ائتلاف ۸ کشوری برای مهار ترامپ
تهدیدهای تازه مقام‌های ایرانی علیه کشورهای اروپایی، هم‌زمان با تحرکات دیپلماتیک پایتخت‌های اروپایی و منطقه‌ای، معادلات مربوط به آینده جنگ ایران و آمریکا را وارد مرحله تازه‌ای کرده است.
به گزارش دیروزبان، در شرایطی که احتمال بازگشت درگیری‌های نظامی همچنان مطرح است، گروهی از کشورهای اروپایی و منطقه‌ای در حال بررسی مسیری مستقل برای جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره جنگ هستند؛ مسیری که در آن واشنگتن برخلاف گذشته، نقش رهبر و تصمیم‌گیرنده اصلی را ندارد.
الی گرانمایه، پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی اروپا، در یادداشتی تحلیلی به تلاش‌های تازه اروپا و قدرت‌های منطقه‌ای برای مهار تنش میان تهران و واشنگتن پرداخته است. این تحلیل پس از آن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در پیامی خطاب به کشورهای اروپایی هشدار داده بود که آنها نیز باید هزینه حمایت از حملات علیه ایران را بپردازند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز در واکنش به اظهارات صدراعظم آلمان، فردریش مرتس، تأکید کرده است که تهران استقبال برلین از حملات آمریکا و اسرائیل را فراموش نکرده است.
ائتلاف هشت‌کشوری برای جلوگیری از جنگ
یکی از مهم‌ترین محورهای این تحلیل، شکل‌گیری ابتکاری دیپلماتیک با مشارکت چهار کشور اروپایی و چهار قدرت منطقه‌ای است. بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا در کنار مصر، پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی در حال تلاش برای ایجاد چارچوبی مشترک برای مدیریت بحران‌های خاورمیانه هستند.
وزرای خارجه این هشت کشور ۲۳ اکتبر در استانبول گرد هم آمدند. دستور کار این نشست، علاوه بر تحولات فلسطین، شامل پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز و تقویت امنیت منطقه بود.
حضور ایتالیا در کنار سه قدرت اروپایی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا رم برخلاف پاریس، برلین و لندن در تصمیم سال گذشته برای فعال‌سازی مکانیسم ماشه مشارکت نداشت و ممکن است بتواند مسیر ارتباطی تازه‌ای با تهران باز کند.
نشست تهران؛ پیام همسایگان به ایران
مسیر دوم دیپلماسی سه روز پس از نشست استانبول و با سفر مقام‌های ارشد امنیتی پاکستان، ترکیه و عربستان به تهران شکل گرفت. این دیدار را می‌توان تلاشی برای وارد کردن ایران به روندی منطقه‌ای با هدف جلوگیری از جنگ مجدد دانست.
در این چارچوب، کشورهای منطقه علاوه بر نگرانی از حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل، نسبت به پیامدهای گسترش درگیری‌ها بر امنیت زیرساخت‌ها و مسیرهای حیاتی تجارت دریایی نیز حساس هستند.
احتمالا نمایندگان این کشورها در تهران درباره تبعات حمله به زیرساخت‌های حیاتی همسایگان هشدار داده‌اند. به‌ویژه آنکه اختلال هم‌زمان در تنگه هرمز و باب‌المندب می‌تواند تجارت جهانی و بازار انرژی را با بحران جدی مواجه کند.
چرا اروپا می‌خواهد بدون آمریکا وارد میدان شود؟
نکته محوری این تحلیل، کاهش اعتماد اروپا و برخی قدرت‌های منطقه‌ای به نقش سنتی آمریکا در تأمین امنیت خاورمیانه است.
نحوه مدیریت بحران ایران توسط دولت ترامپ این تصور را تقویت کرده که اتکای صرف به واشنگتن نمی‌تواند امنیت پایدار متحدان آمریکا را تضمین کند. اروپایی‌ها نیز در پرونده اوکراین با نگرانی‌های مشابهی روبه‌رو شده‌اند.
در چنین شرایطی، کشورهای اروپایی و منطقه‌ای به دنبال ایجاد سازوکاری هستند که بتواند بدون وابستگی کامل به واشنگتن، مسیر مذاکرات و کاهش تنش را حفظ کند.
تحریم‌ها و برنامه موشکی؛ اختلاف اصلی پابرجاست
البته شکل‌گیری این ابتکار به معنای کنار گذاشتن اختلافات با ایران نیست. کشورهای اروپایی همچنان خواهان تضمین‌های قوی‌تر درباره برنامه هسته‌ای ایران و نظارت گسترده‌تر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی هستند.
آنها همچنین برنامه موشکی و پهپادی ایران را تهدیدی برای امنیت منطقه می‌دانند؛ موضوعی که به اعتقاد نویسنده، بعید است تهران حاضر به مذاکره گسترده درباره آن باشد.
در مقابل، اروپا می‌تواند لغو تحریم‌ها را به تقویت نظارت هسته‌ای مشروط کند و کشورهای منطقه نیز با پیشنهاد سرمایه‌گذاری و همکاری اقتصادی، مشوق‌هایی برای تهران فراهم آورند.
آیا ائتلاف جدید می‌تواند ترامپ را مهار کند؟
پاسخ به این پرسش هنوز روشن نیست. گرانمایه نیز تأکید می‌کند که مشخص نیست ابتکار هشت‌کشوری بتواند بر تصمیم‌های تهران و واشنگتن تأثیر تعیین‌کننده بگذارد.
با این حال، اهمیت این تحرکات صرفا به نتیجه مذاکرات محدود نمی‌شود. شکل‌گیری چنین چارچوبی نشان می‌دهد برخی قدرت‌های متوسط اروپایی و منطقه‌ای به دنبال ایفای نقش مستقل‌تری در امنیت خاورمیانه هستند.
در صورت موفقیت، این ابتکار می‌تواند زمینه‌ساز نظمی منطقه‌ای باشد که در آن ایران و حتی اسرائیل نیز در چارچوب مذاکرات امنیتی گسترده‌تر قرار بگیرند. اما تا زمانی که اختلافات هسته‌ای، موشکی و امنیتی حل‌نشده باقی مانده‌اند، فاصله میان تلاش دیپلماتیک و دستیابی به توافق همچنان قابل توجه خواهد بود.