جوان آنلاین: تاریخ ایران پر از انسانهایی است که در لحظههای دشوار، از مرز آسایش و منفعت شخصی عبور کردند و مسئولیت دفاع از مردم، سرزمین و باورهایشان را پذیرفتند. از میرزا کوچکخان جنگلی که در روزگار آشفتگی و مداخله بیگانگان به میدان آمد تا ستارخان و باقرخان که در جنبش مشروطه در برابر استبداد ایستادند؛ از رئیسعلی دلواری که در برابر تجاوز نیروهای انگلیسی مقاومت کرد تا غلامرضا تختی که نامش با جوانمردی و اخلاق ورزشی گره خورد. در روزگار معاصر نیز شهیدانی، چون مصطفی چمران، محمدابراهیم همت، مهدی باکری و محمد جهانآرا، هر یک در میدانهای دشوار دفاع از کشور و انقلاب نقشآفرینی کردند. حاج قاسم سلیمانی نیز برای بخش بزرگی از جامعه ایران به نمادی از مجاهدت، فرماندهی و حضور در میدانهای دشوار تبدیل شده است. این نامها صرفاً فهرستی از شخصیتهای تاریخی نیستند؛ هر کدام میتوانند نقطه شروع روایتی درباره انتخاب، مسئولیت، شجاعت و هزینه ایستادگی باشند. مسئله فقط این نیست که نسل جوان نام قهرمانان گذشته را کمتر شنیده است؛ مسئله عمیقتر، تضعیف توان جامعه در تشخیص و فهم معنای قهرمانی است. وقتی قهرمان به چهرهای دور از زندگی روزمره، مجموعهای از شعارها یا تصویری رسمی و دستنیافتنی تبدیل شود، طبیعی است که نتواند با تجربهزیسته نسل جدید ارتباط برقرار کند. جوان امروز برای شناخت یک شخصیت به دنبال جزئیات است؛ میخواهد بداند او چه انتخابهایی داشته با چه تردیدها و دشواریهایی روبهرو بوده و در چه شرایطی تصمیم گرفته است. اگر روایت ما فقط به بیان نتیجهها و ستایشها محدود بماند و از مسیر زندگی، پیچیدگیها و هزینههای انتخاب سخنی نگوید، نمیتوان انتظار داشت مخاطب با آن ارتباطی عمیق برقرار کند. ملتها فقط با ثبت تاریخ زنده نمیمانند با روایتکردن تاریخ زنده میمانند. اگر این روایت به نسل بعد منتقل نشود، فاصله میان گذشته و آینده روزبهروز بیشتر خواهد شد.
شناخت جهانی شخصیتهایی مانند بتمن، سوپرمن و مرد عنکبوتی اتفاقی نیست. این شخصیتها ابتدا در صفحات کتابهای مصور شکل گرفتند، اما با ورود به سینما، تلویزیون، بازیهای رایانهای، ادبیات کودک و نوجوان، اسباببازی، پوشاک و شبکههای اجتماعی، به بخش مهمی از فرهنگ عمومی جهان تبدیل شدند. هالیوود و صنعت سرگرمی امریکا بهخوبی دریافتهاند شخصیت محبوب فقط یک قهرمان داستانی نیست؛ میتواند به یک سرمایه فرهنگی و اقتصادی تبدیل شود. برای جهانیکردن این شخصیتها، سرمایهگذاری گستردهای در تولید، بازاریابی، بازآفرینی و توزیع آثار انجام میشود. البته نباید این فرایند را به یک نقشه واحد و متمرکز تقلیل داد؛ منافع تجاری شرکتها، قدرت صنعت سرگرمی، بازار جهانی و شبکه گسترده توزیع نیز در این موفقیت نقش دارند. نتیجه، اما روشن است: شخصیتی که در ابتدا برای مخاطبی محدود خلق شده، میتواند به نمادی شناختهشده در کشورهای مختلف تبدیل شود. بنابراین، مسئله این نیست که چرا نوجوان ایرانی بتمن و سوپرمن را دوست دارد؛ مسئله این است که چرا ما نتوانستهایم قهرمانان خود را با همان استمرار، جذابیت و کیفیت روایی به نسل جدید معرفی کنیم. علاقه به قهرمانان داستانی بهخودیخود تهدید نیست؛ ناتوانی در روایت قهرمانان واقعی خودمان مسئله اصلی است.
سینما یکی از مهمترین ابزارهای انتقال حافظه تاریخی و فرهنگی است. یک فیلم یا مجموعه تلویزیونی موفق میتواند شخصیتی تاریخی را از صفحات کتابها بیرون بیاورد و به تجربهای زنده و ملموس برای مخاطب تبدیل کند. سینمای ایران نیز در این زمینه بیتجربه نیست. مجموعه تلویزیونی «دلیران تنگستان» به کارگردانی همایون شهنواز، تصویری ماندگار از مقاومت مردم جنوب و مبارزه رئیسعلی دلواری در برابر نیروهای انگلیسی ارائه کرد. فیلم «ستارخان» ساخته علی حاتمی، به سراغ یکی از چهرههای مهم جنبش مشروطه رفت؛ اثری که البته با بحثها و نقدهایی درباره شیوه روایت تاریخی خود نیز روبهرو شد. مجموعه «کوچک جنگلی» به کارگردانی بهروز افخمی و با نویسندگی ناصر تقوایی، زندگی و مبارزات میرزا کوچکخان را به قاب تلویزیون آورد. فیلم «جهانپهلوان تختی» نیز پروژهای بود که علی حاتمی ساخت آن را آغاز کرد، اما پس از درگذشت او بهروز افخمی آن را به پایان رساند. این آثار نشان میدهند سینمای ایران ظرفیت پرداختن به قهرمانان ملی را داشته است؛ اما این تجربهها به یک جریان مستمر، نظاممند و متناسب با ظرفیت تاریخی کشور تبدیل نشدهاند. ساخت یک اثر درباره قهرمانان ملی نباید صرفاً به مناسبتها و سالگردها محدود شود. برای ماندگاری یک شخصیت در حافظه عمومی، به پژوهش تاریخی، فیلمنامه قدرتمند، شخصیتپردازی دقیق، سرمایهگذاری و استمرار تولید نیاز است. در این میان، ظرفیت سینما برای روایت زندگی حاج قاسم سلیمانی نیز قابل توجه است. سینما میتواند او را از قابهای تکراری و تصویرهای رسمی بیرون بیاورد و ابعاد انسانی زندگیاش را به نمایش بگذارد: از کودکی و خانواده در کرمان تا تجربه جنگ، مسئولیت فرماندهی، رابطه با نیروهایش و تصمیمگیری در موقعیتهای دشوار. نسل تازه با دیدن یک تصویر تبلیغاتی و یکسویه لزوماً همراه نمیشود؛ اما میتواند با روایتی دقیق، مستند و هنرمندانه به شناخت عمیقتری برسد. هنر قرار نیست مخاطب را به پذیرش بیچونوچرای یک شخصیت وادار کند؛ وظیفهاش فراهم کردن امکان شناخت است.
در کنار سینما، ادبیات ظرفیت مهمی برای ماندگارکردن قهرمانان ملی دارد. رمان، داستان کوتاه، خاطرهنگاری، زندگینامه و ادبیات نوجوان میتوانند وجوهی از شخصیت قهرمان را آشکار کنند که گاه در قالب تصویر و روایتهای رسمی کمتر دیده میشود. ادبیات میتواند از دل یک واقعه تاریخی، تجربهای انسانی خلق کند و مخاطب را به جهان ذهنی و عاطفی شخصیت نزدیک سازد. در مورد حاجقاسم سلیمانی نیز این ظرفیت وجود دارد که ادبیات، تعریفی تازه و عمیقتر از او ارائه کند؛ نه با تغییر واقعیت تاریخی یا افسانهسازی، بلکه با پرداختن به تجربه جنگ، مسئولیت فرماندهی، نسبت او با نیروهایش، خانواده و مردم، ایمان، تنهایی و هزینههای انتخاب. چنین روایتی به پژوهش، شناخت دقیق منابع و صداقت ادبی نیاز دارد. اگر ادبیات صرفاً به بازگویی ستایشآمیز آنچه مخاطب از پیش میداند بسنده کند، فرصت کشف لایههای تازه شخصیت را از دست میدهد. ادبیات باید بتواند قهرمان را از سطح یک نام آشنا به شخصیتی قابل فهم و تأمل تبدیل کند. ۳۰آبان باید به فرصتی برای طرح یک پرسش جدی تبدیل شود: ما برای شناساندن قهرمانان خود چه کردهایم و چه چیزی برای نسل بعد به جا گذاشتهایم؟ ملتی که قهرمانانش را روایت نمیکند، فقط حافظه تاریخی خود را از دست نمیدهد؛ میدان شکلدادن به آرمانها و تخیل نسل آینده را نیز خالی میکند. در این میدان، دیگران بیکار نمیمانند؛ آنها قهرمانان خود را میسازند، روایت میکنند و به جهان میفرستند. پرسش این نیست که چرا جوان ایرانی بتمن و سوپرمن را میشناسد؛ پرسش این است که چرا ما هنوز نتوانستهایم قهرمانان خود را چنان روایت کنیم که نسل جوان، آنها را نه فقط بهعنوان نامهایی در کتاب تاریخ، بلکه بهعنوان الگوهایی زنده برای زندگی و آینده خود بشناسد؟
