگارستان صورت گرفته است؛ این اجرا و مکانش، از این نظر حائز اهمیت است که تماشاچی بداند که قتل اینجا صورت گرفته و یا تاج‌گذاری محمدشاه نیز تا هم باغ و هم موقعیت نمایش را در این شرایط بشناسند.
وی افزود: مهمترین اقداماتی که قائم مقام کرده مشاورت با عباس میرزا بود. عباس‌میرزا ولیعهد فتحعلی‌شاه است که بسیار کارهای خوبی کرده است و جنگ‌های بسیاری با روسیه کرده و دو بار شکست خورده و وادار شده به اینکه معاهده ترکمنچای و گلستان را ببندند و این مساله برای این است که سرحدات بیشتری را به روسیه ندهد. این معاهده بیشتر به خاطر این بوده که بدنه ایران را نگه بدارد. در این مورد قائم‌مقام خیلی از نظر مشاوره و راهنمایی و مسائل دولتی ریاستی اداره کشور به عباس‌میرزا کمک می‌کرده و دست راست او بوده است.
هژیرآزاد گفت: این دو خیلی به هم علاقمند و مانند پدر و پسر بودند اما عباس‌میرزا به خاطر ذات‌الریه در سن ۳۷ سالگی می‌میرد و محمدشاه پسرش بر اساس معاهده با روس‌ها به تخت سلطنت می‌نشیند که محمدشاه هم ببیشتر از ۱۴ سال حکومت نمی‌کند و به خاطر نقرس می‌میرد اما در دوره او همین رفتارهای غلط اطرافیان باعث می‌شود که شاه نسبت به قائم‌مقام بدبین شود. به خاطر اینکه حقوق اینها و چپاولشان را کنترل می‌کرد. به همین خاطر با او بد و دشمن می‌شدند و بالاخره کار خود را کردند.
قائم‌مقام فراهانی خیلی بزرگتر از امیرکبیر است
اصغر همت هم گفت: میرزا ابوالقاسم فراهانی، قائم‌مقام، میرزا تقی‌خان امیرکبیر نبست که عقیده شخصی من این است که خیلی بزرگتر از امیرکبیر است.
وی افزود: یکی از عامل‌های پذیرفتن این کار برای من این بود که حداقل یک عده‌ای در جریان قرار بگیرند که میرزا ابوالقاسم فراهانی با میرزاتقی‌خان امیرکبیر فرق دارد. متاسفانه خیلی‌ها این دو را اشتنباه می‌گیرند. حتی وقتی می‌گویم که در این محل قتل قائم‌مقام، کار را اجرا می‌کنیم به کاشان و حمام فین ارجاع می‌دهند. می‌گویم این قائم مقام، استاد میرزا تقی‌خان امیرکبیر بوده در شکل‌گیری او نقش بسزایی داشته است. آدم بسیار بزرگی بوده و یک اصلاح‌طلب واقعی و مبدا خیلی از اتفاقات نوینی بود که در زمان بسیار بد قاجار می‌افتد و فقط همین را بتوانیم بگوییم که قائم‌مقام میرزا تقی‌خان امیرکبیر نیست. یک شخصیت مستقل و یک شاعر بزرگ است و منشعات او پهلو به گلستان سعدی می‌زند.
قائم‌مقام فراهانی قربانی دسیسه شد
آتش تقی‌پور هم گفت: این نمایش، روایت قائم‌مقام فراهانی است که در باغ نگارستان از او دعوت و در همینجا هم او را خفته و از دایره سیاست پاک می‌کنند. این نمایشنامه را اردشیر صالح‌پور نوشته و کارگردانی کرده است و توسط بنیاد مفاخر پشتیبانی می‌شود و در اینجا و هم در زادگاه قائم‌مقام فراهانی اجرا می‌کنیم.
وی درباره بارزه‌های شخصیتی قائم‌مقام خاطرنشان کرد: آدمی بود که به شدت راجع به بودجه مملکت و کم کردن مخارج درباریان اقدام می‌کرد و در نتیجه عدم نارضایتی باعث شد که دسیسه بچینند و او را از مقامش خلع کنند و بکشند.
چقدر بد است که ما قائم‌مقام فراهانی را نمی‌شناسیم
ابوالفضل همراه که در نقش «حاج میرزا آقاسی» از نزدیکان و درباریان محمدشاه در نمایش قائم‌مقام فراهانی بازی می‌کند، گفت: در فرآیندی که در آن دوران اتفاق می‌افتد، کاری می‌کنند که قائم‌مقام از میدان به در برود و حاج میرزا آقاسی خودش را جای قائم‌مقام به عنوان صدراعظم معرفی می‌کند.
وی افزود: در این نمایش بخشی را می‌بینیم که اینها مشغول توطئه هستند و سعی می‌کنند قائم‌مقام را از منصبی که دارد خارج کنند و خودش جای او بنشیند.
همراه اظهار کرد: متاسفانه مخاطبانی هم که نمایش را می‌بینند می‌گویند که فکر می‌کردند قائم‌مقام همان امیرکبیر است، در طی این سال‌ها آنقدر کم کار شده که مردم تصور می‌کنند قائم‌مقام همان امیرکبیر بوده، در حالی که اینها دو شخصیت متفاوت بودند و در زمان قائم‌مقام، امیرکبیر کودکی بوده و تربیت شده دامان اوست.
وی گفت: طبق مطالعات و بر اساس آنچه در جلسات تحلیل نقش که به آن رسیدیم، فکر می‌کنم که قائم‌مقام جزء امیران، بزرگان و دلسوزان این مرز و بوم بوده و دل در گرو ایران داشته و همچون امیرکبیر زحمات بسیاری کشیده است.
همراه گفت: چقدر بد است که اینها را اینقدر کم می‌شناسیم و یا اصلا نمی‌شناسم. این شخصیت‌ها برای نسل جوان ما بسیار ناشناخته است. یکی از بهترین کارهایی که می‌شود به این نسل و مردم معرفی کنیم، کارهای نمایشی است. همین کاری که ما می‌کنیم و دیگر دوستان که زحمت می‌کشند، بستر فوق‌العاده مناسبی برای معرفی بزرگان، مشاهیر و مفاخر است.
قائم‌مقام فراهانی خیلی ناشناخته مانده است
رحمان محمدی که در نقش «متولی باشی» در نمایش قائم‌مقام فراهانی بازی می‌کند گفت: قائم‌مقام فراهانی واقعا خیلی ناشناخته است و نگاهمان خیلی به سمت و سوی امیرکبیر است، در صورتی که امیرکبیر شاگرد قائم‌مقام و دست پرورده او بود.
وی افزود: جامعه ایرانی خیلی شناخت از قائم‌مقام فراهانی ندارد و از او خیلی هم استفاده نشده در صورتی که بزرگترین اصلاحات را انجام داده است.
محمدی گفت: ویژگی بارز قائم‌مقام این است که فرد با قدرت و با نفوذی بود که در نهایت به خاطر ایران و عقایدی که داشت کشته می‌شود.
وی در عین حال اظهار کرد: تئاتر زندگی من است و دانش‌آموخته تئاتر هستم و جریان و زندگی که در تئاتر هست در جای دیگر نیست؛ تئاتر عشق من است.
