محوطه‌ای در کنار رودخانه‌ای باستانی در جنوب روسیه شاید یکی از قدیمی‌ترین سکونتگاه‌های شناخته‌شده انسان‌های اولیه در شرق اروپا باشد.
به نقل از هریتیج دیلی، باستان‌شناسان در محوطه‌ای متعلق به دوره پارینه‌سنگی قدیم در جنوب روسیه، مجموعه‌ای از ابزارهای سنگی ازجمله تبرهای دستی، کلنگ‌ها و ساطورهای سنگی کشف کرده‌اند. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد قدمت این آثار ممکن است به ۴۵۰ تا ۴۰۰ هزار سال پیش برسد. در صورت تأیید این تاریخ‌گذاری، محوطه خریاشچی (Khryashchi) می‌تواند قدیمی‌ترین نمونه شناخته‌شده از صنعت ابزارسازی آشولی در شرق اروپا، خارج از منطقه قفقاز، باشد.
پژوهشگران مؤسسه تاریخ فرهنگ مادی آکادمی علوم روسیه می‌گویند شکل و شیوه ساخت این ابزارها با فناوری آشولی اولیه مطابقت دارد؛ سنتی ابزارسازی که از مهم‌ترین فناوری‌های سنگی در دوران پیشاتاریخ به شمار می‌رود و در بخش‌های گسترده‌ای از آفریقا و اوراسیا رواج داشت. این کشف می‌تواند اطلاعات تازه‌ای درباره گسترش جمعیت‌های انسانی اولیه به دشت روسیه در صدها هزار سال پیش فراهم کند.
تبرهای دستی و ابزارهای سنگی بزرگ چه کاربردی داشتند؟
مهم‌ترین بخش مجموعه کشف‌شده در خریاشچی را ابزارهای بزرگ برش و خردکردن تشکیل می‌دهند. این مجموعه شامل تبرهای دستی، کلنگ‌ها و ساطورهای سنگی است که برخلاف تراشه‌ها و خراشنده‌های ساده، برای ساخت به چند مرحله شکل‌دهی و تراش نیاز داشتند.
این ابزارها لبه‌های برنده و نوک‌های مستحکمی دارند و ابعاد بزرگشان نشان می‌دهد احتمالا برای کارهای سنگین استفاده می‌شدند. پژوهشگران احتمال می‌دهند انسان‌های آن دوره از آن‌ها برای بریدن و آماده‌سازی چوب، ساخت نیزه و گرز، تهیه چوب‌دستی‌های حفاری و قطعه‌قطعه‌کردن لاشه حیوانات استفاده می‌کردند.
ساخت چنین ابزارهایی به انتخاب سنگ مناسب و برداشتن حساب‌شده لایه‌های آن نیاز داشت. به همین دلیل، شکل و شیوه تراش آثار خریاشچی می‌تواند اطلاعاتی درباره مهارت فنی، برنامه‌ریزی و دانش ابزارسازی سازندگان آن‌ها در اختیار باستان‌شناسان بگذارد.
قدمت محوطه خریاشچی به چه زمانی می‌رسد؟
تعیین قدمت محوطه خریاشچی یکی از پرسش‌های اصلی پژوهشگران بوده است. بررسی رسوبات و شواهد مربوط به محیط باستانی منطقه نشان می‌دهد انسان‌ها احتمالا در پایان دوره یخبندان اوکا یا ابتدای دوره بین‌یخچالی لیخوین در این محل حضور داشته‌اند. بر این اساس، قدمت فعالیت انسانی در خریاشچی را حدود ۴۵۰ تا ۴۰۰ هزار سال تخمین می‌زنند.
ویاچسلاو شچلینسکی، باستان‌شناس این پژوهش، می‌گوید احتمال دارد اردوگاه شکارچیان اولیه در پایان یخبندان اوکا یا ابتدای دوره گرم‌تر پس از آن شکل گرفته باشد.
این تاریخ‌گذاری هنوز قطعی نیست و بر شواهد زمین‌شناختی و محیطی تکیه دارد. بااین‌حال، اگر تأیید شود، محوطه خریاشچی به دوره پلیستوسن میانی تعلق خواهد داشت؛ زمانی که شرایط اقلیمی منطقه نسبتا سرد بود.
چرا انسان‌های اولیه بارها به کنار این رودخانه بازمی‌گشتند؟
محوطه خریاشچی در کنار بستر باستانی رودخانه سورسکی دونتس و بخشی از سامانه قدیمی رود دون قرار داشت. به‌گفته پژوهشگران، این موقعیت دسترسی به منابع غذایی آبزی، سنگ مناسب برای ساخت ابزار و مکان‌هایی برای برپایی سرپناه موقت را فراهم می‌کرد.
رودخانه‌ها و محل‌های آبشخور همچنین حیوانات را به منطقه جذب می‌کردند و می‌توانستند برای گروه‌های شکارچی موقعیت مناسبی ایجاد کنند. وجود گذرگاه‌های رودخانه‌ای نیز احتمالا رفت‌وآمد حیوانات را در این محدوده افزایش می‌داد.
بررسی رسوبات نشان می‌دهد سیلاب‌ها گاهی آثار فعالیت انسان‌ها را می‌پوشاندند؛ بااین‌حال، گروه‌های انسانی دوباره به این محل بازمی‌گشتند. پژوهشگران به همین دلیل خریاشچی را نه یک سکونتگاه دائمی، بلکه اردوگاهی می‌دانند که گروه‌های متحرک شکارچی در دوره‌های مختلف از آن استفاده می‌کردند.
آیا این ابزارها برای شکار فیل استفاده می‌شدند؟
اندازه و استحکام برخی ابزارهای خریاشچی احتمال استفاده از آن‌ها برای کار با لاشه حیوانات بزرگ را مطرح می‌کند. پژوهشگران احتمال می‌دهند این ابزارها برای قطعه‌قطعه‌کردن جانوران درشت‌جثه و حتی پستانداران ضخیم‌پوستی مانند فیل‌ها کاربرد داشته باشند.
بااین‌حال، تاکنون شواهد مستقیمی از شکار یا قصابی فیل در این محوطه به دست نیامده است. باستان‌شناسان فقط شمار اندکی استخوان حیوانی از لایه فرهنگی منطقه پیدا کرده‌اند که به جانوران سم‌داری مانند اسب و گوزن تعلق دارند.
پژوهشگران احتمال می‌دهند شرایط نامناسب برای حفظ مواد آلی باعث شده است بیشتر بقایای جانوری از بین بروند و ابزارهای سنگی تنها شواهد اصلی فعالیت انسان‌ها باقی بمانند. بااین‌حال، استخوان‌های کشف‌شده می‌توانند فرضیه استفاده از این محل برای شکار و پردازش لاشه حیوانات را تقویت کنند.
آیا فناوری ابزارسازی از قفقاز به روسیه رسیده است؟
شباهت ابزارهای خریاشچی با نمونه‌های کشف‌شده در مناطق جنوبی‌تر، پرسش‌هایی درباره خاستگاه این سنت ابزارسازی ایجاد کرده است. پژوهشگران می‌گویند نمونه‌های مشابهی از آشولی اولیه در بخش‌هایی از قفقاز، به‌ویژه پیش‌قفقاز غربی و شبه‌جزیره تامان، پیدا شده‌اند.
بر همین اساس، یکی از فرضیه‌ها این است که فناوری آشولی از منطقه قفقاز به دشت روسیه راه یافته باشد. احتمال دارد ساکنان خریاشچی یا نسل‌های پیشین آن‌ها در دوره پلیستوسن میانی به سمت شمال مهاجرت کرده باشند.
پژوهشگران نقش تنگه مانیچ را نیز در این جابه‌جایی احتمالی بررسی می‌کنند. این تنگه در دوره‌هایی مانعی جغرافیایی میان قفقاز و سرزمین‌های شمالی ایجاد می‌کرد؛ اما در زمان‌هایی که وجود نداشت یا عبور از آن امکان‌پذیر بود، مسیر مهاجرت می‌توانست هموارتر شود. البته این فرضیه فعلا بر شباهت ابزارها و بازسازی جغرافیای گذشته تکیه دارد و برای اثبات آن به شواهد بیشتری نیاز است.
فناوری آشولی؛ یکی از ماندگارترین سنت‌های ابزارسازی پیشاتاریخ
فناوری آشولی بیش از ۱٫۵ میلیون سال پیش در آفریقا پدید آمد و بعدها در بخش‌های گسترده‌ای از اوراسیا گسترش یافت. تبرهای دستی دوسویه از شناخته‌شده‌ترین ابزارهای این سنت هستند؛ هرچند مجموعه‌های آشولی ابزارهای برش، کلنگ، ساطور، تراشه و وسایل سنگی دیگری را نیز در بر می‌گیرند.
ساخت این ابزارها به تراش هدفمند و تکرار چند مرحله مشخص نیاز داشت. باستان‌شناسان از بررسی آن‌ها برای شناخت مهارت‌های فنی، انتقال دانش میان نسل‌ها و توانایی‌های شناختی جمعیت‌های انسانی اولیه استفاده می‌کنند. پراکندگی این ابزارها در مناطق مختلف اوراسیا همچنین می‌تواند سرنخ‌هایی درباره مهاجرت و ارتباط گروه‌های انسانی در گذشته فراهم کند.
هنوز مشخص نیست سازندگان ابزارهای خریاشچی به کدام گونه انسانی تعلق داشته‌اند. پژوهشگران تاکنون هیچ فسیل انسانی در این محوطه پیدا نکرده‌اند و ابزارهای سنگی مهم‌ترین شواهد باقی‌مانده از حضور انسان‌ها در کنار رودخانه باستانی هستند.
بااین‌حال، این آثار نشان می‌دهند گروه‌های انسانی اولیه در دوره‌ای از تغییرات اقلیمی توانسته بودند از محیط طبیعی دشت جنوبی روسیه استفاده کنند. پژوهشگران خریاشچی را محوطه‌ای مهم برای بازسازی مراحل اولیه حضور انسان در این منطقه می‌دانند.
کاوش‌های آینده قرار است اطلاعات دقیق‌تری درباره قدمت محوطه، محیط طبیعی آن و فعالیت‌های ساکنانش فراهم کنند. پژوهش‌ها در سال ۲۰۲۷ نیز ادامه خواهند داشت. اگر بررسی‌های بعدی قدمت و طبقه‌بندی ابزارها را تأیید کنند، خریاشچی می‌تواند شواهد مهمی از حضور سازندگان ابزارهای آشولی در شرق اروپا در حدود ۴۵۰ هزار سال پیش ارائه دهد.