اقتصادنیوز: هرگاه دولت قدرت مداخله در اقتصاد را پیدا کند، همواره گروههای ذینفعی پیدا میشوند که این قدرت را به نفع خود مصادره کنند. کتاب «سرمایهداری رفاقتی» نوشته «پاتریک نیومن» به ما میآموزد که در پسِ بسیاری از شعارهای جذاب مثل «عدالت اجتماعی»، شبکه پیچیدهای از رانتجویی پنهان شده است.
به گزارش اقتصادنیوز، پاتریک نیومن یکی از اقتصاددانان و مورخان اقتصادی برجسته و جوان آمریکایی است که توانسته جایگاه ویژهای در میان پژوهشگران تاریخ اقتصادی پیدا کند. او که عضو هیئت علمی و استاد اقتصاد دانشگاه تامپا -فلوریدا- است، با دو کتاب «متولدشده در آزادی» و «عصر ترقیخواهی»، نشان داد که تسلطی کمنظیر بر تاریخ اقتصادی، اسناد آرشیوی و تحلیلهای تاریخی دارد.
اشتغال او به پژوهش و تدریس تاریخ اقتصادی و تئوریهای اقتصاد سیاسی، او را به سمت پروژهای بزرگ در زمینه تاریخ اقتصاد سوق داد؛ اثری که به جای تکرار روایتهای کلیشهای، به تحلیل ریشههای فساد و پیوند ثروت و قدرت میپردازد.
کتاب دو جلدی «سرمایهداری رفاقتی: آزادی در برابر قدرت در آمریکای اولیه» (Cronyism: Liberty versus Power in Early America) حاصل همین پروژه فکری است. نیومن در این کتاب که جلد اول آن به دوره تاریخی ۱۶۰۷-۱۸۴۹ اختصاص دارد، روایتی متفاوت از تاریخ شکلگیری اقتصاد و سیاست در ایالات متحده ارائه میدهد. جلد اول پژوهش نیومن در سال 2021 منتشر شد و جلد دوم به تازگی در سال 2026 به چاپ رسیده است.
کتاب دو جلدی «سرمایهداری رفاقتی: آزادی در برابر قدرت در آمریکای اولیه» (Cronyism: Liberty versus Power in Early America)
تاریخ به مثابه صحنه نبرد دائمی «آزادی» و «قدرت»
در حالی که کتابهای تاریخ جریان اصلی معمولاً تاریخ این کشور را به عنوان پیشروی مداوم دموکراسی، شکوفایی نهادهای مدنی و پیروزی بازار آزاد به تصویر میکشند، نیومن با استفاده از لنز تحلیلی اقتصاد اتریشی، تاریخ را صحنه نبرد دائمی میان دو نیروی متضاد میداند: «آزادی» و «قدرت». از دیدگاه او، آزادی نماینده مردم عادی، تعاملات داوطلبانه، بازار آزاد واقعی و کارآفرینانی است که بدون دریافت کمک و رانت از دولت، دست به خلق ثروت میزنند. در مقابل، قدرت نماینده نخبگان سیاسی، بوروکراتها و تاجران متنفذی است که به جای تن دادن به رقابت در بازار آزاد، از اهرمهای حکومتی برای کسب امتیازات ویژه، ایجاد انحصارها و ثروتاندوزی بهره میبرند. این تقابل مفهومی، هسته مرکزی استدلالهای نیومن در سراسر این مجموعه دو جلدی را تشکیل میدهد.
جلد نخست کتاب «سرمایهداری رفاقتی» سیر تکامل پارتیبازی سیاسی در تاریخ اولیه آمریکا، از دوران استعمار تا جنگ مکزیک را توصیف میکند. نیومن استدلال میکند که رفیقبازی از درگیری دائمی بین نیروهای آزادی و قدرت پدید آمده است. هنگامی که فدرالیستها، جمهوریخواهان ملی و ویگها دولت را کنترل میکردند، سیاستهای مبتنی بر منافع گروههای خاص -بانکداری مرکزی، تعرفههای تجاری، یارانههای حمایتی و غیره- به شدت افزایش یافت. با این حال، پس از آنکه جمهوریخواهان آزادیخواه جفرسونی و دموکراتهای جکسونی پستهای فرماندهی را به دست گرفتند، رفیقبازی به طور متوسط کاهش یافت امال ریشه کن نشد.
نیومن مینویسد: لرد اکتون به ما میآموزد که «قدرت تمایل به فساد دارد» اما به آرامی طرفداران دولت محدود به احزابی تبدیل شدند که قبلاً از آنها بیزار بودند.
این کتاب، آن بخش مغفول مانده از تاریخ را نشان میدهد که جریان اصلی تاریخ نگاری آمریکا آن را نادیده گرفته است: اینکه چگونه سیاستمداران به طور معمول برای منفعت خود و حامیانشان، دست خود را در جیب مردم فرو میکردند. نیومن در واقع مسیر لابیگری برای تصویب قوانین و چگونگی سود بردن آنها از منابع عمومی را دنبال میکند.
پاتریک نیومن، اقتصاددان
«سرمایهداری رفاقتی» با «سرمایهداری» چه فرقی دارد؟
ما سرمایهداری را با بازار آزاد، نوآوری و رقابت میشناسیم، اما نیومن به شکلی استدلالی و قاطع میان سرمایهداری بازار آزاد و سرمایهداری رفاقتی مرز میکشد. در سرمایهداری رفاقتی (یا همان پارتیبازی و رانتجویی اقتصادی) موفقیت یک کسبوکار نه بر اساس ارائه کالا و خدمات بهتر و ارزانتر به مردم، بلکه بر مبنای میزان نزدیکی به راهروهای قدرت، لابیگری، دریافت یارانههای دولتی، وضع تعرفههای گمرکی برای حذف رقبا و دسترسی به اعتبارات ارزان بانکی تعیین میشود.
نیومن استدلال میکند که این سیستم فاسد و رانتی، پدیدهای مدرن یا مختص به دهههای اخیر نیست، بلکه -در آمریکا- بذر آن دقیقاً در همان دهههای اولیه تأسیس این کشور و حتی پیش از آن در دوران استعمار کاشته شد و تا اواسط قرن نوزدهم به ساختاری مستحکم و نهادینه تبدیل گردید.
نقد الکساندر همیلتون و تمجید از توماس جفرسون
تحلیل تاریخی نیومن در این دو جلد، به شدت بر نقد سیاستهای چهرههای نامداری متمرکز است که معمولاً در کتابهای درسی به عنوان قهرمانان ملی ستایش میشوند؛ چهرههایی نظیر الکساندر همیلتون. در روایتهای استاندارد، همیلتون به عنوان معمار مدرنیزاسیون و پدر سیستم مالی کارآمد شناخته میشود.
اما نیومن با رویکردی انتقادی و با تکیه بر شواهد اقتصادی، همیلتون و پیروان سیاسی او را معماران اصلی سرمایهداری رفاقتی معرفی میکند. از نگاه نیومن، برنامههای اقتصادی همیلتون، نظیر تأسیس بانک مرکزی، ایجاد بدهیهای عمومی کلان و وضع تعرفههای حمایتی سنگین، صرفاً ابزارهایی قانونی برای انتقال ثروت از جیب تودههای مردم نظیر کشاورزان و کارگران، به حساب بانکی نخبگان، سفتهبازان و بانکداران متصل به دولت بود. در نقطه مقابل، چهرههایی چون توماس جفرسون، به عنوان نمایندگان جبهه «آزادی» معرفی میشوند که با پولهای بدون پشتوانه، قدرت متمرکز و تأسیس بانک مرکزی مخالفت میکردند و خواهان دولتی با حداقل مداخله در اقتصاد بودند.
پاتریک نیومن، در حال تدریس در یک دوره آموزشی در دانشگاه اوکلاهاما
کارتلهای دولتی؛ از فدرال رزرو تا سازمان غذا و دارو
در طول جنگ داخلی، ذی نفعان راهآهن و سیستم بانکداری برای یارانههای مطلوب و محدودیتهایی برای رقبا، با دولت لابی کردند. در دهههای بعد، کسبوکارهای بزرگ نوظهور تلاش کردند از امتیازات ویژه خود برای کارتلسازی بازارها استفاده کنند. اما رقابت بیوقفه و ظهور گروههای ذینفع رقیب، تلاشهای آنها را خنثی کرد. نتیجه، دوران به اصطلاح ترقیخواهی بود، زمانی که وال استریت با دولت لابی کرد تا سازمانها و کمیسیونهای نظارتی ایجاد کند که رقابت را محدود کرده و از پیشنهادهای قانونی سایر گروههای ذینفع جلوگیری کند. در دولت کاملاً بزرگی که ظهور کرد، بازنده اصلی مصرفکننده بود که مجبور به پرداخت قیمتهای بالاتر و تحمل کیفیت پایینتر و تنوع کمتر محصول شد.
در جلد دوم که به دوره تاریخی ۱۸۴۹-۱۹۲۹ اختصاص دارد، نیومن ایجاد سیستم کارتلهای تحت نظارت دولت در اقتصاد ایالات متحده را شرح میدهد. از فدرال رزرو گرفته تا سازمان غذا و دارو، کتاب نشان میدهد که چگونه سازمانها و کمیسیونهای نظارتی دولتی توسط منافع خاص برای منفعت خودشان طراحی شدهاند.
جلد دوم کتاب «سرمایهداری رفاقتی» با مقدمهای به قلم توماس سارجنت، برنده جایزه نوبل اقتصاد در سال 2011 منتشر شده است.
سرمایهداری رفاقتی و بحرانهای اقتصادی
یکی از مهمترین بخشهای تحلیلی این کتاب دو جلدی، پیوند دادن سرمایهداری رفاقتی با بحرانهای بزرگ اقتصادی است. نیومن در این اثر صرفاً به نقد اخلاقی یا سیاسی فساد بسنده نمیکند، بلکه با استفاده از نظریه «چرخههای تجاری» در اقتصاد، نشان میدهد که چگونه نهادهای ساخته شده توسط این اتحاد شومِ ثروت و قدرت، اقتصاد را به ویرانی کشاندند. او استدلال میکند که تأسیس اولین و دومین بانک ایالات متحده که نمونههای اولیه بانک مرکزی بودند، با خلق پول و اعتبار مصنوعی، باعث ایجاد رونقهای کاذب و تورم در اقتصاد شدند؛ رونقهایی که به ناچار در نهایت به فروپاشیهای دردناکی مانند بحران اقتصادی ویرانگر سال ۱۸۱۹ منجر گردید.
از این منظر تحلیلی، بحرانهای اقتصادی و رکودهای عمیق، نه ناشی از ذات بازار آزاد، بلکه نتیجه مستقیم مداخلات دولت، دستکاری سیستم پولی و اعطای امتیازات ویژه به رفقای سیاسی و اقتصادی بوده است. بنابراین، نیومن توضیح میدهد که هرگاه دولت قدرت مداخله در اقتصاد را پیدا کند، همواره گروههای ذینفعی پیدا میشوند که این قدرت را به نفع خود مصادره کنند. اهمیت کار نیومن در این است که او به مخاطب میآموزد که در پسِ بسیاری از شعارهای جذاب مثل «عدالت اجتماعی»، شبکه پیچیدهای از رانتجویی پنهان شده است.
تضاد «بازار» و «دولت» و تولد «کورپوراتیسم»
بر خلاف بازار آزاد که از طریق مکانیسم رقابتی سود و زیان و تبادلات داوطلبانه، کنشگران را به سوی خلق ارزش و همسو کردن منافع فردی و عمومی هدایت میکند، دولت به عنوان انحصارگر خشونت، ساختاری مبتنی بر مداخله و بازتوزیع ثروت فراهم میآورد. این نامتقارن بودنِ ساختاری، انگیزهای سیریناپذیر برای گروههای ذینفوذ ایجاد میکند تا با تسخیر ابزاراه و اهرمهای حکومت، قوانین و سیاستهایی را به نفع منافع خاص و به زیان منافع عمومی تدوین کنند، رویکردی که معمولا شعارهای رفاهگرایانه دولت نقابی مشروعیتبخش بر چهره آن میکشد.
در کتاب پاتریک نیومن، پویایی این کشمکش تاریخی از طریق دیالکتیک میان نیروهای آزادی و قدرت تبیین میشود. نوسانات سیاسی تاریخ اولیه آمریکا نشان میدهد که هرگاه احزاب مداخلهگر قدرت را در دست گرفتند، تخصیص رانت و امتیازات ویژه به اوج رسید، و با روی کار آمدن احزاب ضدمرکزگرای اولیه روندهای رانتجویانه موقتاً فروکش کرده است. طبع فسادپذیر و توسعهطلب قدرت سیاسی، سرانجام در بازه زمانی میان فروپاشی جناح جکسونی در سال ۱۸۴۹ تا سال ۱۹۲۹ به نقطه عطف تاریخی خود یعنی تولد «کورپوراتیسم» در ایالات متحده انجامید. در این دوره هشتساله، رانتخواریهای موردی و پراکنده به یک نظام فراگیر بدل شد که در آن دولت نقش یک کارتلساز بزرگ را در عرصههای مالی، حملونقل، صنعت، نیروی کار و سلامت ایفا کرد. تلاشهای مستمر لابیهای قدرتمند برای سرکوب فشارهای رقابتی بازار آزاد، ساختار دولتی را به ابزاری برای تنظیم و کنترل متمرکز اقتصاد مبدل ساخت. نیومن تاکید میکند که مداخلات گسترده دولت در بازار، تسلط فراگیر والاستریت بر ساختار سیاسی و اقتصادی آمریکا در آستانه رکود بزرگ، شکست بازار آزاد محسوب نمیشود، بلکه فرجام منطقی ساختاری سیاسی است که از ابتدا بر شالوده انحصار، اجبار و اعطای امتیازات ویژه بنا شده بود.
در تحلیل نهایی، پژوهش تاریخی پاتریک نیومن، نشان میدهد که تا زمانی که ابزارهای مداخله و نفوذ دولت در اقتصاد پابرجاست، زایش و تداوم رانتخواری و پارتی بازی و سرمایه داری رفاقتی، گریبانگیر هر کشوری خواهد بود.
پاتریک نیومن در کتابخانه کنگره آمریکا