گروهی از پژوهشگران کره جنوبی با شبیه‌سازی آسمان سال ۱۸۸۹، آرایش ستاره‌های تابلوی «شب پرستاره» را به خوشه‌ای واقعی مرتبط دانسته‌اند.
بیش از یک قرن است که تابلوی «شب پرستاره» اثر وینسنت ون‌گوگ را تصویری از جهان ذهنی و تخیل هنرمند می‌دانند؛ اثری که شاید از منظره بیرون پنجره اتاقش در آسایشگاهی در فرانسه، طرح‌های قبلی و خاطراتش الهام گرفته باشد. بااین‌حال، به نقل از سی‌ان‌ان، پژوهشی تازه نشان می‌دهد که این نقاشی مشهور ممکن است ارتباط نزدیک‌تری با آسمان واقعی داشته باشد.
گروهی از پژوهشگران کره جنوبی با بررسی آرایش ستاره‌ها در این اثر و شبیه‌سازی وضعیت آسمان در سال ۱۸۸۹، به این نتیجه رسیدند که چیدمان اجرام آسمانی در نقاشی با منظره‌ای در ساعات پیش از طلوع روز ۲۲ ژوئیه آن سال شباهت دارد. یافته‌های این پژوهش روز پنجشنبه در مجله علمی Scientific Reports منتشر شد.
ستاره‌های نقاشی با کدام آسمان مطابقت دارند؟
در تابلوی «شب پرستاره»، آسمانی آبی با پیچ‌وتاب‌های سفید و روشن، ستاره‌های درخشان و هلال ماه بر فراز روستایی در دامنه تپه‌ها دیده می‌شود. درخت سرو بلند نیز بخش مهمی از ترکیب‌بندی نقاشی را شکل می‌دهد.
پژوهشگران شرکت علوم فضایی SLLAB و دانشگاه کیونگ هی در سئول، ابتدا طرح دیگری از ون‌گوگ را بررسی کردند که به باور آن‌ها منظره تابلوی «شب پرستاره» را نشان می‌دهد. سپس محل احتمالی این منظره را در جنوب غربی آسایشگاه نزدیک سن‌رمی دو پرووانس در جنوب فرانسه مشخص کردند؛ جایی که ون‌گوگ در مدت اقامت ۱۲ماهه خود، این نقاشی رنگ‌روغن را خلق کرد.
آن‌ها با استفاده از این موقعیت جغرافیایی، آسمان منطقه را در ساعات اولیه روز ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ شبیه‌سازی کردند. نتیجه نشان داد که ماه و زهره در دو گوشه مقابل یکدیگر قرار داشتند: ماه در بخش بالایی سمت راست آسمان و زهره در پایین سمت چپ. خوشه ستاره‌ای قلائص نیز میان این دو دیده می‌شد.
قلائص مجموعه‌ای از صدها ستاره در صورت فلکی ثور است. پنج ستاره درخشان این صورت فلکی را می‌توان با چشم غیرمسلح دید و آرایش آن‌ها شکلی شبیه حرف V انگلیسی ایجاد می‌کند.
در نقاشی ون‌گوگ نیز ماه در گوشه بالایی سمت راست قرار دارد، زهره در بخش میانی سمت چپ دیده می‌شود و ستاره‌های دیگری فضای میان این دو را پر می‌کنند. پژوهشگران با مقایسه این آرایش‌ها، احتمال دادند که ون‌گوگ از موقعیت واقعی ستاره‌ها الهام گرفته باشد.
روش علمی چگونه به مقایسه ستاره‌ها کمک کرد؟
البته هنرمندان لزوما اندازه و موقعیت اجرام آسمانی را مانند آنچه در آسمان دیده می‌شود، روی بوم بازنمایی نمی‌کنند. الیجاه جونگ‌هیون کیم، نویسنده اصلی پژوهش، توضیح داد که نقاش ممکن است یک خوشه ستاره‌ای را بزرگ‌تر، کوچک‌تر یا با زاویه‌ای متفاوت ترسیم کند.
به همین دلیل، گروه پژوهشی از روشی آماری به نام «تحلیل شکل پروکروستس» استفاده کرد. این روش اختلاف‌های مربوط به موقعیت، اندازه و چرخش دو مجموعه نقطه را کنار می‌گذارد و شکل کلی آن‌ها را با یکدیگر مقایسه می‌کند.
این مقایسه به پژوهشگران امکان داد پنج ستاره از آرایش مرکزی تابلوی «شب پرستاره» را با الگوی خوشه قلائص در آسمان آن شب تطبیق دهند. به گفته آن‌ها، جایگاه نسبی ستاره‌ها در نقاشی، ساختار اصلی این خوشه را حفظ کرده است؛ موضوعی که می‌تواند نشان دهد ون‌گوگ آرایش آسمان را از پایه نساخته، بلکه آن را با تغییراتی هنری روی بوم آورده است.
پژوهشگران همین روش را برای تابلوی «کافه‌تراس در شب» ون‌گوگ، متعلق به سال ۱۸۸۸، نیز به کار بردند و میان آرایش ستاره‌های آن و الگوی مثلث تابستانی شباهت‌هایی یافتند.
چرا تاریخ خلق نقاشی اهمیت دارد؟
موزه هنر مدرن نیویورک، محل نگهداری «شب پرستاره»، تاریخ خلق این اثر را به میانه ژوئن ۱۸۸۹ نسبت می‌دهد. این تاریخ تا حدی بر نامه‌ای استوار است که ون‌گوگ حدود ۱۸ ژوئن برای برادرش تئو نوشت. او در این نامه از نقاشی منظره‌ای با درختان زیتون و مطالعه تازه‌ای از آسمان پرستاره سخن گفت.
بااین‌حال، پژوهشگران معتقدند وضعیت آسمان در آن تاریخ با برخی جزئیات نقاشی مطابقت ندارد. در حوالی ۱۹ ژوئن، ماه تقریبا کامل بود؛ درحالی‌که ون‌گوگ در تابلو هلالی رو به کاهش ترسیم کرده است. همچنین، نزدیکی این تاریخ به انقلاب تابستانی باعث می‌شد ستاره‌های چشمگیر چندانی پیش از طلوع در آسمان شرقی ظاهر نشوند.
در مقابل، حدود ۲۲ ژوئیه، خوشه قلائص همراه با زهره از افق شرقی بالا می‌آمد و شکل ماه نیز به هلال نقاشی نزدیک‌تر بود. از نظر پژوهشگران، این هم‌زمانی احتمال می‌دهد که ون‌گوگ دست‌کم بخشی از آسمان تابلو را در اواخر ژوئیه مشاهده کرده باشد.
بررسی‌های پیشین روی بوم نیز به این فرضیه کمک می‌کند. طبق این بررسی‌ها، ون‌گوگ برخی نقاط مربوط به ستاره‌ها را از ابتدا رنگ نکرد و پس از تکمیل بخش آبی آسمان، آن قسمت‌ها را پر کرد. پژوهشگران این موضوع را نشانه‌ای می‌دانند که هنرمند از پیش برای جایگاه ستاره‌ها برنامه داشته است.
آیا بیماری ون‌گوگ با این تاریخ سازگار است؟
تاریخ پیشنهادی پژوهشگران پرسش دیگری را هم مطرح می‌کند: ون‌گوگ در آن زمان از نظر جسمی توانایی نقاشی‌کردن داشت؟
برخی روایت‌های تاریخی از وقوع یک حمله در میانه ژوئیه خبر می‌دهند که ممکن است ون‌گوگ را برای هفته‌ها از فعالیت بازداشته باشد. اگر این روایت درست باشد، مشاهده آسمان و نقاشی آن در اواخر همان ماه دشوار به نظر می‌رسد.
اما گروه پژوهشی با بازبینی نامه‌های اصلی به زبان‌های فرانسوی و هلندی و بررسی گزارش‌های آب‌وهوایی آن دوره، احتمال داد که این حمله در اواخر ژوئیه رخ داده باشد و فقط یک یا دو روز طول کشیده باشد.
یونگ‌شیانگ هوانگ، دانشیار مرکز هواشناسی دریایی و تغییرات اقلیمی دانشگاه شیامن چین که در این پژوهش مشارکت نداشت، آن را تلاشی جذاب برای کنار هم گذاشتن مدل‌سازی نجومی، داده‌های تاریخی آب‌وهوا و نامه‌های ون‌گوگ توصیف کرد. بااین‌حال، او تأکید کرد که تطبیق موقعیت اجرام آسمانی با یک نقاشی به‌تنهایی نمی‌تواند تاریخ دقیق خلق اثر را اثبات کند.
چرا نمی‌توان «شب پرستاره» را عکسی از آسمان دانست؟
هوانگ یادآوری کرد که ون‌گوگ استاد پست‌امپرسیونیسم بود، نه دوربینی که آسمان را بدون تغییر ثبت کند. هنرمند ممکن است برای بیان احساسات یا رسیدن به ترکیب‌بندی دلخواه، شکل و جایگاه عناصر را تغییر دهد. بنابراین، حتی اگر آرایش ستاره‌ها با آسمان یک شب مشخص مطابقت داشته باشد، نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام جزئیات نقاشی بازنمایی دقیقی از همان منظره هستند.
اولریکا کوشنر، اخترشناس، هنرمند و پژوهشگر میان‌رشته‌ای هنر و علم که او نیز در این مطالعه نقشی نداشت، پژوهش را نوعی کارآگاهی علمی هیجان‌انگیز دانست. بااین‌حال، او پرسید آیا ممکن است ون‌گوگ آگاهانه شکل ماه را تغییر داده باشد، چون هلال را از ماه تقریبا کامل جذاب‌تر می‌دانست؟
کوشنر همچنین خاطرنشان کرد که اگر تاریخ خلق نقاشی تغییر کند، پژوهشگران باید برخی روایت‌های مربوط به وضعیت جسمی ون‌گوگ را نیز دوباره بررسی کنند. بااین‌حال، به گفته او، پژوهش تازه هنوز به پرسش اصلی پاسخ قطعی نمی‌دهد: آیا «شب پرستاره» بازتاب مشاهدات مستقیم هنرمند است یا آمیزه‌ای از مشاهده و تخیل؟
این مطالعه محدودیت‌هایی نیز دارد. گزارش‌های هواشناسی قرن نوزدهم هنوز از استانداردهای یکسانی پیروی نمی‌کردند و ممکن است دقت داده‌های امروزی را نداشته باشند. افزون بر این، تحلیل نجومی نمی‌تواند مشخص کند ون‌گوگ دقیقا چه زمانی نقاشی را آغاز کرد یا آیا پس از پایان کار دوباره بخش‌هایی از بوم را تغییر داد.
کیم احتمال می‌دهد که ون‌گوگ ایده اصلی نقاشی را در ژوئن شکل داده و پس از مشاهده آسمان در ۲۲ ژوئیه آن را تکمیل کرده باشد. او همچنین احتمال می‌دهد هنرمند اثری را که نیمه‌تمام مانده بود، در مدت کوتاهی به پایان رسانده باشد؛ فرضیه‌ای که به گفته او با وجود بخش‌هایی از بوم که رنگی روی آن‌ها دیده نمی‌شود، سازگار است.
برای مشخص‌شدن زمان خلق «شب پرستاره»، پژوهشگران به اسناد بیشتری نیاز دارند؛ از جمله گزارش‌های هواشناسی تاریخی فرانسه و نامه‌های احتمالی ون‌گوگ به دیگر نقاشان. تا آن زمان، تطبیق ستاره‌های نقاشی با آسمان سال ۱۸۸۹ سرنخی جذاب باقی می‌ماند، نه مدرکی قطعی درباره زمان و شیوه خلق یکی از مشهورترین آثار هنری جهان.