۴۲ سال پس از آنکه خشت اول «بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی» به همت نام‌آوران حوزه و اندیشه نهاده شد، تالار شیخ طبرسی بار دیگر به کانون تأمل درباره گذشته، حال و افق‌های پیش‌روی این نهاد دیرپا بدل شد. آیین گرامیداشت چهل‌ودومین سالگرد تأسیس بنیاد، صرفاً یک مرور خاطره‌انگیز نبود؛ بلکه مجالی تحلیلی برای تبیین مأموریتی نوین به شمار می‌رفت؛ رویکردی که در سخنان عبدالحمید طالبی، رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با یک کلیدواژه محوری طنین‌انداز شد: «امتداد اجتماعی پژوهش».
میراثی که بر دوش امروز سنگینی می‌کند
عبدالحمید طالبی، رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی چهارشنبه ۲۰ آبان در آیین گرامیداشت چهل‌ودومین سالگرد تأسیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی، بر توسعه فعالیت‌های علمی این مجموعه، تقویت حضور آن در سطح ملی و حفظ هویت حوزوی و مأموریت‌های بنیادینش تأکید کرد. این مراسم در تالار شیخ طبرسی بنیاد برگزار شد.
طالبی سخنان خود را با مرور شناسنامه هویتی بنیاد آغاز کرد؛ ادای دینی به چهره‌های استواری چون مرحوم آیت‌الله الهی خراسانی، آیت‌الله قاضی‌زاده خراسانی و استاد شانه‌چی؛ ارج‌نهادن به بینش تولیت‌های پیشین به‌ویژه مرحوم آیت‌الله واعظ طبسی از دیگر بخش‌های سخنان وی بود و با گرامیداشت یاد و خاطره شخصیت‌های اثرگذار در شکل‌گیری و پیشبرد فعالیت‌های این مجموعه اظهارکرد: افرادی که در شکل‌گیری و توسعه بنیاد پژوهش‌های اسلامی نقش داشته‌اند، همواره خود را مدیون درگاه نورانی امام رضا(ع) دانسته و در مسیر علم و فرهنگ فعالیت کرده‌اند.
گسترش حضور ملی و امتداد اجتماعی پژوهش‌ها
رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر جایگاه بنیاد گفت: مأموریت این مجموعه فراتر از عنوان و ساختار سازمانی آن است. توجه ویژه به بنیاد، به گفته او، مسئولیت دست‌اندرکاران را برای استمرار و ارتقای فعالیت‌هایش دوچندان می‌کند.
«پژوهش نباید در قفسه‌ها محبوس بماند»؛ این گزاره، جان‌مایه راهبرد دو سال اخیر آستان قدس رضوی در تعامل با بنیاد است. طالبی با تکیه بر مطالبات تولیت آستان قدس، بر دو مؤلفه کلیدی دست گذاشت: «اثرگذاری ملی» و «امتداد اجتماعی».
وی در این خصوص افزود: یکی از محورهای مورد تأکید تولیت آستان قدس رضوی در دیدارهای دو سال اخیر، افزایش حضور و اثرگذاری بنیاد در سطح ملی و تقویت امتداد اجتماعی پژوهش‌ها بوده است. همکاری با مؤسسات علمی و فرهنگی کشور و ارائه دستاوردهای پژوهشی به نهادهای مرتبط با حرم مطهر رضوی و دستگاه‌های اجرایی، از اقداماتی است که با هدف فراتر رفتن نتایج پژوهش‌ها از محدوده انتشار و استفاده از آن‌ها در عرصه‌های گوناگون دنبال می‌شود.
او توجه به مفاخر مشهد و احیای جایگاه علمی و حوزوی این شهر را نیز از اولویت‌ها دانست و به برگزاری کنگره آیت‌الله‌العظمی میلانی در چهارم دی‌ماه ۱۴۰۴ با حمایت تولیت آستان قدس رضوی اشاره کرد. به گفته طالبی، رویداد علمی «دارالعلم» نیز با همکاری حوزه‌های علمیه، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مدرسه عالی فقاهت و دیگر مراکز علمی شکل گرفته است. این همکاری زمینه هم‌افزایی ظرفیت‌های علمی مشهد را فراهم کرده و موضوعات رویداد را از فقه و اصول به حوزه‌هایی مانند نسخه‌شناسی گسترش داده است. وی این هم‌افزایی را پاسخی به نیازهای روز علمی و فرصتی برای بهره‌گیری از توان حوزوی و دانشگاهی مشهد در مواجهه با مسائل کشور دانست.
معرفی معارف رضوی متناسب با نیاز مخاطبان
رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس با ارجاع به افق‌گشایی‌های معرفتی درباره سیره امام رضا(ع)، بر ضرورت «ترجمه معارف رضوی به زبان روز» تأکید کرد. طالبی با تأکید بر اهمیت تناسب محتوا با نیاز مخاطبان بیان کرد: معرفی ائمه معصومین(ع) در هر دوره باید با توجه به شرایط زمان و با زبانی قابل‌فهم انجام شود. او با اشاره به پیام رهبر شهید انقلاب به پنجمین کنگره جهانی امام رضا(ع)، توجه به ابعاد عرشی، زندگی فردی و اجتماعی و حکومتی شخصیت آن حضرت را از محورهای مهم تولید محتوا دانست؛ محتواهایی که باید برای گروه‌های مختلف مخاطبان طراحی شوند. به گفته وی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی در این زمینه اقداماتی انجام داده که بخشی از آن‌ها رونمایی شده و بخشی دیگر همچنان در دست اجراست.
زیارت‌پژوهی؛ از تبارشناسی معرفتی تا گره‌گشایی اجتماعی
بخش دیگری از این گزارش به پدیده بی‌بدیل «زیارت» اختصاص داشت. طالبی زیارت را موضوعی مهم با ابعاد معرفتی و اجتماعی گسترده توصیف کرد که به پژوهش‌های عمیق‌تر و مستمر نیاز دارد. او با قدردانی از فعالیت‌های پژوهشکده زیارت بنیاد و نشست‌ها و دیدارهای تخصصی برگزارشده در این زمینه، بیان کرد: اقدامات انجام‌شده ظرفیت مناسبی برای گسترش مطالعات علمی زیارت ایجاد کرده و لازم است این مسیر با قوت ادامه یابد.
وی همچنین بر ضرورت جذب و همکاری با محققان و نویسندگان برجسته، فارغ از گرایش‌های جناحی تأکید کرد. به گفته او، معیار فعالیت علمی باید شایستگی و توان پژوهشی افراد باشد. رعایت ضوابط و خطوط قرمز ضروری است، اما نباید به مانعی برای بهره‌گیری از ظرفیت علمی و تخصصی پژوهشگران تبدیل شود.
گنجینه نسخه‌های خطی و دانشنامه‌های قرآنی
رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با اشاره به وجود چندصد هزار نسخه خطی در گنجینه این آستان، خواستار توجه بیشتر به شناسایی، معرفی و بهره‌برداری از این منابع شد. او گفت: پس از تأکید تولیت آستان قدس رضوی بر استفاده از این ظرفیت، کارگروهی مشترک در کتابخانه و بنیاد پژوهش‌های اسلامی تشکیل و جلساتی برای تدوین نقشه راه بهره‌گیری از گنجینه برگزار شده است.
طالبی تدوین «دانشنامه قرآن کریم» با همکاری بنیاد پژوهش‌های اسلامی، کتابخانه آستان قدس رضوی و دانشگاه علوم اسلامی رضوی را یکی از طرح‌های در دست انجام معرفی کرد. به گفته او، «دانشنامه قرآن ایران» نیز طراحی شده و مراحل اجرای آن در جریان است. وی ابراز امیدواری کرد این آثار با هم‌افزایی مجموعه‌های علمی آستان قدس به نتیجه برسند و در آینده به منابعی ماندگار برای پژوهشگران و علاقه‌مندان مطالعات قرآنی تبدیل شوند.
شناسایی استعدادها و حمایت از فعالیت‌های پژوهشی
رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی تأکید کرد: بنیاد برای ادامه فعالیت مؤثر باید مجموعه‌ای پویا، فعال و خلاق باشد و امکان بروز توانایی‌های کارکنان را فراهم کند. او گفت: ممکن است برخی همکاران نتوانند همه ظرفیت‌های خود را در بنیاد به کار گیرند؛ در چنین شرایطی می‌توان با شناسایی تخصص و استعداد آنان، زمینه فعالیت مؤثرترشان را در دیگر بخش‌های آستان قدس رضوی، از جمله دانشگاه‌ها، انتشارات، سازمان مرکزی یا بخش‌های رسانه‌ای و فرهنگی فراهم کرد. این جابه‌جایی، به گفته او، باید با هدف بهره‌گیری بهتر از توان نیروی انسانی و افزایش کارآمدی مجموعه انجام شود.
طالبی درباره برنامه‌های خودگردانی و درآمدزایی مجموعه‌های آستان قدس رضوی اظهار کرد: این موضوع در برنامه‌های کلان و در بازه‌ای ۱۰ساله مطرح شده، اما نباید موجب توقف یا به‌حاشیه‌رفتن فعالیت‌های ضروری علمی شود. او تصریح کرد: تأمین اعتبار نباید مانع اجرای طرح‌های پژوهشی مهم و موردنیاز باشد و هرگاه برای انجام فعالیتی علمی حمایت مالی لازم باشد، می‌توان موضوع را مطرح کرد تا زمینه پشتیبانی فراهم شود.
حفظ هویت حوزوی و مأموریت بنیاد
طالبی در پایان بر ضرورت پاسداشت هویت و مأموریت اولیه بنیاد پژوهش‌های اسلامی تأکید کرد. او گفت: برخی گمان می‌کنند شکل‌گیری سازوکارهای جدید علمی و رعایت ضوابط وزارت علوم مستلزم فاصله‌گرفتن از مأموریت‌های بنیادین مجموعه است، در حالی که این دو با یکدیگر منافاتی ندارند. بنیاد می‌تواند ضمن بهره‌گیری از ساختارهای رسمی علمی و پژوهشی، هویت حوزوی خود را حفظ کند و به رسالت اصلی‌اش در تولید آثار علمی فاخر و ماندگار ادامه دهد.
رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی ابراز امیدواری کرد: بنیاد با صیانت از میراث ارزشمند خود، تقویت همکاری‌ها و پاسخ‌گویی به نیازهای علمی جامعه، گام‌های مؤثرتری در مسیر رشد و توسعه پژوهش بردارد و آثارش مورد رضایت حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) قرار گیرد.