تهران- ایرنا- مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان از برنامه توسعه دستیارهای هوشمند تخصصی در حوزه مشاوره و سلامت خبر داد و گفت: تجمیع داده‌های آموزشی و اطلاعات سلامت دانشجویان می‌تواند به ارزیابی ریسک‌های روانی و جسمی، پیش‌بینی رفتارهای پرخطر و شناسایی احتمال افت تحصیلی کمک کند.
به گزارش خبرنگار علمی ایرنا، مصطفی صالحی روز شنبه در نشست روز جهانی سلامت روان که در دانشگاه پیام نور برگزار شد، با تشریح روند هوشمندسازی خدمات در کشور گفت: طی پنج سال اخیر، موضوع هوشمندسازی در کشور در چارچوب قوانین و مصوبات مختلفی دنبال شده و مجموعه این مقررات به‌تدریج بر مفهوم «خدمت هوشمند» متمرکز شده است.
وی افزود: از جمله این مقررات می‌توان به قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی، موسوم به قانون دوام، مصوب سال ۱۴۰۱، قانون بودجه سال ۱۴۰۲، مصوبات شورای اجرایی فناوری اطلاعات و برنامه هفتم توسعه اشاره کرد که در مجموع، زمینه حرکت به سمت ارائه خدمات هوشمند را فراهم کرده‌اند.
صالحی با تشریح مفهوم خدمت هوشمند اظهار کرد: به‌طور معمول، ارائه خدمت به متقاضی سه مرحله دارد؛ درخواست خدمت، پردازش و ارائه خدمت و در نهایت تحویل آن. آنچه در هوشمندسازی دنبال می‌شود، این است که بتوانیم این مراحل را بدون دخالت عامل انسانی در اختیار متقاضی قرار دهیم.
مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان، تشکیل پایگاه‌های داده استنادپذیر را از مؤلفه‌های اصلی هوشمندسازی دانست و گفت: برای ارائه خدمات هوشمند، باید زیرساخت‌های اطلاعاتی مناسبی ایجاد شود تا بتوان خدمات را بدون مراجعه حضوری و ارسال مدارک و مستندات از سوی متقاضی ارائه کرد.
وی ادامه داد: یک سازمان هوشمند باید بتواند خدمات را به‌صورت یکپارچه در اختیار افراد قرار دهد، از فناوری‌های نوین و حکمرانی داده به شکل مؤثر استفاده کند و در نهایت، خدمات را به‌صورت خودکار و شبانه‌روزی به متقاضیان ارائه دهد.
صالحی با اشاره به وجود مدل‌های مختلف جهانی برای هوشمندسازی و سنجش میزان آمادگی سازمان‌ها افزود: در دنیا مدل‌های متعددی برای ارزیابی این فرایند وجود دارد که برخی از مدل‌های برجسته آن نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. با بررسی تجربه‌های جهانی و اقداماتی که طی پنج سال اخیر در کشور دنبال شده است، می‌توان به تعریف مشخصی از سازمان هوشمند رسید؛ تعریفی که مراکز مشاوره نیز می‌توانند در چارچوب آن قرار گیرند.
وی در تعریف سازمان هوشمند گفت: سازمان هوشمند، سازمانی یادگیرنده است که مانند یک موجود زنده، با ایجاد و بهره‌برداری مناسب از دانش و سازگاری سریع با تغییرات، به چالش‌های محیطی پاسخ می‌دهد و توانایی پیش‌بینی و تصمیم‌گیری بهینه دارد.
مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان افزود: سازمان‌های هوشمند داده‌محور هستند و با دیجیتالی‌کردن فرایندها و به‌کارگیری فناوری‌ها و ابزارهای هوشمند در ارائه خدمات، به کاهش یا حذف دخالت نیروی انسانی در انجام کارها و بهبود کیفیت خدمات کمک می‌کنند.
صالحی با جمع‌بندی مؤلفه‌های مورد نیاز برای دستیابی به سازمان هوشمند اظهار کرد: یادگیرنده‌بودن، استفاده از دانش، داده‌محوری، دیجیتالی‌شدن فرایندها، بهره‌گیری مناسب از ابزارهای هوشمند و کاهش دخالت انسانی از ویژگی‌های مهم این سازمان‌هاست.
وی با تأکید بر ضرورت توجه متوازن به ابعاد مختلف هوشمندسازی گفت: برای دستیابی به سازمان هوشمند، باید در پنج محور فناوری، حاکمیت، فرایند، داده و افراد، رشد متوازن داشته باشیم. اگر تنها بر یکی از این محورها تمرکز کنیم و سایر ابعاد را نادیده بگیریم، کار به‌درستی پیش نخواهد رفت. بنابراین، پروژه‌ها و موضوعات مرتبط باید به‌گونه‌ای دنبال شوند که همه این ارکان به شکل متوازن توسعه یابند.
مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با اشاره به ضرورت تدوین نقشه راه برای سازمان‌ها افزود: هر سازمانی برای پیشبرد هوشمندسازی به نقشه راه نیاز دارد. در این نقشه راه باید شاخص‌هایی مورد توجه قرار گیرد؛ از جمله اینکه پروژه‌های جاری سازمان تحت تأثیر قرار نگیرند، اهداف و شاخص‌های تعیین‌شده با تکالیف قانونی مطابقت داشته باشند و ابعاد مختلف هوشمندسازی نیز به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرند.
وی با اشاره به روند تحول خدمات دفتر مشاوره و سلامت سازمان امور دانشجویان اظهار کرد: این مجموعه طی حدود ۱۵ سال اخیر، از دوره فعالیت‌های آنالوگ به الکترونیکی‌شدن فرایندها و سپس دیجیتالی‌شدن آنها رسیده است و در چند سال اخیر نیز با توجه به مؤلفه‌های مطرح‌شده، حرکت به سمت هوشمندسازی فرایندها را دنبال می‌کند.
پایگاه اطلاعات و مدارک تحصیلی کشور؛ زیرساخت ارائه خدمات هوشمند
صالحی با اشاره به تشکیل پایگاه‌های اطلاعاتی استنادپذیر به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی هوشمندسازی گفت: در این زمینه، پایگاهی با عنوان «پایگاه اطلاعات و مدارک تحصیلی کشور» طی چند سال گذشته ایجاد شده است. این پایگاه یکی از ۲۷ پایگاه اطلاعاتی پیش‌بینی‌شده در قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی است و سازمان امور دانشجویان متولی تشکیل آن است.
وی درباره اطلاعات موجود در این پایگاه افزود: اطلاعات مربوط به دانشگاه‌های ایران و دانشگاه‌های بین‌المللی در این پایگاه قرار دارد و دانشگاه‌ها نیز تغییرات اطلاعات خود را به این پایگاه منتقل می‌کنند. تلاش می‌شود با استفاده از روش‌های پالایش داده، به استنادپذیری و اعتبار اطلاعات این پایگاه کمک شود.
مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان ادامه داد: این پایگاه بستری برای انجام استعلام‌های برخط فراهم می‌کند. به این ترتیب، در سامانه‌هایی که برای مراکز مشاوره طراحی شده‌اند و بخشی از آنها در ادامه برنامه رونمایی می‌شوند، می‌توان از اطلاعات این پایگاه استفاده کرد و به سمت ارائه خدمات هوشمند حرکت کرد.
صالحی با تشریح اهمیت این پایگاه برای مراکز مشاوره و حوزه سلامت دانشجویان گفت: طی سال‌های اخیر، اتصال سامانه‌هایی مانند کارنامه سلامت و سامانه «سام» به اطلاعات این پایگاه برقرار شده است و از این طریق می‌توان خدمات را هوشمندتر کرد و اطلاعات صحیح‌تری از دانشجویان به دست آورد.
وی افزود: امکان تلفیق اطلاعات مربوط به سلامت جسمی و روانی دانشجویان با سایر داده‌های موجود فراهم می‌شود. این اطلاعات می‌توانند به تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری کمک کنند و در پیش‌بینی وضعیت دانشجویان نیز مورد استفاده قرار گیرند.
پیش‌بینی افت تحصیلی و ریسک‌های روانی با تحلیل داده‌ها
مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با اشاره به کاربردهای ترکیب داده‌های آموزشی و اطلاعات سامانه‌های مشاوره و سلامت اظهار کرد: ترکیب اطلاعات پایگاه اطلاعات و مدارک تحصیلی کشور با داده‌های موجود در سامانه‌های حوزه مشاوره و سلامت می‌تواند در چند محور مورد استفاده قرار گیرد و بخشی از نقشه راه هوشمندسازی این حوزه را تشکیل دهد.
وی ادامه داد: نخستین محور، تجمیع داده‌های آموزشی موجود در پایگاه اطلاعات و مدارک تحصیلی کشور با داده‌های مشاوره و سلامت است تا از این اطلاعات برای تشخیص و تحلیل وضعیت دانشجویان استفاده شود.صالحی افزود: اعتبارسنجی داده‌های ثبت‌شده در سامانه‌هایی مانند کارنامه سلامت و سیمای زندگی، تحلیل داده‌ها برای سنجش ریسک‌های روانی و جسمی دانشجویان در سطح فردی و دانشگاهی، پیش‌بینی رفتارهای پرخطر دانشجویان و پیش‌بینی افت تحصیلی، از جمله موضوعاتی است که در مسیر هوشمندسازی خدمات دنبال می‌کنیم.
وی تأکید کرد: استفاده از این ظرفیت‌ها می‌تواند به شناخت بهتر وضعیت دانشجویان و فراهم‌شدن اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری در حوزه مشاوره و سلامت کمک کند.
توسعه دستیارهای هوشمند تخصصی در حوزه مشاوره
صالحی در بخش دیگری از سخنان خود به توسعه دستیارهای هوشمند اشاره کرد و گفت: امروزه بسیاری از افراد با دستیارهای هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی، مانند دیپ‌سیک، آشنا هستند. ما نیز توسعه دستیارهای تخصصی در حوزه مشاوره را دنبال می‌کنیم و این موضوع در کنار برنامه‌های مرتبط با دستیارهای عمومی قرار دارد.
وی با اشاره به هوش مصنوعی مولد توضیح داد: یکی از مفاهیمی که امروزه در حوزه هوش مصنوعی مطرح است، هوش مصنوعی زاینده یا مولد است. ترکیب این فناوری با مدل‌های زبانی، همان چیزی است که در قالب چت‌بات‌ها می‌بینیم؛ ابزارهایی که قابلیت تولید محتوا دارند و می‌توانند در انجام برخی فعالیت‌ها به کاربران کمک کنند.
مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با اشاره به سطوح مختلف هوش مصنوعی اظهار کرد: از نظر سطح توانمندی، می‌توان به هوش مصنوعی محدود اشاره کرد که برای حل یک مسئله مشخص طراحی شده است. سطح بعدی، هوش مصنوعی عمومی یا AGI است که توانایی انجام چندین کار را به‌صورت هم‌زمان دارد و در نهایت، مفهوم هوش مصنوعی فوق‌هوشمند مطرح می‌شود که از هوش انسان فراتر می‌رود و برای آن توانایی‌هایی مانند خودآگاهی نیز در نظر گرفته می‌شود.
وی افزود: در حال حاضر به نقطه‌ای رسیده‌ایم که ابزارهای هوشمند می‌توانند مانند انسان، چند کار را به‌صورت هم‌زمان انجام دهند و با پیشرفت‌های سریع سال‌های اخیر، انتظار می‌رود این فناوری به سطوح بالاتری نیز برسد.
صالحی همچنین با اشاره به سطوح تحلیل در هوش مصنوعی گفت: از منظر تحلیل، چهار سطح مطرح است که از تحلیل داده‌ها آغاز می‌شود و به پیش‌بینی، تجویز و پیشنهاد راهکار می‌رسد. در سطح پیش‌بینی تلاش می‌شود مشخص شود در آینده چه اتفاقی ممکن است رخ دهد و در سطح تجویزی، راهکاری برای مواجهه با مسئله پیشنهاد می‌شود. با پیشرفت‌هایی که طی چند سال اخیر اتفاق افتاده است، این سطوح با سرعت بیشتری در حال توسعه هستند.
کاربرد دستیارهای هوشمند در غربالگری و پشتیبانی روان‌شناختی
مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با اشاره به کاربرد دستیارهای هوشمند و ربات‌های مشاوره گفت: این ابزارها می‌توانند به‌عنوان ربات‌های پشتیبان روان‌شناختی در فرایند غربالگری مورد استفاده قرار گیرند و با تعامل با کاربر، به شناسایی وضعیت و شرایط روحی او کمک کنند.
وی افزود: این دستیارها همچنین می‌توانند در جلسات درمانی و فعالیت‌های مرتبط با تحلیل و تحقیقات پژوهشی کاربرد داشته باشند.
الحی با اشاره به مراحل فنی توسعه چنین ابزارهایی اظهار کرد: توسعه دستیارهای هوشمند به جمع‌آوری داده، آموزش مدل، ارزیابی و به‌کارگیری مستمر نیاز دارد. در این زمینه، اقدامات اولیه‌ای انجام شده و نمونه‌هایی از این دستیارهای هوشمند در دست بررسی و توسعه قرار دارند.