همزمان با سفر رئیس‌جمهور به روسیه برای شرکت در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، و ملاقات با پوتین و دیدار با امیر قطر، خبرهای ۲۴ ساعت اخیر از سه پایتخت متفاوت، به یک پرسش مشترک می‌رسند.
همزمان با سفر رئیس‌جمهور به روسیه برای شرکت در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، و ملاقات با پوتین و دیدار با امیر قطر، خبرهای ۲۴ ساعت اخیر از سه پایتخت متفاوت، به یک پرسش مشترک می‌رسند؛ امنیت خلیج فارس را چه کسانی باید طراحی کنند؟ عمان پیشنهاد پیمان عدم تعرض با حضور ایران را مطرح کرده، قطر خواهان نظام امنیتی تازه است و چین برای مهار بحران فرستاده ویژه می‌فرستد. این سه خبر، یک روز پس از توافق اعضای پیمان مکه با ایران برای ادامه گفت‌وگو، نشانه‌ای از افزایش تردیدها درباره کفایت ساختار امنیتی متکی به آمریکا هستند؛ ساختاری که اکنون نقش ایران در بازتعریف آن، بیش از گذشته روشن شده است.آمریکا البته هنوز پایگاه‌ها، ناوها و پیمان‌های دفاعی خود را دارد. اما جنگ هشت‌ماهه نشان داده برخورداری از این امکانات، به‌تنهایی به معنای امنیت پایدار نیست. اکنون کشورهایی که زمانی تأمین امنیت را عمدتاً به واشنگتن واگذار می‌کردند، از گفت‌وگوی مستقیم با ایران و ترتیبات منطقه‌ای سخن می‌گویند.
عمان، صریح‌تر از دیگران
بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان در سخنرانی دانشگاه کمبریج پیشنهاد کرد: ۶عضو شورای همکاری خلیج فارس همراه ایران و عراق پیمان عدم تعرض امضا کنند. او گفت: کنار گذاشتن ایران از ساختار امنیتی منطقه، آن ساختار را ناپایدار کرده و اتکای طولانی‌مدت به قدرت‌های خارجی مانع شکل‌گیری سازوکارهای مشترک شده است.اهمیت موضع مسقط فقط دعوت به مذاکره نیست. وزیر خارجه عمان صریحاً گفت نقش قدرت‌های خارجی در معماری امنیتی آینده نباید نقش اصلی باشد؛ هرچند روابط اقتصادی و دیگر همکاری‌ها می‌توانند ادامه پیدا کنند. این پیشنهاد از دل کشوری مطرح شده که هم با ایران ارتباط دارد و هم با غرب همکاری نزدیک.
دوحه؛ از میانجی‌گری تا معماری امنیت
سخنگوی وزارت خارجه قطر امروز اعلام کرد منطقه به نظام امنیتی تازه‌ای نیاز دارد که حاکمیت کشورها را محترم بشمارد. او تلاش‌های پیمان مکه و میانجی‌گری قطر و پاکستان را مکمل یکدیگر دانست. هیئت قطری نیز پیش‌تر به تهران آمده بود تا برای مهار تنش میان ایران و آمریکا رایزنی کند.البته دوحه همزمان از ایران خواسته تهدید علیه کشورهای عربی را متوقف کند و مسیر هرمز را باز بگذارد. بنابراین سخن قطر به معنای پذیرش همه مواضع جمهوری اسلامی نیست. نکته اصلی آن است که حتی کشوری متکی به همکاری دفاعی با آمریکا، راه‌حل بلندمدت را در نظامی می‌بیند که نگرانی‌های همه بازیگران منطقه‌ای از جمله ایران در آن مطرح شود.
چین نیز وارد میدان دیپلماسی شد
رویترز دیروز گزارش داد پکن به‌زودی فرستاده ویژه‌ای به کشورهای خاورمیانه اعزام می‌کند. وزارت خارجه چین هدف این مأموریت را گسترش گفت‌وگو و جلوگیری از سرایت جنگ به دریای سرخ و شاخ آفریقا اعلام کرده است. این تصمیم هنوز طرح مشخصی برای جایگزینی آمریکا نیست؛ اما نشان می‌دهد بحران امنیتی خلیج فارس دیگر صرفاً در چارچوب تصمیم‌های واشنگتن و متحدانش تعریف نمی‌شود.
پیمان مکه، گفت‌وگو را ادامه می‌دهد
الجزیره و رویترز دیروز گزارش دادند ایران، عربستان، ترکیه و پاکستان پس از نشست تهران توافق کرده‌اند مذاکرات مربوط به صلح و امنیت منطقه را ادامه دهند. به گفته یک مقام پاکستانی در گزارش رویترز، بحث ایجاد شبکه عدم تعرض نیز در مذاکرات مطرح بوده است. این اظهارات هنوز متن یک پیمان نهایی نیست، اما مسیر دیروز را از یک دیدار تشریفاتی فراتر می‌برد.از منظر ایران، این تحول مهم است. سه کشوری که پیمان دفاعی مستقل خود را دارند، برای مهار بحران با ایران گفت‌وگو می‌کنند، اما پیمان مکه پابرجاست و اختلافات درباره حملات یمن، محاصره بنادر ایران و کشتیرانی هرمز همچنان حل نشده‌اند.
نگرانی خلیج فارس از آینده اسرائیل
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه چتم‌هاوس، در گفت‌وگوی ۲۶ اکتبر توضیح داده دولت‌های خلیج فارس انتخابات اسرائیل را با توجه به احتمال تداوم رویکرد نظامی تل‌آویو دنبال می‌کنند. به ارزیابی او، تغییر دولت اسرائیل الزاماً سیاست این کشور درباره ایران را دگرگون نمی‌کند، اما شاید فضای بیشتری برای دیپلماسی منطقه‌ای فراهم آورد.این تحلیل نشان می‌دهد نگرانی همسایگان از پیش‌بینی‌ناپذیری تشدید نظامی اسرائیل و آثار آن بر اقتصاد و امنیت منطقه نیز در محاسبات آنان حضور دارد. گرچه این نگرانی به‌تنهایی به معنای پایان همکاری امنیتی کشورهای عربی با آمریکا یا اسرائیل نیست.
ایران و آزمون نظم تازه
مجموع تحولات اخیر، نشانه فرسایش نظم آمریکامحور در منطقه است. موضوعی که اکنون در حال فراگیر شدن میان همه کشورهای منطقه است.ایران در پیشنهاد عمان، موضع قطر و گفت‌وگوهای پیمان مکه، بازیگری حذف‌ناشدنی به شمار می‌رود. فرصت راهبردی ایران آن است که این جایگاه را به ترتیبات روشن عدم تعرض، رفع محاصره، امنیت متقابل کشتیرانی و تضمین جلوگیری از حمله دوباره تبدیل کند.اگر این گفت‌وگوها به تعهدات قابل اجرا برسند، امنیت خلیج فارس می‌تواند به‌جای رقابت بر سر حمایت قدرت‌های بیرونی، بیشتر بر مسئولیت کشورهای خود منطقه استوار شود.