تهران- ایرنا- دونالد ترامپ در حالی از دستیابی به توافقی «قابل قبول» با ایران سخن میگوید که مواضع متغیر واشنگتن و شروطی که برای توافق مطرح میکند، فاصله قابل توجهی با مطالبات تهران و واقعیتهای میدانی و سیاسی جنگ دارد.
به گزارش خبرنگار سیاست خارجی، تنها یک هفته طول کشید تا «دونالد ترامپ» رئیسجمهور آمریکا از موضع «ما به توافق با ایران نیاز نداریم» به موضع «توافقی که برای من قابلقبول باشد»، برسد و بار دیگر بر سردرگمی موجود در کاخ سفید درباره جنگ با ایران، اشاره و تاکید کند. شواهد بیشماری حکایت از آن دارد که رئیسجمهور آمریکا برای خروج از بحرانی که خود آغاز کرده، در پی راه است اما نه راهی منطقی و عقلایی بلکه مسیری که او را بهتر از روسای جمهور پیشین آمریکا نشان دهد، میراث درخوری برایش در تاریخ ثبت کند و اقدامی هموزن ادعاهایش تعریف شود. برهمین اساس او روز جمعه ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۹ آبان ۱۴۰۵) در نشست خبری کاخ سفید از «acceptable deal» سخن گفته و مدعی شد که ایران خواهان توافق است اما نمیخواهد توافقی را بپذیرد که از نظر او «قابلقبول باشد». ترامپ همچنین مدعی شد که آمریکا خواهان یک توافق واقعی است و نه یک توافق جعلی.
«توافق نمیخواهیم یا توافقی میخواهیم که برای ما قابل قبول باشد»؛ منطق نگاه رئیسجمهور آمریکا به پرونده جنگی است که در اسفند ۱۴۰۴ علیه ایران به راه انداخت و به نظر میرسد بهرغم همه هزینهها همچنان هم از یک الگوی منطقی برای پایان دادن به این جنگ انتخابی سخن نمیگوید. آغاز جنگ علیه ایران با هدف تسلیم بیقید وشرط تهران انجام شد و اکنون پس از ۹ ماه درگیری و تبعات غیرقابل انکار، به نظر میرسد رئیسجمهور آمریکا در همان نقطه شروع و با همان ادعای موهوم ایستاده که ایران تسلیم توافقی شود که من میخواهم.
توافق قابل قبول برای کدام طرف؟
فارغ از جزئیات «توافق واقعی یا قابل قبول» که رئیسجمهور آمریکا مدعی مطالبه آن از ایران است (و جز عدم دستیابی ایران به سلاح هستهای در قالب آن، جزئیات دیگری ندارد)، سوال نخست این است که چنین توافقی باید برای چه کسی، گروهی و یا کشوری، واقعی و قابل قبول باشد؟ پاسخ منطقی به این پرسش این خواهد بود که چنین توافقی در گام نخست باید برای هر دو طرف نزاع قابل قبول و در گام بعدی برای همه طرفهای تحت تاثیر بحران، واقعی تعریف شود. با این همه به نظر نمیرسد هدف ترامپ از چنین توافقی رسیدن به این چارچوب منطقی باشد که اگر چنین بود، طرح ۷ و ۲ روزه تهران معتبرترین، کوتاهترین و کمهزینهترین مسیر بود. برای اینکه بدانیم ترامپ چه نوع توافقی را واقعی میداند بهتر است به شرایطی بپردازیم که او در آن گرفتار است.
توافق مطلوب ترامپ بیش از آنکه تلاشی برای پایان دادن به بنبست کنونی باشد؛ تقلایی دوباره برای تسلیم کردن ایران و دیکتهای است که در آن ترامپ پیروز میدان توصیف میشود.
۱) اقتصاد آمریکا و هزینههای جنگ: جنگ علیه ایران، اختلال در کشتیرانی و تجارت انرژی و افزایش قیمتهای جهانی، پیامدهایی فراتر از میدان نظامی داشته است. محاصره دریایی نیز به معنای پایان هزینههای بحران نیست؛ بلکه خود بخشی از یک وضعیت پرهزینه و مبهم است. آسوشیتدپرس در گزارش روز ۲۰ نوامبر خود نوشت که نگرانی از بازگشت جنگ تمامعیار افزایش یافته و مقامهای کشورهای عربی خلیج فارس در پی راهحلی هستند که حداقل محدودیتهای کشتیرانی در تنگه هرمز را برطرف کند. این گزارش همچنین به خطر افزایش دوباره قیمت انرژی و هزینههای انسانی و نظامی تشدید درگیری اشاره میکند. بنابراین برای ترامپ توافقی مطلوب است که به چنین شرایطی پایان دهد، از هزینههای پیدا و پنهان جنگ کاسته و از طولانی شدن این بحران پیشگیری کند.
۲) حزبی که ترامپیسم آن را تهدید میکند: جنگ علیه ایران، یکی از دو حزب اصلی آمریکا را در یکی از حساسترین انتخابات این کشور با شکستی قابل توجه روبرو کرد، حزب جمهوریخواه در انتخابات مجالس سنا و کنگره آمریکا کرسیهای خود را به حزب دموکرات رقیب واگذار کرد و به تصریح بسیاری از مقامات این حزب از جمله «جیدیونس» معاون ترامپ، جنگ با ایران یکی از مهمترین عوامل این شکست بود. حال حزب جمهوریخواه در تلاش است تا از شکست در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا پیشگیری کند و ترامپ هم تلاش میکند تا نام خود را در تاریخ آمریکا به عنوان رئیسجمهوری ثبت کند که توانست بحران روابط با ایران مدیریت کرده و با دست پر از آن خارج شود. او به یک نتیجه قابل عرضه در سیاست داخلی نیاز دارد؛ نتیجهای که بتواند نشان دهد هزینههای جنگ بیحاصل نبوده و دولتش توانسته ایران را به پذیرش ترتیباتی وادار کند که پیش از جنگ حاضر به پذیرش آن نبوده است.
۳) دردسرهای اول اسرائیل: توافق مطلوب برای ترامپ، باید بتواند به ماجراجوییهای او پوششی قابل قبول نزد افکار عمومی داخلی ببخشد اما این همه داستان نیست؛ چنین توافقی باید برای رژیم اسرائیل هم مطلوب تعریف شود و تنها حفظ منافع آمریکا مهم نیست بلکه باید منافع تلآویو هم در آن آمده و مبنا قرار گیرد و از این روست که توافق مطلوب رژیم اسرائیل ممکن است با توافقی که برای آمریکا از نظر اقتصادی و سیاسی کمهزینهتر است، در یک راستا قابل تعریف نباشد.
چرا توافقی که ترامپ میخواهد غیر مممکن است؟
مطالبات طرف دوم معادله چیست؟ نخستین و مهمترین خواست جمهوری اسلامی ایران پایان یافتن جنگ در همه جبهههاست و این برای کشوری که دوبار تحت حمله نظامی قرار گرفته، خواستهای عجیب نیست. رفع تحریمها و آزادسازی دارییها و اموال بلوکه شده هم به سبب شرایط دشوار ناشی از تحریمها هم در کنار رفع محاصره دریایی و زمینی، مطالبات منطقی تهران محسوب میشوند. با این همه اما اگر معیار پذیرش توافق، نه یک چارچوب منطقی که ارزیابی شخصی رئیسجمهور آمریکا معرفی شود؛ این دو گروه از خواستهها به هم نزدیک نخواهند شد و این یعنی ترامپ هنوز نتوانسته یا نخواسته میان مفهوم «پایان جنگ» و مفهوم «تحمیل نتیجه مطلوب خود از جنگ» تفاوت گذاشته و دومی را به اولی ترجیح ندهد.
آنچه در ذهن او از توافق مطلوب یا واقعی نشان داده میشود، بیش از آنکه تلاشی برای پایان دادن به بنبست کنونی باشد؛ تقلایی دوباره برای تسلیم کردن ایران و دیکتهای است که در آن ترامپ پیروز میدان توصیف میشود. واقعیت اما با خواست ترامپ فاصله دارد و شاید در پاسخ به این پرسش نهفته است؛ امتیازی که ایران در طول ۹ ماه جنگ و فشار و تحریم و محاصره نداده، چرا اکنون باید بدهد؟ نکتهای که «سید عباس عراقچی» وزیر امور خارجه هم بر آن تاکید کرده و گفته است: «قطعاً نمیتوانیم در عرصه دیپلماسی به توافقی تن بدهیم که در واقع، خودمان پیروزی را به طرف مقابل تقدیم کنیم».
توافق مطلوب اما محال و گام بعدی ترامپ
ایران که به تاکید وزیر امور خارجه، «به دنبال یک توافق خوب، شرافتمندانه و عزتمندانه است»، برای رسیدن به چنین توافقی انعطاف لازم را از خود نشان داده اما در کنار این انعطاف و حمایت از مذاکره و دیپلماسی، توافقی را میخواهد که بتواند از آن بهعنوان راهحلی پایدار برای پایان جنگ یاد کند؛ نه ترتیبی موقت که چند ماه بعد دوباره به درگیری منجر شود. مجموع این شرایط، تاکید میکند هر توافقی که فقط خواستههای ترامپ را شامل شود و مطالبات ایران را نادیده گیرد، شدنی نیست.
رفتار اخیر دولت آمریکا حکایت از آن دارد که ترامپ برای بار سوم تلاش میکند تا امر محال تسلیم ایران را ممکن کند. تشدید محاصره در قالب طرح دروازه آهنین، فشارهای مضاعف به کشورهای منطقه برای همراه ساختن آنها، جنگ رسانهای گسترده برای ایرانهراسی حکایت از آن دارد که فشارهای جنگطلبان بر ترامپ همچنان ادامه داشته و حتی شدت هم یافته است.
بازگشت به جنگ تمامعیار هم خواسته ترامپ را برآورده نخواهد کرد؛ ایران به تاکید فرماندهان نیروهای نظامی، آمادهتر از دو جنگ پیشین است، جنگ سوم آغاز شده از سوی آمریکا بر اساس اعلام مقامات ایران در هر جفرافیایی لازم باشد از سوی ایران پاسخ داده خواهد شد، جنگ سوم تنگه هرمز را باز نخواهد کرد اما میتواند شریان انرژی در غرب آسیا را دستکم برای چند سال تحت تاثیر جدی قرار بدهد. به گزارش آسوشیتدپرس ، خطرات تشدید تنش، از جمله تلفات انسانی، خسارت به تجهیزات نظامی و افزایش دوباره قیمت انرژی، قابلتوجه است در حالی که نتیجه چنین تشدیدی نامشخص باقی میماند.
اگر رئیس جمهور ایالات متحده به دنبال «توافق واقعی» است، باید بپذیرد که توافق واقعی با دیکتهکردن شروط یکجانبه تفاوت دارد. توافق زمانی معنا پیدا میکند که هر دو طرف بتوانند آن را نه بهعنوان تسلیم در برابر اراده دیگری بلکه بهعنوان راهحلی برای پایاندادن به یک بحران پرهزینه و جلوگیری از تکرار آن، بپذیرند.
