خودمراقبتی در شرایطی به ضرورتی جدی برای حفظ سلامت روان و تابآوری تبدیل شده است که فشارهای اقتصادی، اجتماعی و شغلی، توان افراد را برای مراقبت از خود کاهش دادهاند. جواد طلسچی یکتا، مددکار اجتماعی و مدیر مرکز مشاوره خانواده قوه قضائیه، در یادداشتی با تأکید بر ضرورت حمایت از مددکاران و روانشناسان، هشدار میدهد که نمیتوان از متخصصان حوزههای انسانی انتظار تابآوری داشت، بیآنکه زمینههای حمایت، امنیت شغلی و سلامت حرفهای آنان فراهم شود.
در یادداشتی که جواد طلسچی یکتا، مددکار اجتماعی و مدیر مرکز مشاوره خانواده قوه قضائیه در بندرانزلی، برای سلامتنیوز نوشته است، خودمراقبتی نه صرفاً یک مسئولیت فردی، بلکه ضرورتی اجتماعی و حرفهای برای حفظ سلامت و تابآوری افراد معرفی شده است.
در جهان امروز که فشارهای اقتصادی، اجتماعی، روانی و حرفهای به بخش جداییناپذیر زندگی بسیاری از افراد تبدیل شدهاند، خودمراقبتی و آگاهسازی بیش از آنکه انتخابهایی فردی یا توصیههایی ساده برای داشتن زندگی بهتر باشند، ضرورتهایی بنیادین برای حفظ سلامت، ارتقاء کیفیت زندگی و تقویت تابآوری محسوب میشوند. این ضرورت در حرفههایی که با رنج انسان، بحرانهای زندگی، آسیبهای اجتماعی، فقدان، خشونت، نابرابری و مشکلات روانی و اجتماعی سروکار دارند، اهمیت دوچندان پیدا میکند؛ حرفههایی همچون مددکاری اجتماعی، روانشناسی، مشاوره و سایر حوزههای خدمات انسانی که مراقبت از دیگران، بخش اصلی رسالت حرفهای آنهاست.
در چنین شرایطی، این پرسش اساسی مطرح میشود که خودمراقبتی و آگاهسازی چگونه با یکدیگر ارتباط پیدا میکنند؟ چگونه میتوان از طریق این دو مفهوم، تابآوری فردی و حرفهای را ارتقاء داد؟ و مهمتر از همه، رسالت جامعه مددکاران اجتماعی و روانشناسان در هفته جهانی خودمراقبتی چیست و چگونه میتوان این مناسبت را از یک فرصت نمادین به بستری برای آموزش، فرهنگسازی، حمایت حرفهای و مطالبهگری اجتماعی تبدیل کرد؟
خودمراقبتی؛ ضرورت حفظ سلامت و کیفیت زندگی
خودمراقبتی را میتوان مجموعهای از اقدامات آگاهانه، مستمر و مسئولانه دانست که افراد برای حفظ، ارتقاء و بازسازی سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی خود انجام میدهند. این اقدامات از شناخت نیازها، توجه به نشانههای هشداردهنده، مدیریت استرس، تنظیم سبک زندگی، حفظ روابط حمایتی و مرزبندی سالم آغاز میشوند و تا درخواست کمک تخصصی، بهرهگیری از منابع حمایتی و ایجاد تعادل میان مسئولیتها و نیازهای فردی ادامه مییابند.
خودمراقبتی صرفاً به معنای استراحت، تفریح، ورزش یا انجام فعالیتهای لذتبخش نیست؛ بلکه نوعی نگرش مسئولانه نسبت به زندگی، سلامت، نیازها، محدودیتها و ظرفیتهای فردی است. فردی که خودمراقبتی را به بخشی از زندگی خود تبدیل میکند، تلاش دارد پیش از آنکه فشارها به بحران تبدیل شوند، نسبت به وضعیت جسمی و روانی خود شناخت پیدا کند، عوامل آسیبزا را شناسایی کند و برای حفظ سلامت خویش تصمیمهای مناسب بگیرد.
با این حال، خودمراقبتی را نباید صرفاً مسئولیت فردی تلقی کرد. شرایط اقتصادی، محیط کار، دسترسی به خدمات سلامت، حمایت اجتماعی، امنیت شغلی، کیفیت روابط و ساختارهای اجتماعی، همگی بر امکان مراقبت از خود تأثیر میگذارند. از این منظر، خودمراقبتی مفهومی چندبعدی است که علاوه بر ظرفیتهای فردی، به شرایط اجتماعی، سازمانی و محیطی نیز وابسته است.
آگاهسازی؛ نقطه آغاز مراقبت آگاهانه
آگاهسازی یکی از مهمترین زمینههای شکلگیری خودمراقبتی مؤثر است. بدون آگاهی، بسیاری از نیازهای فردی نادیده گرفته میشوند، نشانههای فشار روانی بهعنوان بخشی طبیعی از زندگی پذیرفته میشوند و افراد ممکن است زمانی به فکر مراقبت از خود بیفتند که با فرسودگی، افت عملکرد، اختلال در روابط یا مشکلات جدی سلامت مواجه شدهاند.
آگاهسازی در حوزه خودمراقبتی، به معنای شناخت وضعیت جسمی و روانی، فهم عوامل خطر، آگاهی از نیازها و منابع حمایتی، شناخت مرزهای فردی و حرفهای و درک پیامدهای بیتوجهی به سلامت است.
آگاهی از خود، شناخت احساسات، افکار، نیازها، ارزشها، نقاط قوت، محدودیتها و الگوهای رفتاری؛ آگاهی از نشانههای هشداردهنده همچون استرس مزمن، اضطراب، اختلال خواب، خستگی عاطفی، کاهش انگیزه، تحریکپذیری و احساس درماندگی؛ آگاهی از عوامل محیطی و اجتماعی مؤثر بر سلامت؛ و شناخت حقوق، منابع حمایتی و خدمات تخصصی، از جمله ابعاد مهم آگاهسازی محسوب میشوند.
آگاهسازی زمانی اثربخش خواهد بود که از سطح دانستن فراتر رود و به تصمیم، رفتار و کنش تبدیل شود. دانستن اینکه استرس مزمن آسیبزاست، بهتنهایی کافی نیست؛ فرد باید بتواند نشانههای استرس را در خود تشخیص دهد، عوامل تشدیدکننده را شناسایی کند، راهکارهای متناسب با شرایط خود را به کار گیرد و در صورت نیاز از حمایت حرفهای برخوردار شود.
بنابراین، آگاهسازی نهتنها انتقال اطلاعات، بلکه فرایندی برای توانمندسازی افراد در جهت شناخت، انتخاب، اقدام و مطالبه حمایت است.
خودمراقبتی و آگاهسازی؛ رابطهای دوسویه و تقویتکننده
خودمراقبتی و آگاهسازی دو مفهوم مکمل و مرتبط هستند که در یک چرخه پویا و تقویتکننده، زمینه ارتقاء سلامت و تابآوری را فراهم میکنند. آگاهسازی به فرد کمک میکند نیازها، محدودیتها، عوامل خطر و ظرفیتهای خود را بشناسد و بر اساس این شناخت، اقدامات مراقبتی مناسب را انتخاب کند. از سوی دیگر، تجربه خودمراقبتی، شناخت فرد از وضعیت جسمی، روانی، اجتماعی و حرفهای خود را افزایش میدهد و زمینه آگاهی عمیقتر و واقعبینانهتر را فراهم میسازد.
برای مثال، فردی که با مفهوم فرسودگی روانی آشنا میشود، ممکن است به تدریج نشانههایی همچون کاهش تمرکز، خستگی مداوم، بیحوصلگی، اختلال خواب، کاهش انگیزه یا دشواری در مدیریت روابط را در خود تشخیص دهد. این شناخت میتواند زمینه اصلاح سبک زندگی، مدیریت فشارها، استفاده از حمایت اجتماعی، تنظیم روابط، مراجعه به متخصص یا بازنگری در شرایط کاری را فراهم کند.
در این فرایند، آگاهسازی به خودمراقبتی جهت میدهد و خودمراقبتی، آگاهی را به تجربه و عمل تبدیل میکند. این چرخه میتواند در طول زمان به افزایش خودآگاهی، بهبود تصمیمگیری، کاهش آسیبپذیری در برابر فشارهای روانی و تقویت ظرفیت سازگاری فرد منجر شود.
خودمراقبتی چگونه به ارتقاء تابآوری فردی کمک میکند؟
تابآوری به معنای توانایی مواجهه سازگارانه با دشواریها، فشارها، بحرانها و تجربههای آسیبزا، استفاده از منابع حمایتی، بازیابی ظرفیت عملکرد و یادگیری در شرایط متغیر است. تابآوری به معنای بیاحساس بودن، تحمل نامحدود فشار، انکار رنج یا نادیده گرفتن نیازهای فردی نیست؛ بلکه ظرفیت انعطافپذیری، سازگاری، بازسازی و بهرهگیری از منابع درونی و بیرونی در مواجهه با شرایط دشوار است.
خودمراقبتی یکی از مسیرهای مهم تقویت تابآوری فردی است؛ زیرا به افراد کمک میکند پیش از آنکه فشارها به فرسودگی یا بحران تبدیل شوند، نسبت به وضعیت خود واکنش مناسب نشان دهند.
- نخست، خودمراقبتی با افزایش خودآگاهی و تشخیص زودهنگام فشارها، امکان مداخله بهموقع را فراهم میکند. افرادی که بهطور مستمر وضعیت جسمی و روانی خود را بررسی میکنند، احتمال بیشتری دارد تغییرات ناشی از فشار، استرس و خستگی را شناسایی کنند و برای مدیریت آن اقدام کنند.
- دوم، خودمراقبتی به تقویت ظرفیت تنظیم هیجان کمک میکند. فعالیت بدنی، خواب کافی، تمرینهای تنفسی، ذهنآگاهی، گفتوگوی حمایتی، فعالیتهای لذتبخش و مدیریت تنش میتوانند در حفظ تعادل روانی و افزایش توان مواجهه با فشارهای زندگی نقش داشته باشند.
- سوم، خودمراقبتی احساس عاملیت و کنترل نسبی را تقویت میکند. در شرایطی که افراد با مسائل پیچیده و خارج از کنترل مواجه هستند، توجه به اقداماتی که در محدوده اختیار آنان قرار دارند، میتواند احساس توانمندی و مسئولیتپذیری را افزایش دهد.
- چهارم، خودمراقبتی به تقویت روابط حمایتی و اجتماعی کمک میکند. تابآوری صرفاً یک ویژگی فردی نیست، بلکه در بسیاری از مواقع در بستر روابط انسانی، حمایت اجتماعی، مشارکت، همدلی و ارتباط با دیگران شکل میگیرد و تقویت میشود.
- پنجم، خودمراقبتی زمینه انعطافپذیری بیشتر در مواجهه با بحرانها را فراهم میکند. فردی که به نیازهای خود توجه دارد، بهتر میتواند میان مسئولیتها، استراحت، فعالیت، پذیرش محدودیتها، تغییر برنامه و استفاده از منابع حمایتی تعادل برقرار کند.
تابآوری حرفهای؛ مراقبت از خود برای مراقبت بهتر از دیگران
در حرفههایی که با انسان، رنج، آسیب، بحران، فقدان، خشونت، فقر، بیماری و مشکلات اجتماعی سروکار دارند، تابآوری حرفهای اهمیت ویژهای پیدا میکند. مددکاران اجتماعی، روانشناسان، مشاوران و سایر متخصصان حوزههای انسانی ممکن است در معرض فشارهای متعدد حرفهای قرار گیرند؛ فشارهایی که ناشی از مواجهه مداوم با روایتهای دردناک، مسئولیت تصمیمگیریهای حساس، محدودیت منابع، حجم بالای پروندهها، تعارضهای اخلاقی، انتظارات سازمانی و گاه نبود حمایت کافی هستند.
تابآوری حرفهای صرفاً ویژگی شخصیتی یک متخصص نیست؛ بلکه نتیجه تعامل میان توانمندیهای فردی، مهارتهای حرفهای، کیفیت روابط کاری، حمایت سازمانی، شرایط محیط کار و امکانات موجود است.
در این میان، خودمراقبتی حرفهای به معنای شناخت محدودیتها، حفظ مرزهای حرفهای، مدیریت فشارهای هیجانی، استفاده از نظارت حرفهای، مشورت با همکاران، بازنگری در عملکرد، بهرهگیری از آموزش مستمر و مراجعه به خدمات تخصصی در صورت نیاز است.
یکی از چالشهای مهم متخصصان حوزههای انسانی، دشواری در تفکیک مسئولیت حرفهای از مسئولیت شخصی است. احساس مسئولیت نسبت به مراجعان ارزشمند است، اما این مسئولیت نباید به احساس گناه دائمی، نادیده گرفتن نیازهای فردی، پذیرش مسئولیت تمام مشکلات دیگران یا فرسودگی منجر شود.
مرزبندی حرفهای به معنای بیتفاوتی نیست؛ بلکه به معنای ارائه خدمات مسئولانه، اخلاقی، مؤثر و پایدار در چارچوب نقش، ظرفیت و صلاحیت حرفهای است.
همچنین بهرهگیری از سوپرویژن، مشاوره حرفهای، گفتوگو با همکاران، بررسی پروندههای دشوار و دریافت بازخورد، از ظرفیتهای مهم حمایت حرفهای محسوب میشوند. این فرایندها میتوانند فضایی برای بازاندیشی، یادگیری، مدیریت هیجان، بررسی تعارضهای اخلاقی و تقویت کیفیت خدمات فراهم کنند.
شناخت و مدیریت خستگی همدلی نیز یکی از ابعاد مهم خودمراقبتی حرفهای است. مواجهه مکرر با رنج دیگران ممکن است به کاهش ظرفیت عاطفی، خستگی، بیتفاوتی، افت انگیزه یا احساس درماندگی منجر شود. شناخت این وضعیت، پذیرش آن، استفاده از حمایت همکاران، استراحت، تنوع فعالیتهای حرفهای، مرزبندی و دریافت کمک تخصصی در صورت نیاز، میتواند به بازسازی ظرفیت عاطفی و حرفهای کمک کند.
با این حال، هیچ برنامه خودمراقبتی فردی نمیتواند جایگزین سازمانی شود که حجم کاری نامناسب، فقدان حمایت، ناامنی، تعارض یا فشار مزمن ایجاد میکند. تابآوری حرفهای زمانی پایدارتر خواهد بود که متخصصان علاوه بر مهارتهای فردی، در محیطهایی فعالیت کنند که سلامت آنان را به رسمیت میشناسند و برای حمایت از آن برنامه دارند.
رسالت جامعه مددکاران اجتماعی و روانشناسان در هفته جهانی خودمراقبتی
هفته جهانی خودمراقبتی فرصتی برای بازاندیشی، آموزش، فرهنگسازی، مشارکت اجتماعی و مطالبهگری حرفهای است.
جامعه مددکاران اجتماعی و روانشناسان میتواند در این مناسبت، نقش مؤثری در گسترش فرهنگ خودمراقبتی، آگاهسازی عمومی و تقویت تابآوری اجتماعی ایفا کند.
- رسالت نخست، تبدیل خودمراقبتی از شعار به مهارت قابل آموزش است. خودمراقبتی نباید صرفاً در قالب پیامهای عمومی و توصیههای کوتاه مطرح شود؛ بلکه لازم است آموزشهای کاربردی، کارگاهها، محتوای علمی سادهسازیشده، ابزارهای خودارزیابی، تمرینهای روزانه و برنامههای آموزشی طراحی و اجرا شوند. آموزش شناخت استرس، مدیریت هیجان، خواب سالم، تنظیم روابط، مرزبندی، درخواست کمک، پیشگیری از فرسودگی، سواد سلامت روان و شناخت منابع حمایتی میتواند از جمله محورهای مهم این فعالیتها باشد.
- رسالت دوم، افزایش سواد سلامت روان و کاهش انگ درخواست کمک است. یکی از موانع مهم خودمراقبتی، نگرشهایی است که درخواست کمک را نشانه ضعف، ناتوانی یا ناکامی تلقی میکنند. مددکاران اجتماعی و روانشناسان میتوانند با آگاهسازی عمومی، ترویج گفتوگوی سالم درباره سلامت روان، معرفی خدمات تخصصی، آموزش مهارتهای کمکخواهی و مقابله با انگ، زمینه مراجعه بهموقع افراد به منابع حمایتی را فراهم کنند. پیام مهم در این زمینه آن است که کمکخواهی، نشانه ضعف نیست؛ بلکه در بسیاری از شرایط، نشانه شناخت نیاز، مسئولیتپذیری و تصمیم آگاهانه برای حفظ سلامت است.
- رسالت سوم، توجه به خودمراقبتی متخصصان و کارکنان حوزههای انسانی است. جامعه حرفهای باید خودمراقبتی را از سطح توصیه به مراجعان به سطح حمایت از اعضای حرفهای نیز ارتقاء دهد. مددکاران اجتماعی و روانشناسان بهعنوان افرادی که مسئولیت حمایت از دیگران را برعهده دارند، خود نیز نیازمند حمایت، آموزش، نظارت، فرصت بازسازی و محیط کاری سالم هستند. برگزاری نشستهای تخصصی درباره فرسودگی شغلی، خستگی همدلی، سوپرویژن، تعارضهای اخلاقی، سلامت روان متخصصان، مرزبندی حرفهای و حمایت سازمانی میتواند اقدامی مؤثر و معنادار باشد.
- رسالت چهارم، مطالبهگری برای سیاستها و ساختارهای حمایتی است. خودمراقبتی در بستر نابرابریهای اجتماعی، فشارهای اقتصادی، ناامنی شغلی، محدودیت خدمات و شرایط دشوار محیط کار، ممکن است با موانع جدی مواجه شود. از این رو، رسالت جامعه مددکاران اجتماعی و روانشناسان تنها آموزش رفتارهای فردی نیست، بلکه مشارکت در مطالبهگری اجتماعی و حرفهای برای ایجاد شرایطی است که امکان مراقبت از خود را برای افراد فراهم کند. حمایت از کارکنان حوزههای انسانی، دسترسی عادلانه به خدمات سلامت روان و اجتماعی، توجه به سلامت روان در محیطهای کاری، ایجاد نظامهای نظارت و حمایت حرفهای، کاهش فشارهای غیرمنطقی کاری و توسعه برنامههای پیشگیری و ارتقاء سلامت، از جمله محورهای مهم این مطالبهگری هستند.
- رسالت پنجم، پیوند دادن خودمراقبتی با عدالت اجتماعی و توانمندسازی است. خودمراقبتی نباید به مفهومی فردگرایانه تبدیل شود که در آن افراد، بدون توجه به شرایط زندگی و ساختارهای اجتماعی، مسئول تمام مشکلات خود معرفی شوند. برای بسیاری از افراد، مراقبت از خود به دلیل فقر، محرومیت، خشونت، تبعیض، بیماری، محدودیت دسترسی به خدمات، شرایط کاری دشوار یا فقدان حمایت اجتماعی با موانع جدی همراه است. مددکاری اجتماعی و روانشناسی با رویکردهای انسانی، اجتماعی و مبتنی بر توانمندسازی میتوانند کمک کنند خودمراقبتی در پیوند با حقوق انسانی، دسترسی به خدمات، عدالت اجتماعی، حمایت اجتماعی و مسئولیت نهادها مورد توجه قرار گیرد.
- رسالت ششم، ایجاد شبکههای اجتماعی و حرفهای برای حمایت و یادگیری است. خودمراقبتی در بسیاری از مواقع از طریق روابط انسانی، همراهی، همدلی، مشارکت و حمایت متقابل شکل میگیرد. جامعه مددکاران اجتماعی و روانشناسان میتواند در هفته جهانی خودمراقبتی، زمینه شکلگیری و تقویت شبکههای حمایتی را فراهم کند؛ شبکههایی که در آن متخصصان بتوانند تجربیات خود را به اشتراک بگذارند، از یکدیگر یاد بگیرند، در مواجهه با مسائل دشوار حمایت شوند و فرصتهای آموزشی و حرفهای را گسترش دهند.
هفته جهانی خودمراقبتی؛ فرصتی برای اقدام، نه صرفاً یادآوری
برای آنکه هفته جهانی خودمراقبتی به فرصتی واقعی برای تغییر نگرش و رفتار تبدیل شود، میتوان فعالیتهایی هدفمند و قابل اجرا طراحی کرد؛ از انتشار مطالب آموزشی درباره خودمراقبتی جسمی، روانی، اجتماعی و حرفهای و برگزاری کارگاههای مهارتهای خودمراقبتی و تابآوری گرفته تا نشستهای تخصصی درباره فرسودگی، خستگی همدلی و سوپرویژن، طراحی برنامههای خودمراقبتی در محیط کار، تولید پادکست، ویدئو، گفتوگو و محتوای علمی قابل فهم، معرفی نشانههای هشدار و راههای کمکخواهی، طرح ضرورت محیطهای کاری سالم، تشکیل گروههای همیار و شبکههای حمایت حرفهای و ارزیابی نیازها، موانع و ظرفیتهای خودمراقبتی در گروههای مختلف جامعه.
در کنار برنامههای گسترده اجتماعی و حرفهای، میتوان خودمراقبتی را با یک تمرین ساده روزانه آغاز کرد؛ تمرینی که به افراد کمک میکند به جای نادیده گرفتن نیازهای خود، چند دقیقه به وضعیت جسمی، روانی و اجتماعیشان توجه کنند.
پرسشهایی مانند «امروز از نظر جسمی چه احساسی دارم و بدنم به چه چیزی نیاز دارد؟»، «چه احساسی را تجربه میکنم و آیا فرصت توجه به آن را داشتهام؟»، «چه چیزی امروز بیشترین فشار را بر من وارد کرده است؟»، «چه کسی یا چه چیزی میتواند امروز منبع حمایت و آرامش من باشد؟» و «امروز چه اقدام کوچک اما واقعی برای مراقبت از خودم انجام میدهم؟» میتوانند زمینه مکث، خودآگاهی و تصمیمگیری مراقبتی را فراهم کنند.
این تمرین ساده، در کنار آموزش، حمایت اجتماعی و دسترسی به خدمات تخصصی، میتواند بخشی از فرهنگ روزمره خودمراقبتی باشد.
سخن پایانی
خودمراقبتی و آگاهسازی، دو مفهوم جدا از هم نیستند؛ بلکه دو مسیر مکمل برای حفظ سلامت، ارتقاء کیفیت زندگی و تقویت تابآوری فردی، حرفهای و اجتماعی به شمار میروند.
آگاهسازی، چراغ شناخت و تشخیص است و خودمراقبتی، مسیر اقدام و مسئولیتپذیری. زمانی که این دو در کنار یکدیگر قرار میگیرند، فرد میتواند نسبت به نیازهای خود شناخت بیشتری پیدا کند، در مواجهه با فشارها تصمیمهای آگاهانهتری بگیرد، از منابع حمایتی بهرهمند شود و ظرفیت سازگاری و بازسازی خود را تقویت کند.
در حرفههای انسانی، این رابطه اهمیت بیشتری دارد. مددکار اجتماعی و روانشناسی که از سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و حرفهای خود مراقبت میکند، نهتنها از کیفیت زندگی خویش محافظت میکند، بلکه زمینه استمرار خدمات مسئولانه، اخلاقی، همدلانه و مؤثر را نیز فراهم میسازد. با این حال، نباید فراموش کرد که خودمراقبتی تنها مسئولیت فرد نیست؛ سازمانها، نهادهای حرفهای، سیاستگذاران و جامعه نیز در ایجاد شرایط حمایتی و سالم نقش اساسی دارند.
رسالت جامعه مددکاران اجتماعی و روانشناسان در هفته جهانی خودمراقبتی، فراتر از انتشار پیامهای انگیزشی یا ارائه توصیههای فردی است. این رسالت، ترویج آگاهی، آموزش مهارتهای زندگی و خودمراقبتی، کاهش انگ سلامت روان، حمایت از متخصصان، تقویت شبکههای اجتماعی، مطالبه محیطهای کاری سالم و پیوند دادن خودمراقبتی با عدالت اجتماعی و حقوق انسانی است.
مراقبت از خود، عقبنشینی از مسئولیت اجتماعی نیست؛ بلکه فراهم کردن ظرفیت، سلامت و توان لازم برای ادامه مسئولانه مسیر زندگی و حرفه است. مراقبت از مراقبان نیز بخشی جداییناپذیر از مراقبت از جامعه محسوب میشود.
در هفته جهانی خودمراقبتی، شاید مهمترین پیام این باشد که هیچکس نباید برای مراقبت از دیگران، مراقبت از خود را فراموش کند و هیچ جامعهای نباید از متخصصان و مراقبان خود انتظار تابآوری داشته باشد، بدون آنکه زمینههای حمایت، امنیت، سلامت و بازسازی آنان را فراهم سازد.
جواد طلسچی یکتا – مددکار اجتماعی و مدیر مرکز مشاوره خانواده قوه قضائیه در بندرانزلی
