آیا اگر فردی پس از دریافت قرض، مبلغی بیشتر از اصل بدهی را برای قدردانی به قرض‌دهنده بپردازد، مرتکب ربا شده است؟ بر اساس فتوای حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی، ملاک اصلی در این مسئله، وجود یا نبود شرط قبلی است؛ به‌گونه‌ای که دریافت مبلغ اضافه در صورت توافق و شرط از پیش تعیین‌شده، ربا و حرام است، اما پرداخت داوطلبانه مبلغی بیشتر از اصل قرض، بدون شرط قبلی، نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه عملی مستحب شمرده می‌شود.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیا بازگرداندن مبلغی بیشتر از اصل قرض به نشانه قدردانی، از نظر شرعی مجاز است؟ بر اساس فتوای حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی، اگر دریافت مبلغ اضافه از ابتدا شرط شده باشد، این کار ربا و حرام است؛ اما چنانچه قرض‌گیرنده بدون توافق قبلی و با میل خود مبلغی بیشتر به قرض‌دهنده بپردازد، این اقدام نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه عملی مستحب شمرده می‌شود.
مرز میان قرض‌الحسنه و ربا در یک استفتای شرعی
قرض‌الحسنه از جمله سنت‌های مورد تأکید در آموزه‌های اسلامی است که می‌تواند به رفع مشکلات مالی افراد و تقویت روابط خانوادگی و اجتماعی کمک کند. با این حال، رعایت ضوابط شرعی در این زمینه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه تفاوت میان بازپرداخت داوطلبانه مبلغی بیشتر و دریافت سود از پیش تعیین‌شده، در حکم فقهی این معامله تعیین‌کننده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین علیان‌نژاد در پاسخ به پرسشی درباره بازپرداخت مبلغی بیش از اصل قرض، فتوای حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی را در این زمینه تشریح کرده است.
پرسش؛ آیا بازپرداخت ۵ میلیون تومان بیشتر از قرض ۵۰ میلیونی جایز است؟
در این استفتا پرسیده شده است: اگر فردی ۵۰ میلیون تومان به داماد خود قرض بدهد و داماد بخواهد پنج میلیون تومان بیشتر از مبلغ اصلی را به‌عنوان تشکر و قدردانی بازگرداند، آیا این کار از نظر شرعی صحیح است یا ربا محسوب می‌شود؟
پاسخ فقهی؛ شرط قبلی، ملاک تشخیص ربا
حجت‌الاسلام والمسلمین علیان‌نژاد با بیان فتوای آیت‌الله مکارم شیرازی توضیح داده است که اگر پرداخت مبلغی بیشتر از اصل قرض، از ابتدا شرط شده باشد، چنین توافقی ربا و حرام است. ربا در آیات متعدد قرآن کریم و روایات معصومان (ع) مورد نکوهش قرار گرفته است.
در مقابل، اگر هنگام قرض دادن هیچ شرطی برای دریافت مبلغ اضافه وجود نداشته باشد و قرض‌گیرنده پس از دریافت قرض، داوطلبانه و با میل خود مبلغی را به نشانه تشکر و قدردانی به قرض‌دهنده بپردازد، این کار از نظر شرعی اشکالی ندارد و حتی عملی مستحب به شمار می‌رود.
بنابراین، در این مسئله صرف پرداخت مبلغی بیشتر از اصل بدهی، به‌تنهایی معیار تشخیص ربا نیست؛ بلکه باید بررسی کرد که آیا پرداخت مبلغ اضافه از ابتدا شرط شده است یا قرض‌گیرنده بدون تعهد قبلی، شخصاً به انجام آن تمایل دارد.
شرح مسائل مربوط به ربا را می توانید در کتاب «ربا و بانکداری» حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی) مطالعه کنید.