خدا بیامرزد زمانی را که اگر کسی از اختلال دوقطبی، افسردگی مزمن یا اسکیزوفرنی حرف می‌زد، اتاق در کسری از ثانیه در سکوتی سنگین فرو می‌رفت و همه با نگاه‌های نگران، فاصله‌شان را حفظ می‌کردند! بالاخره اسمش بیماری روانی بود.
خدا بیامرزد زمانی را که اگر کسی از اختلال دوقطبی، افسردگی مزمن یا اسکیزوفرنی حرف می‌زد، اتاق در کسری از ثانیه در سکوتی سنگین فرو می‌رفت و همه با نگاه‌های نگران، فاصله‌شان را حفظ می‌کردند! بالاخره اسمش بیماری روانی بود؛ مدال افتخار نبود که کسی بخواهد آن را مثل امروزی‌ها به سینه‌اش سنجاق کند؛ چه رسد به اینکه بیو اینستاگرامش شود یا نشان تعلقش به یک گروه خاص.
خلاصه اینکه اگر این روزها چرخی در دنیای شبکه‌های اجتماعی بزنید، اختلالات چنان با لعابی از جذابیت به بخشی از هویت آدم‌ها تبدیل شده‌اند که انگار داشتن یک برچسب تشخیصی، بلیت ورودی یک کلاب اختصاصی است؛ باشگاه رنجورهای بااستعدادی که به لطفشان تب بیماری روانی از زاویه‌های تاریک پنهان‌کاری، سر از ترندهای رنگارنگ فضای مجازی درآورده.
به بهانه حقوق بیمار
«دافنه مرکین» در نیویورک‌تایمز با معرفی کتاب تازه فردریک دبوئر «همه‌اش در ذهن توست» می‌نویسد: دبوئر خودش سال‌هاست که دارد با توفان سهمگین دوقطبی دست‌وپنجه نرم می‌کند و با اینکه تجربه سال‌ها زندگی با بیماری روانی، بستری شدن در مراکز روان‌پزشکی، روابط شکست‌خورده و مشکلات مالی را پشت سر گذاشته، اما کتابش تبر تیزی است برای هرس کردن کج‌فهمی‌هایی که یک روز بیماری را از بیخ و بن انکار کردند و روز دیگر، آن را تا حد یک استعاره شاعرانه یا سیاسی بالا کشیدند. مثلاً تاریخ برخورد با جنون، پر از دوربرگردان‌های عجیب است. روزگاری جنون نه‌تنها بیماری نبود، که بلیت ورود به ساحت شهود و برتری فکری محسوب می‌شد. متفکران جنبش ضدروان‌پزشکی مثل آر.دی.لینگ و توماس ساس، کل تشکیلات درمان و قرص و داروهای روان‌پزشکی را به توپ می‌بستند و فریاد می‌زدند که این بیماری، صرفاً واکنش طبیعی انسان به سیستم‌های سرکوبگر اجتماعی است. دبوئر معتقد است هرچند این نقدها نقاط تاریک سیستم را روشن کرد، اما قربانی بزرگش رنج عریان و واقعی آدم‌هایی بود که زیر چرخ‌دنده‌های این شعارهای روشنفکری له می‌شدند. او به آزمایش جنجالی دیوید روزنهان هم اشاره می‌کند؛ تحقیقی که پایه‌های اعتبار تشخیص‌های روان‌پزشکی را لرزاند، اما نتیجه‌اش در دهه‌های بعد به سیاست‌های فاجعه‌باری مثل بستن مراکز روان‌پزشکی و رها کردن بیماران شدید به حال خودشان زیر شعار حمایت از حقوق بیمار انجامید. اما نوک پیکان اصلی دبوئر، شبکه‌های اجتماعی است. فضایی که در آن، واژه‌های بالینی مثل آب خوردن دست‌به‌دست می‌شوند، بی‌آنکه کسی بفهمد پشت این کلمات چه ویرانه‌ای خوابیده است. در این بازار، بیماری روانی به ابزاری برای شخصیت‌پردازی تبدیل شده و انگار که رنج کشیدن، آدم را جذاب‌تر، عمیق‌تر و لایق لایک بیشتری می‌کند. البته که حرف زدن از سلامت روان به‌خودی خود جرم نیست؛ شکستن تابوها و کم کردن بار سنگین انگ اجتماعی، کمک می‌کند آدم‌ها زودتر به داد خود برسند و کمتر احساس تنهایی کنند.
اما مسئله زمانی است که تجربه پیچیده و نفسگیر یک بیماری، در حد چند هشتگ دم‌دستی و ترندهای تاریخ‌مصرف‌گذشته تقلیل پیدا کند. خلاصه کلام اینکه این ماجرا شاید نشانه بیداری جامعه باشد اما در این میان، چه بلایی سر تصویر واقعی درد آمده است؟