همدان - ایرنا - قناتها در همدان، فراتر از مجرای انتقال آب، ستونهای اصلی زیستبومی و اقتصادی روستاها هستند؛ در حالیکه فرسودگی این سازههای تاریخی حیات روستایی را با چالش مواجه میکند، اختصاص اعتبارات جدید برای لایروبی و مرمت قناتها، امیدی تازه برای بازگشت آب به چرخه تولید و حفظ امنیت آبی کشاورزی در استان ایجاد کرده است.
به گزارش ایرنا، آب، همیشه از سطح زمین آغاز نمیشود؛ گاهی باید رد زندگی را در دل خاک جستوجو کرد، در تونلهایی تاریک و خاموش که قرنها پیش، دستهای توانمند نیاکان ما در دل زمین حفر کردند تا آب، بینیاز از پمپ و هیاهوی ماشینآلات، راه خود را به مزارع و آبادیها پیدا کند.
قنات، حاصل چنین نگاهی به طبیعت است؛ سازهای که در آن، دانش، صبر و سازگاری با اقلیم به هم گره خوردهاند، امروز اما این میراث ارزشمند در سرزمینی که خشکسالی، افت سفرههای زیرزمینی و فشار بر منابع آب، آینده کشاورزی را با دشواری روبهرو کرده، بیش از گذشته نیازمند مراقبت است.
قناتها فقط مجراهایی برای عبور آب نیستند؛ بخشی از زیرساخت تاریخی تولید و زیست روستاییاند که فرسودگی و رهاشدگی آنها میتواند به معنای از دست رفتن بخشی از ظرفیت آبی و اقتصادی روستاها باشد.
در همین چارچوب، اعتباری برای لایروبی و مرمت قناتهای مناطق روستایی اختصاص یافته که قرار است به بازسازی شبکههای سنتی انتقال آب و تقویت زیرساختهای تامین آب کشاورزی کمک کند.
قنات؛ دانش بومی که نباید زیر خاک فراموش شود
قنات را باید فراتر از یک اثر تاریخی دید؛ این سازه، نمونهای از مهندسی سازگار با طبیعت است که بر پایه شناخت دقیق از زمین و منابع آب شکل گرفته است و در روزگاری که دسترسی به فناوریهای پیشرفته امکانپذیر نبود، ایرانیان با شناخت مسیر حرکت آبهای زیرزمینی، شبکهای طراحی کردند که آب را با نیروی جاذبه به سطح زمین میرساند.
یک کارشناس حوزه آب و منابع طبیعی در تبیین ضرورت حفاظت از قناتها میگوید: قناتها بخشی از سرمایه طبیعی، تاریخی و فنی کشور هستند و تخریب یا رهاشدگی آنها تنها به معنای از بین رفتن یک سازه قدیمی نیست، بلکه از دست رفتن تجربهای ارزشمند در مدیریت منابع آب است.
به گفته مهرداد جامه بزرگی، قناتها در صورت برخورداری از نگهداری و مرمت اصولی، میتوانند همچنان در تامین آب کشاورزی و پشتیبانی از اقتصاد روستاها نقش داشته باشند و از سوی دیگر، ساختار انتقال آب در قنات بر پایه نیروی جاذبه است و به همین دلیل، برخلاف بسیاری از روشهای پمپاژ، برای انتقال آب به مصرف مستمر انرژی نیاز ندارد.
وی تاکید کرد: حفاظت از قنات باید از نگاه مقطعی و تنها عمرانی خارج شود؛ زیرا لایروبی یک مسیر، بدون توجه به وضعیت آبخوان، میزان برداشت از منابع زیرزمینی و شرایط تغذیه سفرههای آب، نمیتواند پایداری بلندمدت این سازه را تضمین کند.
کارشناس حوزه آب و منابع طبیعی خاطرنشان کرد: قنات زمانی زنده میماند که منبع تغذیه آن نیز در وضعیت مناسبی قرار داشته باشد و اعتبار مرمت، فرصتی برای بازگشت آب به چرخه تولید اختصاص اعتبار برای مرمت قناتها زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که منابع مالی بر اساس اولویتهای فنی هزینه شود.
وی اظهار کرد: شناسایی قناتهای آسیبدیده، بررسی میزان آبدهی، ارزیابی وضعیت مسیرهای زیرزمینی و توجه به تعداد بهرهبرداران، از جمله عواملی است که میتواند اثربخشی این اعتبارات را افزایش دهد.
نکته مهم آن است که قنات، سازهای زیرزمینی و حساس است و مرمت آن باید با دانش فنی و نظارت کارشناسی انجام شود و هرگونه مداخله غیراصولی ممکن است به جای احیا، آسیب بیشتری به ساختار آن وارد کند.
همچنین مشارکت کشاورزان و بهرهبرداران محلی در نگهداری و مراقبت از قناتها، شرط مهمی برای جلوگیری از فرسودگی دوباره آنهاست.
رییس سازمان جهاد کشاورزی استان همدان در این خصوص گفت: ۲۰۰ میلیارد ریال از مجموع ۹۷۰ میلیارد ریال اعتبار متوازن محرومیتزدایی ابلاغشده به استان همدان، برای لایروبی و مرمت قناتهای مناطق روستایی اختصاص یافته تا با احیای این منابع، امکان بهرهبرداری بهتر از ظرفیتهای آبی و حمایت از تولید کشاورزی فراهم شود.
حمزه خانجانی افشار با بیان اینکه خشکسالیهای متوالی و افت منابع آب زیرزمینی، تامین آب در مناطق روستایی را با چالش مواجه کرده است، افزود: تقویت زیرساختهای موجود و احیای منابع سنتی تامین آب، یکی از راهکارهای حمایت از پایداری تولید و معیشت روستایی به شمار میرود.
احیای قنات؛ حمایت از زندگی در روستا
در اقتصاد روستایی، آب تنها یک نهاده تولید نیست؛ عاملی تعیینکننده در ماندگاری جمعیت، استمرار فعالیت کشاورزی و شکلگیری فرصتهای شغلی است و هر قناتی که از چرخه بهرهبرداری خارج میشود، ممکن است بخشی از توان تولیدی یک روستا را نیز با خود از دست بدهد.
از این رو، احیای قناتها را نمیتوان در چارچوب یک پروژه عمرانی تعریف کرد و این اقدام، بخشی از سیاست حفظ زیرساختهای تولید، صیانت از منابع طبیعی و تقویت تابآوری جوامع روستایی در برابر تنش آبی است.
اعتبار ۲۰ میلیارد تومانی همدان میتواند فرصتی برای بازگرداندن بخشی از ظرفیت قناتهای روستایی به چرخه بهرهبرداری باشد؛ فرصتی که ارزش واقعی آن نه در رقم تخصیصیافته، بلکه در میزان آبی که دوباره به مزارع میرسد، تولیدی که استمرار مییابد و روستاهایی که با امید بیشتری به آینده نگاه میکنند، سنجیده خواهد شد.
قناتها قرنها در سکوت، آب را از دل زمین به زندگی رساندهاند و اکنون نوبت ماست که پیش از آنکه این رگهای پنهان برای همیشه خاموش شوند، راهی برای تداوم جریان آب در آنها پیدا کنیم.
۲ هزار و ۴۷۰ رشته قنات فعال در همدان
معاون مدیریت آب و خاک سازمان جهادکشاورزی همدان با هشدار نسبت به برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی گفت: حفر چاههای غیرمجاز با کاهش سطح آبخوانها، جریان طبیعی قنوات را مختل میکند و میتواند به خشک شدن این سازههای ارزشمند منجر شود.
به گفته امیرحسین ادریسیان، قنات نقشی مهم در تامین آب کشاورزی و معیشت جوامع روستایی ایفا میکنند؛ منابعی که در شرایط خشکسالی و افت سطح آبهای زیرزمینی، حفاظت و احیای آنها ضرورتی دوچندان دارد.
وی اظهار کرد: قنوات در استان همدان صرفا یک سیستم سنتی انتقال آب نیستند، بلکه بخشی از ساختار پایداری اکوسیستم منطقه محسوب میشوند و در حفظ تراز آبخوانها و تامین نیازهای کشاورزی و معیشتی روستاییان نقش حیاتی دارند.
وی افزود: قناتها با استفاده از شیب طبیعی زمین، آب را بدون نیاز به انرژیهای فسیلی و فشار مکانیکی به سطح زمین میرسانند و از این نظر الگویی کمهزینه و سازگار با اقلیم برای مدیریت منابع آب به شمار میروند.
این کارشناس با اشاره به تفاوت عملکرد قنات و چاههای عمیق گفت: برداشت بیرویه و مستمر از طریق چاههای عمیق، موجب ایجاد هالههای تخلیه در اطراف چاه و افت تراز آب زیرزمینی میشود؛ بهگونهای که اگر سطح آب از تراز مادرچاه قنات پایینتر برود، جریان آب در قنات متوقف و این سازه خشک میشود. ادریسیان حفر چاههای غیرمجاز را تهدیدی برای جریان طبیعی آبخوانها دانست و تاکید کرد: برداشتهای بیرویه میتواند ذخایر راهبردی آب زیرزمینی را با آسیب جدی مواجه کند و پایداری قنوات را از بین ببرد.
وی درباره ظرفیت قنوات برای سازگاری با تغییر اقلیم و خشکسالی نیز گفت: قناتها در دورههای کمآبی بهطور طبیعی با کاهش دبی مواجه میشوند، اما شیوه عملکرد آنها با برداشت پمپاژی چاهها متفاوت است و به همین دلیل، حفظ و احیای این سازهها در مدیریت منابع آب اهمیت دارد.
معاون مدیریت آب و خاک سازمان جهادکشاورزی همدان افزود: با وجود توسعه روشهای نوین آبیاری، قنات همچنان الگویی پایدار برای انتقال آب زیرزمینی است؛ چرا که بدون مصرف انرژی و تحمیل فشار مکانیکی، آب را به سطح زمین هدایت میکند و میتواند در شرایط خشکسالی به پشتیبانی از کشاورزی کمک کند.
ادریسیان با اشاره به نمونههای شاخص قنات در کشور اظهار کرد: قنوات یزد و خراسان و بهویژه قنات گناباد از شاهکارهای مهندسی ایرانی به شمار میروند و قنات گناباد حدود ۱۰۰ کیلومتر طول دارد و عمق مادرچاه آن به حدود ۳۰۰ متر میرسد؛ سازهای که با تکیه بر دانش بومی و بدون تجهیزات پیشرفته امروزی احداث شده است.
وی درباره پراکندگی قنوات فعال در شهرستانهای همدان گفت: ملایر با ۶۲۱ رشته بیشترین تعداد قنات فعال را دارد و پس از آن کبودراهنگ با ۳۶۳، تویسرکان با ۳۳۱، بهار با ۲۹۶، همدان با ۲۶۰، فامنین با ۲۰۰، اسدآباد با ۱۱۸، رزن با ۱۱۳، نهاوند با ۱۱۰ و درگزین با ۶۱ رشته قرار دارند.
این کارشناس با اشاره به وضعیت اعتبارات مرمت قنوات بیان کرد: در دهههای گذشته توجه کافی به این سرمایههای ملی نشده و اگرچه در سالهای اخیر اعتباراتی برای مرمت آنها پیشبینی شده، این منابع پاسخگوی نیاز واقعی نیست.
ادریسیان افزود: سهم بودجه استانی برای مرمت قنوات در سال ۱۴۰۴ صفر در نظر گرفته شده است که این موضوع روند احیا و بازسازی آنها را با چالش مواجه میکند؛ با این حال، قراردادی با قرارگاه امام حسن (ع) منعقد شده تا فهرست قنوات اولویتدار برای بازسازی مشخص شود و در موارد اضطراری نیز امکان معرفی قنوات آسیبدیده برای جذب منابع حمایتی وجود دارد.
وی با تاکید بر ضرورت اولویتبندی در مرمت قنوات گفت: روستاهایی که قنات تنها منبع حیاتی تامین آب و پشتیبانی از معیشت و سکونت آنهاست، باید در اولویت قرار گیرند.
معاون مدیریت آب و خاک سازمان جهادکشاورزی همدان مشارکت بهرهبرداران در لایروبی و نگهداری مستمر قنوات را نیز ضروری دانست و افزود: پیشگیری از آسیبهای جزئی میتواند هزینههای سنگین بازسازی در سالهای آینده را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
ادریسیان درباره اختلاف آمارهای اعلامشده از تعداد قنوات استان نیز توضیح داد: آمار سه هزار و ۵۰۰ رشتهای که گاهی مطرح میشود، ممکن است قنوات خشکشده یا نیمهفعال در دورههای مختلف را نیز شامل شود، اما آمار ۲ هزار و ۴۷۰ رشتهای مربوط به قنوات فعال استان است.
وی در ادامه از قنات روستای شوند در شهرستان درگزین به عنوان یکی از نمونههای شاخص قنوات استان نام برد و طول آن را ۲۰ کیلومتر و عمق آن را ۸۰ متر اعلام کرد.
