محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در آیین معرفی کتاب «معجم‌البلدان» با اشاره به اهمیت این اثر در مطالعات تاریخی و جغرافیایی، نقش دانشمندان ایرانی در شکل‌گیری و توسعه سنت علمی جهان اسلام را برجسته دانست.
سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- مرکز معرفی فرهنگی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با همکاری مجله بخارا، آیین رونمایی از ویرایش تازه کتاب «معجم‌البلدان» اثر یاقوت حموی را برگزار کرد. در این نشست که در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برگزار شد، کتاب «معجم‌البلدان» معرفی شد و حاضران به بررسی جایگاه علمی و میراث پژوهشی زنده‌یاد علینقی منزوی پرداختند.
«معجم‌البلدان» به عنوان یکی از ماندگارترین آثار یاقوت بن عبدالله حموی، جایگاهی بی‌بدیل در دانش جغرافیای جهان اسلام دارد. ارزش علمی این اثر تنها در گستردگی دامنه جغرافیایی آن خلاصه نمی‌شود، بلکه شیوه تالیف، دقت در ضبط نام‌ها، توجه به پیشینه تاریخی مکان‌ها و بهره‌گیری از منابع غنی و متنوع، آن را به مرجعی قابل اعتماد برای پژوهشگران تبدیل کرده است.
انتشار مجدد این اثر در پنج جلد، گامی بلند در مسیر احیای میراث مکتوب ایران و جهان اسلام است که پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، مشارکت در آن را در امتداد رسالت حفظ میراث، تقویت بنیان‌های پژوهش و فراهم آوردن منابع معتبر برای جامعه علمی، بر خود واجب می‌داند. ترجمه این اثر به همت والای دانشمند فقید، استاد علینقی منزوی به بار نشست و با کوشش محمد مرتضایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه، حیاتی تازه یافت.
محمدابراهیم زارعی، در ابتدای سخنانش با قدردانی از دست‌اندرکاران انتشار و معرفی این اثر، به اهمیت فعالیت‌های فرهنگی و پژوهشی در حوزه میراث فرهنگی اشاره کرد و گفت: در بررسی مسیر حفاظت از میراث فرهنگی، مرمت، پژوهش و معرفی آثار تاریخی، با راهی طولانی روبه‌رو هستیم که تداوم آن به تلاش و همراهی پژوهشگران و فعالان فرهنگی نیاز دارد.
وی با اشاره به نقش و همراهی علی دهباشی در فعالیت‌های فرهنگی و معرفی آثار ارزشمند، از حضور و همکاری او در این برنامه قدردانی کرد و همچنین از افرادی که در فرایند ترجمه و انتشار کتاب نقش داشته‌اند، تشکر کرد.
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در ادامه، خاطره آشنایی خود با موضوع جغرافیای تاریخی را به دوران دانشجویی بازگرداند و اظهار کرد: سال ۱۳۶۳، زمانی که دانشجو بودیم، درسی با عنوان جغرافیای تاریخی داشتیم که زنده‌یاد احسان اشراقی، از استادان برجسته آن دوره، تدریس می‌کرد. در آن کلاس، کتابی درباره جغرافیای تاریخی سرزمین‌های شرقی معرفی شد و اهمیت چنین آثاری در ذهن ما باقی ماند.
وی افزود: از همان زمان، آرزو داشتم این اثر به فارسی ترجمه شود تا امکان بهره‌مندی پژوهشگران و علاقه‌مندان ایرانی از محتوای آن فراهم شود. هنگامی که مطلع شدم ترجمه و انتشار این کتاب در دستور کار قرار گرفته است، بسیار خوشحال شدم؛ اما فرایند انجام کار به دلایلی طولانی شد. با این حال، ارزش علمی اثر و توانایی مترجم در برگردان چنین متنی، اهمیت این تلاش را دوچندان می‌کند.
زارعی ضمن قدردانی از خاندان و تمامی افرادی که در این مسیر مشارکت داشته‌اند، نقش همکاران و مجموعه‌های فرهنگی و پژوهشی را در به ثمر رسیدن این‌گونه فعالیت‌ها مؤثر دانست.
نقش منابع تاریخی و دانش ایرانی در شکل‌گیری معجم‌البلدان
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در بخش دیگری از سخنان خود به منابع مورد استفاده در تدوین آثار جغرافیایی جهان اسلام پرداخت و با اشاره به کتاب‌های مربوط به فتوحات، توضیح داد: در بسیاری از این منابع، تمرکز اصلی بر فتح شهرها بوده و اطلاعات مربوط به سکونتگاه‌های کوچک‌تر کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
وی با اشاره به آثاری همچون فتوح‌البلدان بلاذری و دیگر منابع تاریخی و جغرافیایی، بر اهمیت بررسی تطبیقی این متون برای شناخت پیشینه جغرافیایی و تاریخی سرزمین‌ها تأکید کرد.
زارعی همچنین با اشاره به جایگاه اثر یاقوت حموی، «معجم‌البلدان»، توضیح داد: بهره‌گیری از منابع پیشین، اخبار تاریخی و آثار جغرافیایی، نقش مهمی در شکل‌گیری چنین مجموعه‌هایی داشته است.
به گفته وی، مطالعه این آثار می‌تواند ابعاد مختلف تعامل فرهنگی و علمی میان ایرانیان و جهان اسلام را روشن کند.
او در ادامه، حضور دانشمندان ایرانی در ساختار علمی و فرهنگی دوران اسلامی را عاملی مهم در انتقال دانش و شکل‌گیری آثار علمی دانست و اظهار کرد: بخشی از این میراث علمی، حاصل دانش و تجربه‌ای است که از دوره‌های پیش از اسلام به دوره اسلامی منتقل شده و در قالب زبان و سنت‌های علمی جدید ادامه یافته است.
نهضت ترجمه؛ زمینه‌ساز انتقال و گسترش دانش
زارعی در ادامه سخنان خود به نهضت ترجمه در دوره خلافت عباسی اشاره کرد و نقش دانشمندان ایرانی را در هدایت و پیشبرد این جریان علمی یادآور شد.
وی تأکید کرد: شکل‌گیری و گسترش آثار علمی در جهان اسلام را نمی‌توان بدون توجه به تعامل میان فرهنگ‌ها، انتقال دانش پیشین و مشارکت دانشمندان ایرانی به‌درستی بررسی کرد.
رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در پایان، ضمن قدردانی مجدد از مترجم، برگزارکنندگان و تمامی افرادی که در انتشار و معرفی این اثر نقش داشته‌اند، بر ضرورت توجه به میراث مکتوب و ظرفیت‌های آن برای شناخت تاریخ و فرهنگ ایران تأکید کرد.
وی ابراز امیدواری کرد که تلاش‌های پژوهشی و فرهنگی در مسیر معرفی آثار ارزشمند تاریخی ادامه یابد و زمینه بهره‌مندی نسل‌های آینده از این میراث علمی فراهم شود.
شب پاسداشت علینقی منزوی و رونمایی از «معجم‌البلدان»
سیدمحمد بهشتی در سخنانش با تأکید بر اهمیت پاسداشت میراث علمی و فرهنگی، به جایگاه پژوهشگرانی پرداخت که بخش مهمی از زندگی خود را صرف شناخت، گردآوری و معرفی منابع و متون ارزشمند کرده‌اند. توجه به این چهره‌ها، علاوه بر قدردانی از تلاش‌های فردی آنان، فرصتی برای بازنگری در مسیر انتقال دانش و حفظ میراث مکتوب فراهم می‌کند.
وی افزود: در چنین رویدادهایی، معرفی آثار و خدمات پژوهشگران می‌تواند زمینه آشنایی نسل‌های تازه با ظرفیت‌های علمی و فرهنگی کشور را فراهم کند. پاسداشت چهره‌هایی همچون علینقی منزوی، یادآور اهمیت استمرار پژوهش و ضرورت توجه به افرادی است که در شناساندن منابع تاریخی و میراث مکتوب نقش داشته‌اند.
علینقی منزوی؛ پژوهشگری با خدمات کمتر شناخته‌شده
سیداحمد محیط طباطبایی در سخنان خود به جایگاه علمی علینقی منزوی و ابعاد کمتر شناخته‌شده فعالیت‌های او پرداخت.
وی با اشاره به دانش گسترده منزوی در زبان و ادبیات فارسی و عربی، جغرافیای تاریخی و کتابشناسی، بر اهمیت نقش او در گردآوری، تدوین و معرفی منابع و آثار ارزشمند تأکید کرد.
محیط طباطبایی همچنین به ارتباط منزوی با میراث علمی پدرش، علامه آقابزرگ تهرانی، و تلاش‌های او در حوزه کتابشناسی و پژوهش‌های تاریخی اشاره کرد. سخنان او بر ضرورت بازشناسی سهم منزوی در حفظ و گسترش میراث مکتوب و توجه بیشتر به خدمات پژوهشگرانی متمرکز بود که آثار و دستاوردهایشان نیازمند بررسی و معرفی گسترده‌تر است.
از روند انتشار «معجم‌البلدان» تا میراث علمی منزوی
حجت‌الحق حسینی در سخنان خود به روند پیگیری و انتشار کتاب «معجم‌البلدان» پرداخت و از تلاش‌هایی گفت: برای فراهم‌شدن زمینه انتشار این اثر صورت گرفته است.
او با اشاره به اهمیت این کتاب، بر ارزش منابع تاریخی و جغرافیایی در شناخت سرزمین‌ها، پیشینه فرهنگی و میراث مکتوب تأکید کرد.
وی در ادامه، مروری بر زندگی و فعالیت‌های علمی علینقی منزوی داشت و نقش او را در معرفی و انتشار آثار علامه آقابزرگ تهرانی، فعالیت‌های کتاب‌شناختی، همکاری با تدوین فرهنگ دهخدا و مطالعات جغرافیای تاریخی برجسته دانست. حسینی همچنین از افرادی که در مسیر انتشار اثر و برگزاری این برنامه همکاری کرده بودند، قدردانی کرد و بر ضرورت حفظ و معرفی دستاوردهای پژوهشی منزوی تأکید داشت.
در بخش‌های دیگر این برنامه، علی دهباشی، جلیل گلشن و محمد مرتضایی، از چهره‌های شناخته‌شده حوزه فرهنگ و میراث فرهنگی، نیز به ایراد سخن پرداختند. سخنان آنان در چارچوب توجه به جایگاه پژوهشگران، اهمیت میراث مکتوب و ضرورت معرفی دستاوردهای علمی و فرهنگی مطرح شد.
این نشست، افزون بر معرفی کتاب «معجم‌البلدان»، فرصتی برای یادآوری جایگاه علینقی منزوی در پژوهش‌های تاریخی و کتاب‌شناختی و تأکید بر اهمیت پاسداشت میراث علمی پژوهشگرانی بود که در گردآوری، بررسی و انتقال دانش و منابع تاریخی سهم داشته‌اند.
نگاهی به زندگی و کارنامه علمی علینقی منزوی
علینقی منزوی پژوهشگر، کتابشناس، مترجم، نسخه‌شناس و کارشناس فلسفه دوره اسلامی، پسر ارشد «شیخ آقا بزرگ تهرانی» صاحب «الذریعةالی تصانیف الشیعة» در شهر سامره، به سال ۱۳۰۲ش برابر شناسنامه ولی بنا به آنچه پدرش به خط خود در جنگ دستی که از او به یادگار مانده است نوشته روز «دحوالارض» ۲۵ ذیقعده سال ۱۳۳۹ قمری برابر با ۱۳۰۰ش به دنیا آمد.
با نگاهی به زندگینامه خودنوشت استاد احمد منزوی با مطالب و موضوعات بیشتری از محیط زندگی علینقی منزوی و خانواده شیخ آقا بزرگ تهرانی در سامرا آشنا می‌شویم. شهری با اکثریتی قاطع از اهل سنت و اقلیتی از مردم شیعه که بیشتر آن‌ها ایرانی بودند و از بازماندگان حوزه درس میرزا حسن شیرازی.
«پدرم به حفظ اصالت ایرانی بودن بسیار کوشا بودند. چنانکه هیچ یک از افراد خانواده‌ام در خانه جز به زبان فارسی سخن نمی‌گفتند و بیشـتر در هنگام خرید به بازارهایی مراجعه می‌کردیم که یا کاسب ایرانی داشت یا فروشندگان، عرب‌هایی بودند که از راه کاسبی با زائران ایرانی به زبان فارسی آشنا شده بودند»
بر همین اساس «برادر بزرگم علینقی راه طلبگی و ادبیات سنتی آن روز را برگزیده بود و در کنار آن در چاپخانه نوبنیاد سعادت که با سرمایه پدرم برای چاپ الذریعه [در نجف] برپا شده بود حروف‌چینی کنار گارسه‌های چوبی و حروف سربی را برگزیده بود و من با تلاش‌های شبانه‌روزی، کار دوزندگی را برگزیدم و در دوزندگی زنده‌یاد میرزا محمد شیرازی در بازار بزرگ و سرپوشیده حرم حضرت علی (ع) به شاگردی پرداختم».
به سال ۱۳۱۴ش علینقی منزوی به همراه خانواده به نجف رفت و در مدرسه سیدکاظم یزدی خلاصة «الحساب و مطول و مغنی اللبیب» را نزد شیخ شمس قفقازی، جامع‌المقدمات را نزد شیخ محمدرضا طبسی (۱۳۲۲- ۱۴۰۵ق)، شرح سبعه و معالم را در محضر شیخ علی‌اکبر خوانساری (۱۳۰۰- ۱۳۵۹ق) تلمذ کرده و بخشی از کتابخانه وی را برای درج در ذریعه به دستور پدرش فهرست کرد. علینقی منزوی از نوجوانی به موازات تحصیل علوم رسمی، دانش کتابشناسی و فن فهرست‌نویسی را زیر نظر پدر و به صورت علمی فراگرفت و در کار ذریعه به او مدد می‌رسانید.
علینقی منزوی در طول زندگی به دلیل فعالیت‌های سیاسی حزبی بارها طعم تبعید و زندان و... را چشید. اما تا سر حد امکان از فضای کتاب و کتابشناسی و پژوهش‌های علمی جدا نبود. پس از گرفتاری و قتل برادرش محمدرضا توسط مأموران شاهنشاهی بیشتر با رژیم شاه مخالفت می‌کرد.
اقدامات گسترده منزوی در تألیف فهرست برای نسخه‌های خطی متعلق به کتابخانه‌های مختلف، او را در صدر فهرست‌نویسان قرار داد. ماجرا از اینجا آغاز شد که در روزگاری که علمای ما کاملترین نمونه های فداکاری در راه خدمت به فرهنگ و فضیلت بودند، استاد محمد مشکات بیشتر ثروت و هستی خود را فروخت و بیش از هزار نسخه خطی بسیار نفیس خرید که بهای آن‌ها به حساب امروزی برابر میلیاردها تومان است. استاد پس از گردآوری این نسخه‌ها همه آن‌ها را به دانشگاه تهران هدیه کرد و با همین عمل او بود که بنیاد کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نهاده شد.
منزوی آستین همت را بالا زد و مجلد اول و دوم از فهرست مورد نظر را تألیف کرد. در تألیف این فهرست برای نخستین‌بار در ایران، ضمن استفاده از دانش کتابشناسی اسلامی، شیوه‌های نوین فهرست‌نگاری مورد توجه قرار گرفت و فن فهرست‌نگاری در ایران وارد مرحله جدیدی شد. به دنبال منزوی همکار پرکار او محمدتقی دانش‌پژوه نیز شماری از مجلدات فهرست نسخه‌های اهدایی مشکات به دانشگاه را تألیف کرد.
به گفته منزوی روش کار فهرست نویسی را آن‌ها ابتدا از افرادی مانند حاج عماد فهرستی آموخته بودند. «... روش ابن‌یوسف را که اقتباسی از روش‌های اروپایی است و جنبه علمی دارد، بعداً به کار گرفتیم. خلاصه آنکه ما آمدیم به کتابخانه مرکزی آن روز. کتابخانه مرکزی اتاقی بود در زیر زمین دانشسرای عالی نزدیک میدان بهارستان. کتاب‌های اهدایی آقای مشکات به زیرزمینی در آنجا منتقل شده بود. من و آقای دانش‌پژوه تمام بعدازظهرها در آن زیرزمین کار می‌کردیم.»
منزوی شماری از مجلدات فهرست‌های نسخه‌های خطی متعلق به کتابخانه‌های مدرسه سپهسالار و ملک و ملی و مجلس را نیز به شیوه‌ای تحلیلی تألیف کرد. کتاب فرهنگ‌نامه‌های عربی به فارسی و فهرست ساقی‌نامه‌ها و ... نیز از اوست و فهرست مجدوع را که مهمترین منبع برای آشنایی با کتاب‌ها و مؤلفان اسماعیلی مذهب است. تصحیح و منتشر کرد. در فلسفه و عرفان نیز منزوی شرح علامه حلی بر حکمةالعین کاتبی را تصحیح و با مقدمه‌ای تحلیلی به چاپ رسانید و اثر گرانقدر او درباره ابن‌کمونه و تصحیح و انتشار کتاب تنقیح الایحاث للملل الثلاث، تصنیف این فیلسوف بزرگ و ناشناخته رساله دکترای فلسفه او از دانشگاه قدیس یوسف بیروت است. از جمله کارهای منزوی در تاریخ و جغرافیا ترجمه معجم‌البلدان یاقوت و احسن التقاسیم مقدسی و تاریخ ابن مسکویه و گفتاری مبسوط و ممتنع درباره شورش زنگیان بصره در قرن سوم است.